1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣

1. ба̄лавагго

1. бхайасуттаван̣н̣ана̄

1. тиканипа̄тасса пат̣хаме бхайа̄нӣтиа̄дӣсу бхайанти читтутра̄со. упаддавоти анекаггата̄ка̄ро. упасагготи упасат̣т̣ха̄ка̄ро таттха таттха лаггана̄ка̄ро.

тесам̣ евам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣ – паббатависаманиссита̄ чора̄ джанападава̄сӣнам̣ песенти – ‘‘майам̣ асукадивасе на̄ма тумха̄кам̣ га̄мам̣ пахарисса̄ма̄’’ти. те там̣ паваттим̣ сутака̄лато пат̣т̣ха̄йа бхайам̣ санта̄сам̣ а̄паджджанти. айам̣ читтутра̄со на̄ма. ‘‘йатха̄ но те чора̄ купита̄ анаттхампи а̄вахеййу’’нти хаттхаса̄рам̣ гахетва̄ двипадачатуппадехи саддхим̣ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ таттха таттха бхӯмийам̣ нипаджджанти д̣ам̣самакаса̄дӣхи кхаджджама̄на̄, гумбантара̄ни пависанта̄ кха̄н̣укан̣т̣аке мадданти. тесам̣ евам̣ вичаранта̄нам̣ виккхиттабха̄во анекаггата̄ка̄ро на̄ма. тато чоресу йатха̄вутте дивасе ана̄гаччхантесу ‘‘туччхакаса̄санам̣ бхависсати, га̄мам̣ пависисса̄ма̄’’ти сапариккха̄ра̄ га̄мам̣ пависанти. атха тесам̣ павит̣т̣хабха̄вам̣ н̃атва̄ га̄мам̣ парива̄ретва̄ два̄ре аггим̣ датва̄ мануссе гха̄тетва̄ чора̄ саббам̣ вибхавам̣ вилумпитва̄ гаччханти. тесу гха̄тита̄васеса̄ аггим̣ нибба̄петва̄ кот̣т̣хакаччха̄йа̄бхиттиччха̄йа̄дӣсу таттха таттха лаггитва̄ нисӣданти нат̣т̣хам̣ анусочама̄на̄. айам̣ упасат̣т̣ха̄ка̄ро лаггана̄ка̄ро на̄ма.

нал̣а̄га̄ра̄ти нал̣ехи чханнапат̣иччханнаага̄ра̄. сесасамбха̄ра̄ панеттха руккхамайа̄ хонти. тин̣а̄га̄репи есева найо. кӯт̣а̄га̄ра̄нӣти кӯт̣асан̇гахита̄ни ага̄ра̄ни. уллитта̄валитта̄нӣти анто ча бахи ча литта̄ни. нива̄та̄нӣти нива̄ритава̄таппавеса̄ни. пхуситаггал̣а̄нӣти чхекехи вад̣д̣хакӣхи кататта̄ пит̣т̣хасан̇гха̄т̣амхи сут̣т̣ху пхуситакава̄т̣а̄ни. пихитава̄тапа̄на̄нӣти йуттава̄тапа̄на̄ни. имина̄ пададвайена кава̄т̣ава̄тапа̄на̄нам̣ ниччапихитатам̣ акатхетва̄ сампаттийева катхита̄. иччхитиччхитаккхан̣е пана та̄ни пидхӣйанти ча виварӣйанти ча.

ба̄лато уппаджджантӣти ба̄ламева нисса̄йа уппаджджанти. ба̄ло хи апан̣д̣итапурисо раджджам̣ ва̄ опараджджам̣ ва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ пана махантам̣ т̣ха̄нам̣ паттхенто катипайе аттана̄ садисе видхавапутте маха̄дхутте гахетва̄ ‘‘етха ахам̣ тумхе иссаре карисса̄мӣ’’ти паббатагахана̄дӣни нисса̄йа антаманте га̄ме пахаранто да̄марикабха̄вам̣ джа̄на̄петва̄ анупуббена нигамепи джанападепи пахарати. манусса̄ геха̄ни чхад̣д̣етва̄ кхемат̣т̣ха̄нам̣ паттхайама̄на̄ паккаманти. те нисса̄йа васанта̄ бхиккхӯпи бхиккхунийопи аттано аттано васанат̣т̣ха̄на̄ни паха̄йа паккаманти. гатагатат̣т̣ха̄не бхиккха̄пи сена̄санампи дуллабхам̣ хоти. евам̣ чатуннампи париса̄нам̣ бхайам̣ а̄гатамева хоти. паббаджджитесупи две ба̄ла̄ бхиккхӯ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄дам̣ пат̣т̣хапетва̄ чоданам̣ а̄рабханти. ити косамбива̄сика̄нам̣ вийа маха̄калахо уппаджджати. чатуннам̣ париса̄нам̣ бхайам̣ а̄гатамева хотӣти евам̣ йа̄ни ка̄ничи бхайа̄ни уппаджджанти, сабба̄ни та̄ни ба̄лато уппаджджантӣти йатха̄нусандхина̄ десанам̣ нит̣т̣хапеси.

2. лаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄

2. дутийе ка̄йадва̄ра̄дипаваттам̣ каммам̣ лаккхан̣ам̣ сан̃джа̄нанака̄ран̣ам̣ асса̄ти каммалаккхан̣о. апада̄насобханӣ пан̃н̃а̄ти йа̄ пан̃н̃а̄ на̄ма апада̄нена собхати, ба̄ла̄ ча пан̣д̣ита̄ ча аттано аттано чаритенева па̄кат̣а̄ хонтӣти аттхо. ба̄лена хи гатамагго руккхагаччхага̄манигама̄дӣни джха̄петва̄ гаччхантасса индаггино гатамагго вийа хоти, джха̄мат̣т̣ха̄наматтамева ан̇га̄рамасичха̄рика̄сама̄кулам̣ пан̃н̃а̄йати. пан̣д̣итена гатамагго кусоббха̄дайо пӯретва̄ вивидхасассасампадам̣ а̄вахама̄нена чатудӣпикамегхена гатамагго вийа хоти. йатха̄ тена гатамагге удакапӯра̄ни чева вивидхасассапхала̄пхала̄ни ча та̄ни та̄ни т̣ха̄на̄ни пан̃н̃а̄йанти, евам̣ пан̣д̣итена гатамагге сампаттийова пан̃н̃а̄йанти но випаттийоти. сесаметтха утта̄наттхамева.

3. чинтӣсуттаван̣н̣ана̄

3. татийе ба̄лалаккхан̣а̄нӣти ‘‘ба̄ло айа’’нти етехи лаккхӣйати н̃а̄йатӣти ба̄лалаккхан̣а̄ни. та̄невасса сан̃джа̄нанака̄ран̣а̄нӣти ба̄ланимитта̄ни. ба̄ла̄пада̄на̄нӣти ба̄ласса апада̄на̄ни. дуччинтитачинтӣти чинтайанто абхиджджха̄бйа̄па̄дамиччха̄дассанавасена дуччинтитамева чинтети. дуббха̄ситабха̄сӣти бха̄сама̄нопи муса̄ва̄да̄дибхедам̣ дуббха̄ситамева бха̄сати. дуккат̣акаммака̄рӣти каронтопи па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена дуккат̣акаммамева кароти. пан̣д̣италаккхан̣а̄нӣтиа̄ди вутта̄нуса̄ренева ведитаббам̣. сучинтитачинтӣтиа̄дӣни четтха маносучарита̄дӣнам̣ васена йоджетабба̄ни.

4. аччайасуттаван̣н̣ана̄

4. чатуттхе аччайам̣ аччайато на пассатӣти аттано апара̄дхам̣ апара̄дхато на пассати. аччайато дисва̄ йатха̄дхаммам̣ наппат̣икаротӣти ‘‘апараддхам̣ майа̄’’ти н̃атва̄пи йо дхаммо, там̣ на кароти, дан̣д̣акаммам̣ а̄харитва̄ аччайам̣ на десети наккхама̄пети. аччайам̣ десентасса йатха̄дхаммам̣ наппат̣игган̣ха̄тӣти парасса ‘‘вираддхам̣ майа̄’’ти н̃атва̄ дан̣д̣акаммам̣ а̄харитва̄ кхама̄пентасса наккхамати. суккапаккхо вуттапат̣ипаккхато ведитаббо.

5. айонисосуттаван̣н̣ана̄

5. пан̃чаме айонисо пан̃хам̣ катта̄ хотӣти ‘‘кати ну кхо, уда̄йи, ануссатит̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти вутте ‘‘пуббенива̄со ануссатит̣т̣ха̄нам̣ бхависсатӣ’’ти чинтетва̄ ла̄л̣уда̄йиттхеро вийа анупа̄йачинта̄йа апан̃хамева пан̃ханти катта̄ хоти. айонисо пан̃хам̣ виссаджджета̄ хотӣти евам̣ чинтитам̣ пана пан̃хам̣ виссаджджентопи ‘‘идха, бханте, бхиккху анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссарати. сеййатхидам̣, екампи джа̄ти’’нтиа̄дина̄ найена сойева тхеро вийа айонисо виссаджджета̄ хоти, апан̃хамева пан̃ханти катхети. париман̣д̣алехи падабйан̃джанехӣти еттха падамева аттхасса бйан̃джанато падабйан̃джанам̣. там̣ аккхарапа̄рипӯрим̣ катва̄ дасавидхам̣ бйан̃джанабуддхим̣ апариха̄петва̄ вуттам̣ париман̣д̣алам̣ на̄ма хоти, еварӯпехи падабйан̃джанехӣти аттхо. силит̣т̣хехӣти падасилит̣т̣хата̄йа силит̣т̣хехи. упагатехӣти аттхан̃ча ка̄ран̣ан̃ча упагатехи. на̄ббханумодита̄ти евам̣ йонисо саббам̣ ка̄ран̣асампаннам̣ катва̄пи виссаджджитам̣ парасса пан̃хам̣ на̄бхинумодати на̄бхинандати са̄рипуттаттхерасса пан̃хам̣ ла̄л̣уда̄йиттхеро вийа. йатха̄ха –

‘‘ат̣т̣ха̄нам̣ кхо етам̣, а̄вусо са̄рипутта, анавака̄со, йам̣ со атиккаммева кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рабхаккха̄нам̣ дева̄нам̣ сахабйатам̣ ан̃н̃атарам̣ маномайам̣ ка̄йам̣ упапанно сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄паджджеййа̄пи вут̣т̣хахеййа̄пи, наттхетам̣ т̣ха̄на’’нти (а. ни. 5.166).

йонисо пан̃хам̣ катта̄тиа̄дӣсу а̄нандаттхеро вийа йонисова пан̃хам̣ чинтетва̄ йонисо виссаджджита̄ хоти. тхеро хи ‘‘кати ну кхо, а̄нанда, ануссатит̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти пуччхито ‘‘айам̣ пан̃хо бхависсатӣ’’ти йонисо чинтетва̄ йонисо виссадждженто а̄ха – ‘‘идха, бханте, бхиккху вивиччева ка̄мехи…пе… чатуттхаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. идам̣, бханте, ануссатит̣т̣ха̄нам̣ евам̣бха̄витам̣ евам̣бахулӣкатам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄йа сам̣ваттатӣ’’ти. аббханумодита̄ хотӣти татха̄гато вийа йонисо аббханумодита̄ хоти. татха̄гато хи а̄нандаттхерена пан̃хе виссаджджите ‘‘са̄дху са̄дху, а̄нанда, тена хи твам̣, а̄нанда, имампи чхат̣т̣хам̣ ануссатит̣т̣ха̄нам̣ дха̄рехи. идха̄нанда, бхиккху сатова абхиккамати сатова пат̣иккаматӣ’’тиа̄дима̄ха. чхат̣т̣ха̄дӣни утта̄наттха̄нева.

9. кхатасуттаван̣н̣ана̄

9. наваме суккапаккхо пуббабха̄ге дасахипи кусалакаммапатхехи париччхинно, упари йа̄ва арахаттамагга̄ лаббхати. бахун̃ча пун̃н̃ам̣ пасаватӣти еттха локийалокуттарамиссакапун̃н̃ам̣ катхитам̣.

10. маласуттаван̣н̣ана̄

10. дасаме дуссӣлабха̄во дуссӣлйам̣, дуссӣлйамева малам̣ дуссӣлйамалам̣. кенат̣т̣хена маланти? анудаханат̣т̣хена дуггандхат̣т̣хена килит̣т̣хакаран̣ат̣т̣хена ча. тан̃хи нирайа̄дӣсу апа̄йесу анудахатӣти анудаханат̣т̣хенапи малам̣. тена саманна̄гато пуггало ма̄та̄питӯнампи сантике бхиккхусан̇гхасса̄пи антаре бодхичетийат̣т̣ха̄несупи джигуччханӣйо хоти, саббадиса̄су часса ‘‘еварӯпам̣ кира тена па̄пакаммам̣ ката’’нти аван̣н̣агандхо ва̄йатӣти дуггандхат̣т̣хенапи малам̣. тена ча саманна̄гато пуггало гатагатат̣т̣ха̄не упата̄пан̃чева лабхати, ка̄йакамма̄дӣни часса асучӣни хонти апабхассара̄нӣти килит̣т̣хакаран̣ат̣т̣хенапи малам̣. апича там̣ девамануссасампаттийо чева нибба̄насампаттин̃ча мила̄петӣти мила̄панат̣т̣хенапи маланти ведитаббам̣. исса̄маламаччхерамалесупи есева найо.

ба̄лавагго пат̣хамо.

2. ратхака̄равагго

1. н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме н̃а̄тоти пан̃н̃а̄то па̄кат̣о. анануломикети са̄санасса на анулометӣти анануломикам̣, тасмим̣ анануломике. ка̄йакаммети па̄н̣а̄типа̄та̄димхи ка̄йадуччарите. ол̣а̄рикам̣ ва̄ етам̣, на еварӯпе сама̄дапетум̣ саккоти. диса̄ намасситум̣ ват̣т̣ати, бхӯтабалим̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣти еварӯпе сама̄дапети ган̣ха̄пети. вачӣкаммепи муса̄ва̄да̄дӣни ол̣а̄рика̄ни, аттано сантакам̣ парасса ада̄тука̄мена ‘‘наттхӣ’’ти айам̣ ван̃чанамуса̄ва̄до на̄ма ваттум̣ ват̣т̣атӣти еварӯпе сама̄дапети. манокаммепи абхиджджха̄дайо ол̣а̄рика̄, каммат̣т̣ха̄нам̣ висам̣ва̄детва̄ катхенто пана анануломикесу дхаммесу сама̄дапети на̄ма даккхин̣авиха̄рава̄ситтхеро вийа. там̣ кира тхерам̣ еко упат̣т̣ха̄ко амаччапутто упасан̇камитва̄ ‘‘метта̄йантена пат̣хамам̣ кӣдисе пуггале метта̄йитабба’’нти пуччхи. тхеро сабха̄гависабха̄гам̣ ана̄чиккхитва̄ ‘‘пийапуггале’’ти а̄ха. тасса ча бхарийа̄ пийа̄ хоти мана̄па̄, со там̣ а̄раббха метта̄йанто умма̄дам̣ па̄пун̣и. катхам̣ панеса бахуджанаахита̄йа пат̣ипанно хотӣти? еварӯпасса хи саддхивиха̄рика̄дайо чева упат̣т̣ха̄ка̄дайо ча тесам̣ а̄раккхадевата̄ а̄дим̣ катва̄ та̄сам̣ та̄сам̣ миттабхӯта̄ йа̄ва брахмалока̄ сесадевата̄ ча ‘‘айам̣ бхиккху на аджа̄нитва̄ кариссатӣ’’ти тена катамева каронти, евамеса бахуджанаахита̄йа пат̣ипанно хоти.

суккапаккхе па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣иа̄дӣнам̣йева васена ка̄йакаммавачӣкамма̄ни ведитабба̄ни. каммат̣т̣ха̄нам̣ пана ависам̣ва̄детва̄ катхенто ануломикесу дхаммесу сама̄дапети на̄ма кол̣итавиха̄рава̄сӣ чатуника̄йикатиссаттхеро вийа. тасса кира джет̣т̣хабха̄та̄ нанда̄бхайаттхеро на̄ма поталийавиха̄ре васанто екасмим̣ роге самут̣т̣хите канит̣т̣хам̣ паккоса̄петва̄ а̄ха – ‘‘а̄вусо, майхам̣ саллахукам̣ катва̄ екам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхехӣ’’ти. ким̣, бханте, ан̃н̃ена каммат̣т̣ха̄нена, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣ паригган̣хитум̣ ват̣т̣атӣти? киматтхико еса, а̄вусоти? бханте, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро упа̄да̄рӯпам̣, екасмин̃ча упа̄да̄рӯпе дит̣т̣хе тевӣсати упа̄да̄рӯпа̄ни па̄кат̣а̄ни хонтӣти. со ‘‘ват̣т̣иссати, а̄вусо, еттака’’нти там̣ уййоджетва̄ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣ паригган̣хитва̄ упа̄да̄рӯпам̣ саллаккхетва̄ виват̣т̣етва̄ арахаттам̣ па̄пун̣и. атха нам̣ тхерам̣ бахивиха̄ра̄ аниккхантамева паккоситва̄, ‘‘а̄вусо, маха̄авассайоси майхам̣ джа̄то’’ти канит̣т̣хаттхерасса аттана̄ пат̣иладдхагун̣ам̣ а̄рочеси. бахуджанахита̄йа̄ти етассапи хи саддхивиха̄рика̄дайо ‘‘айам̣ на аджа̄нитва̄ кариссатӣ’’ти тена катамева каронтӣти бахуджанахита̄йа пат̣ипанно на̄ма хотӣти.

2. са̄ран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе кхаттийасса̄ти джа̄тийа̄ кхаттийасса. муддха̄васиттасса̄ти ра̄джа̄бхисекена муддхани абхиситтасса. са̄ран̣ӣйа̄ни бхавантӣти саритабба̄ни асаммуссанӣйа̄ни хонти. джа̄тоти ниббатто. йа̄ваджӣвам̣ са̄ран̣ӣйанти дахарака̄ле джа̄нитумпи на сакка̄, апарабха̄ге пана ма̄та̄питуа̄дӣхи н̃а̄такехи ва̄ да̄са̄дӣхи ва̄ ‘‘твам̣ асукаджанападе асуканагаре асукадивасе асуканаккхатте джа̄то’’ти а̄чиккхите сутва̄ тато пат̣т̣ха̄йа йа̄ваджӣвам̣ сарати на саммуссати. тена вуттам̣ – ‘‘йа̄ваджӣвам̣ са̄ран̣ӣйам̣ хотӣ’’ти.

идам̣, бхиккхаве, дутийанти абхисекат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма ран̃н̃о балаватут̣т̣хикарам̣ хоти, тенасса там̣ йа̄ваджӣвам̣ са̄ран̣ӣйам̣. сан̇га̄мавиджайат̣т̣ха̄непи есева найо. еттха пана сан̇га̄манти йуддхам̣. абхивиджинитва̄ти джинитва̄ саттумадданам̣ катва̄. тамева сан̇га̄масӣсанти тамева сан̇га̄мат̣т̣ха̄нам̣. аджджха̄васатӣти абхибхавитва̄ а̄васати.

ида̄ни йасма̄ самма̄самбуддхасса ран̃н̃о джа̄тит̣т̣ха̄на̄дӣхи каттаббакиччам̣ наттхи, имасмим̣ пана са̄сане таппат̣ибха̄ге тайо пуггале дассетум̣ идам̣ ка̄ран̣ам̣ а̄бхатам̣, тасма̄ те дассенто евамева кхо, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха анага̄рийам̣ паббаджито хотӣти еттха чатупа̄рисуддхисӣлампи паббаджджа̄нисситамева̄ти ведитаббам̣. са̄ран̣ӣйам̣ хотӣти ‘‘ахам̣ асукарат̣т̣хе асукаджанападе асукавиха̄ре асукама̄л̣аке асукадива̄т̣т̣ха̄не асукачан̇каме асукаруккхамӯле паббаджито’’ти евам̣ йа̄ваджӣвам̣ саритаббамева хоти на саммусситаббам̣.

идам̣ дуккханти еттакам̣ дуккхам̣, на ито уддхам̣ дуккхам̣ аттхи. айам̣ дуккхасамудайоти еттако дуккхасамудайо, на ито уддхам̣ дуккхасамудайо аттхӣти. сесапададвайепи есева найо. еваметтха чатӯхи саччехи сота̄паттимагго катхито. касин̣апарикаммавипассана̄н̃а̄н̣а̄ни пана маггасанниссита̄нева хонти. са̄ран̣ӣйам̣ хотӣти ‘‘ахам̣ асукарат̣т̣хе…пе… асукаруккхамӯле сота̄панно джа̄то’’ти йа̄ваджӣвам̣ са̄ран̣ӣйам̣ хоти асаммуссанӣйам̣.

а̄сава̄нам̣ кхайа̄ти а̄сава̄нам̣ кхайена. четовимуттинти пхаласама̄дхим̣. пан̃н̃а̄вимуттинти пхалапан̃н̃ам̣. сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ти аттана̄ва абхивисит̣т̣ха̄йа пан̃н̃а̄йа паччаккхам̣ катва̄. упасампаджджа вихаратӣти пат̣илабхитва̄ вихарати. са̄ран̣ӣйанти ‘‘майа̄ асукарат̣т̣хе…пе… асукаруккхамӯле арахаттам̣ патта’’нти аттано арахаттапаттит̣т̣ха̄нам̣ на̄ма йа̄ваджӣвам̣ са̄ран̣ӣйам̣ хоти асаммуссанӣйанти йатха̄нусандхина̄ва десанам̣ нит̣т̣хапеси.

3. а̄сам̣сасуттаван̣н̣ана̄

13. татийе сантоти аттхи упалаббханти. сам̣виджджама̄на̄ти тассева вевачанам̣. локасминти сатталоке. нира̄соти ана̄со апаттхано. а̄сам̣соти а̄сам̣сама̄но паттхайама̄но. вигата̄соти апагата̄со. чан̣д̣а̄лакулети чан̣д̣а̄ла̄нам̣ куле. венакулети вилӣвака̄ракуле. неса̄дакулети мигалуддака̄нам̣ куле. ратхака̄ракулети чаммака̄ракуле. пуккусакулети пуппхаччхад̣д̣акакуле.

етта̄вата̄ кулавипаттим̣ дассетва̄ ида̄ни йасма̄ нӣчакуле джа̄топи екаччо ад̣д̣хо хоти махаддхано, айам̣ пана на та̄дисо, тасма̄сса бхогавипаттим̣ дассетум̣ далиддетиа̄дима̄ха. таттха далиддети да̄лиддийена саманна̄гате. аппаннапа̄набходжанети париттакааннапа̄набходжане. касиравуттикети дуккхаджӣвике, йаттха ва̄йа̄мена пайогена джӣвитавуттим̣ са̄дхенти, татха̄рӯпети аттхо. йаттха касирена гха̄саччха̄до лаббхатӣти йасмим̣ куле дуккхена йа̄губхаттагха̄со ча копӣнаматтам̣ аччха̄данан̃ча лаббхати.

ида̄ни йасма̄ екаччо нӣчакуле джа̄топи упадхисампанно хоти аттабха̄васамиддхийам̣ т̣хито, айан̃ча на та̄дисо, тасма̄сса сарӣравипаттимпи дассетум̣ со ча хоти дуббан̣н̣отиа̄дима̄ха. таттха дуббан̣н̣оти пам̣суписа̄чако вийа джха̄макха̄н̣уван̣н̣о. дуддасикоти виджа̄тама̄туйа̄пи амана̄падассано. окот̣имакоти лакун̣д̣ако. ка̄н̣оти екаккхика̄н̣о ва̄ убхайаккхика̄н̣о ва̄. кун̣ӣти екахаттхакун̣ӣ ва̄ убхайахаттхакун̣ӣ ва̄. кхан̃джоти екапа̄дакхан̃джо ва̄ убхайапа̄дакхан̃джо ва̄. паккхахатоти хатапаккхо пӣт̣хасаппӣ. падӣпеййасса̄ти ват̣т̣ителакапаллака̄дино падӣпаупакаран̣асса. тасса на евам̣ хотӣти. касма̄ на хоти? нӣчакуле джа̄татта̄.

джет̣т̣хоти ан̃н̃асмим̣ джет̣т̣хе сати канит̣т̣хо а̄сам̣ на кароти, тасма̄ джет̣т̣хоти а̄ха. а̄бхисекоти джет̣т̣хопи на абхисека̄рахо а̄сам̣ на кароти, тасма̄ а̄бхисекоти а̄ха. анабхиситтоти абхисека̄рахопи ка̄н̣акун̣иа̄дидосарахито саким̣ абхиситто пуна абхисеке а̄сам̣ на кароти, тасма̄ анабхиситтоти а̄ха. ачалаппаттоти джет̣т̣хопи а̄бхисеко анабхиситто мандо утта̄насеййако, сопи абхисеке а̄сам̣ на кароти. сол̣асавассуддесико пана пан̃н̃а̄йама̄намассубхедо ачалаппатто на̄ма хоти, махантампи раджджам̣ вича̄ретум̣ саматтхо, тасма̄ ‘‘ачалаппатто’’ти а̄ха. тасса евам̣ хотӣти касма̄ хоти? маха̄джа̄тита̄йа.

дуссӣлоти ниссӣло. па̄падхаммоти ла̄макадхаммо. асучӣти асучӣхи ка̄йакамма̄дӣхи саманна̄гато. сан̇кассарасама̄ча̄роти сан̇ка̄хи саритаббасама̄ча̄ро, кин̃чидева аса̄руппам̣ дисва̄ ‘‘идам̣ имина̄ катам̣ бхависсатӣ’’ти евам̣ паресам̣ а̄сан̇канӣйасама̄ча̄ро, аттана̄йева ва̄ сан̇ка̄хи саритаббасама̄ча̄ро, са̄сан̇касама̄ча̄роти аттхо. тасса хи дива̄т̣т̣ха̄на̄дӣсу саннипатитва̄ кин̃чидева мантайанте бхиккхӯ дисва̄ ‘‘име екато хутва̄ мантенти, каччи ну кхо майа̄ катакаммам̣ джа̄нитва̄ мантентӣ’’ти евам̣ са̄сан̇касама̄ча̄ро хоти. пат̣иччханнакаммантоти пат̣иччха̄детаббайуттакена па̄пакаммена саманна̄гато. ассаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃оти ассаман̣о хутва̄ва саман̣апатирӯпаката̄йа ‘‘саман̣о аха’’нти евам̣ пат̣ин̃н̃о. абрахмача̄рӣ брахмача̄рипат̣ин̃н̃оти ан̃н̃е брахмача̄рино суниваттхе супа̄руте сумбхакапаттадхаре га̄манигамара̄джадха̄нӣсу пин̣д̣а̄йа чаритва̄ джӣвикам̣ каппенте дисва̄ сайампи та̄дисена а̄ка̄рена татха̄ пат̣ипаджджанато ‘‘ахам̣ брахмача̄рӣ’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ денто вийа хоти. ‘‘ахам̣ бхиккхӯ’’ти ватва̄ упосатхагга̄дӣни пависанто пана брахмача̄рипат̣ин̃н̃о хотийева, татха̄ сан̇гхикам̣ ла̄бхам̣ ган̣ханто. антопӯтӣти пӯтина̄ каммена анто анупавит̣т̣хо. авассутоти ра̄га̄дӣхи тинто. касамбуджа̄тоти сан̃джа̄тара̄га̄дикачаваро. тасса на евам̣ хотӣти. касма̄ на хоти? локуттарадхаммаупаниссайасса наттхита̄йа. тасса евам̣ хотӣти. касма̄ хоти? маха̄сӣласмим̣ парипӯрака̄рита̄йа.

4. чаккаваттисуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи джанам̣ ран̃джетӣти ра̄джа̄. чаккам̣ ваттетӣти чаккаваттӣ. ваттитам̣ ва̄ анена чакканти чаккаваттӣ. дхаммо асса аттхӣти дхаммико. дхамменева дасавидхена чаккаваттиваттена ра̄джа̄ джа̄тоти дхаммара̄джа̄. сопи на ара̄джаканти сопи ан̃н̃ам̣ ниссайара̄джа̄нам̣ алабхитва̄ чаккам̣ на̄ма ваттетум̣ на саккотӣти аттхо. ити саттха̄ десанам̣ пат̣т̣хапетва̄ йатха̄нусандхим̣ апа̄петва̄ва тун̣хӣ ахоси. касма̄? анусандхикусала̄ ут̣т̣хахитва̄ анусандхим̣ пуччхиссанти, бахӯ хи имасмим̣ т̣ха̄не татха̄рӯпа̄ бхиккхӯ, атха̄хам̣ техи пут̣т̣хо десанам̣ вад̣д̣хесса̄мӣти. атхеко анусандхикусало бхиккху бхагавантам̣ пуччханто ко пана, бхантетиа̄дима̄ха. бхагава̄писса бйа̄каронто дхаммо бхиккхӯтиа̄дима̄ха.

таттха дхаммоти дасакусалакаммапатхадхаммо. дхамманти тамева вуттаппака̄рам̣ дхаммам̣. нисса̄йа̄ти тададхит̣т̣ха̄нена четаса̄ тамева ниссайам̣ катва̄. дхаммам̣ саккаронтоти йатха̄ като со дхаммо сут̣т̣ху като хоти, еваметам̣ каронто. дхаммам̣ гарум̣ каронтоти тасмим̣ га̄равуппаттийа̄ там̣ гарукаронто. дхаммам̣ апача̄йама̄ноти тассева дхаммасса ан̃джаликаран̣а̄дӣхи нӣчавуттитам̣ каронто. дхаммаддхаджо дхаммакетӯти там̣ дхаммам̣ дхаджамива пураккхатва̄ кетумива уккхипитва̄ паваттийа̄ дхаммаддхаджо дхаммакету ча хутва̄ти аттхо. дхамма̄дхипатеййоти дхамма̄дхипатибхӯта̄гатабха̄вена дхаммавасенева ча саббакирийа̄нам̣ каран̣ена дхамма̄дхипатеййо хутва̄. дхаммикам̣ раккха̄варан̣агуттим̣ сам̣видахатӣти дхаммо асса̄ аттхӣти дхаммика̄, раккха̄ ча а̄варан̣ан̃ча гутти ча раккха̄варан̣агутти. таттха ‘‘парам̣ раккханто атта̄нам̣ раккхатӣ’’ти вачанато кхантиа̄дайо раккха̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, парам̣ раккханто атта̄нам̣ раккхати. кхантийа̄ авихим̣са̄йа меттачиттата̄йа ануддайа̄йа̄’’ти (сам̣. ни. 5.385). нива̄санапа̄рупанагеха̄дӣни а̄варан̣ам̣. чора̄диупаддаванива̄ран̣аттхам̣ гопа̄йана̄ гутти. там̣ саббампи сут̣т̣ху видахати паваттети т̣хапетӣти аттхо.

ида̄ни йаттха са̄ сам̣видахитабба̄, там̣ дассенто антоджанасминтиа̄дима̄ха. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – антоджанасан̇кха̄там̣ путтада̄рам̣ сӣласам̣варе патит̣т̣ха̄пенто ваттхагандхама̄ла̄дӣни часса дадама̄но саббопаддаве часса нива̄райама̄но дхаммикам̣ раккха̄варан̣агуттим̣ сам̣видахати на̄ма. кхаттийа̄дӣсупи есева найо. айам̣ пана висесо – абхиситтакхаттийа̄ бхадраасса̄джа̄нӣйа̄диратанасампада̄ненапи упаган̣хитабба̄, ануйанта̄ кхаттийа̄ тесам̣ анурӯпайа̄нава̄ханасампада̄ненапи паритосетабба̄, балака̄йо ка̄лам̣ анатиккаметва̄ бхаттаветанасампада̄ненапи ануггахетаббо, бра̄хман̣а̄ аннапа̄наваттха̄дина̄ деййадхаммена, гахапатика̄ бхаттабӣджанан̇галабалибадда̄дисампада̄нена, татха̄ нигамава̄сино негама̄ джанападава̄сино ча джа̄напада̄. самитапа̄паба̄хитапа̄па̄ пана саман̣абра̄хман̣а̄ саман̣апариккха̄расампада̄нена сакка̄табба̄, мигапаккхино абхайада̄нена самасса̄сетабба̄.

дхамменева чаккам̣ ваттетӣти дасакусалакаммапатхадхамменева чаккам̣ паваттети. там̣ хоти чаккам̣ аппат̣иваттийанти там̣ тена евам̣ паваттитам̣ а̄н̣а̄чаккам̣ аппат̣иваттийам̣ хоти. кеначи мануссабхӯтена̄ти девата̄ на̄ма аттана̄ иччхитиччхитамева каронти, тасма̄ та̄ агган̣хитва̄ ‘‘мануссабхӯтена̄’’ти вуттам̣. паччаттхикена̄ти пат̣иаттхикена, пат̣исаттуна̄ти аттхо. дхаммикоти чаккаваттӣ дасакусалакаммапатхавасена дхаммико, татха̄гато пана навалокуттарадхаммавасена. дхаммара̄джа̄ти навахи локуттарадхаммехи маха̄джанам̣ ран̃джетӣти дхаммара̄джа̄. дхаммам̣йева̄ти навалокуттарадхаммамева нисса̄йа тамева саккаронто там̣ гарукаронто там̣ апача̄йама̄но. совасса дхаммо аббхуггатат̣т̣хена дхаджоти дхаммаддхаджо. совасса кетӯти дхаммакету. тамева адхипатим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ вихаратӣти дхамма̄дхипатеййо. дхаммикам̣ раккха̄варан̣агуттинти локийалокуттарадхаммада̄йикараккхан̃ча а̄варан̣ан̃ча гуттин̃ча. сам̣видахатӣти т̣хапети пан̃н̃апети. еварӯпанти тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣ на севитаббам̣, сучаритам̣ севитаббанти евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. сам̣видахитва̄ти т̣хапетва̄ катхетва̄. дхамменева ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттетӣти навалокуттарадхамменева асадисам̣ дхаммачаккам̣ паваттети. там̣ хоти чаккам̣ аппат̣иваттийанти там̣ евам̣ паваттитам̣ дхаммачаккам̣ етесу саман̣а̄дӣсу екенапи пат̣иваттетум̣ пат̣иба̄хитум̣ на сакка̄. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

5. сачетанасуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме исипатанети буддхапаччекабуддхасан̇кха̄та̄нам̣ исӣнам̣ дхаммачаккаппаваттанаттха̄йа чева упосатхакаран̣аттха̄йа ча а̄гантва̄ патане, саннипа̄тат̣т̣ха̄нети аттхо. паданетипи па̄т̣хо, айамева аттхо. мигада̄йети мига̄нам̣ абхайаттха̄йа динне. чхахи ма̄сехи чха̄раттӯнехӣти со кира ран̃н̃а̄ а̄н̣аттадивасейева саббӯпакаран̣а̄ни саджджетва̄ антева̄сикехи саддхим̣ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ га̄мадва̄рага̄мамаджджхадевакуласуса̄на̄дӣсу т̣хитаруккхе чева джха̄мапатитасуккхаруккхе ча виваджджетва̄ сампаннападесе т̣хите саббадосавиваджджите на̄бхиаранемӣнам̣ анурӯпе руккхе гахетва̄ там̣ чаккам̣ ака̄си. тасса руккхе вичинитва̄ ган̣хантасса чева каронтасса ча еттако ка̄ло вӣтиватто. тена вуттам̣ – ‘‘чхахи ма̄сехи чха̄раттӯнехӣ’’ти. на̄на̄каран̣анти на̄наттам̣. несанти на есам̣. аттхесанти аттхи есам̣. абхисан̇кха̄расса гатӣти пайогасса гаманам̣. чин̇гула̄йитва̄ти париббхамитва̄. аккха̄хатам̣ ман̃н̃ети аккхе павесетва̄ т̣хапитамива.

садоса̄ти саган̣д̣а̄ ун̣н̣атон̣атат̣т̣ха̄найутта̄. сакаса̄ва̄ти пӯтиса̄рена чева пхеггуна̄ ча йутта̄. ка̄йаван̇ка̄тиа̄дӣни ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ на̄ма̄ни. евам̣ папатита̄ти евам̣ гун̣апатанена патита̄. евам̣ патит̣т̣хита̄ти евам̣ гун̣ехи патит̣т̣хита̄. таттха локийамаха̄джана̄ папатита̄ на̄ма, сота̄панна̄дайо патит̣т̣хита̄ на̄ма. тесупи пурима̄ тайо килеса̄нам̣ самуда̄ча̄раккхан̣е папатита̄ на̄ма, кхӣн̣а̄сава̄ пана екантенева патит̣т̣хита̄ на̄ма. тасма̄ти йасма̄ аппахӣнака̄йаван̇ка̄дайо папатанти, пахӣнака̄йаван̇ка̄дайо патит̣т̣хаханти, тасма̄. ка̄йаван̇ка̄дӣнам̣ пана евам̣ паха̄нам̣ ведитаббам̣ – па̄н̣а̄типа̄то адинна̄да̄нам̣ миччха̄ча̄ро муса̄ва̄до писун̣а̄ва̄ча̄ миччха̄дит̣т̣хӣти име та̄ва чха сота̄паттимаггена пахӣйанти, пхаруса̄ва̄ча̄ бйа̄па̄доти две ана̄га̄мимаггена, абхиджджха̄ сампхаппала̄поти две арахаттамаггена̄ти.

6. апан̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе апан̣н̣акапат̣ипаданти авираддхапат̣ипадам̣ екам̣сапат̣ипадам̣ ниййа̄никапат̣ипадам̣ ка̄ран̣апат̣ипадам̣ са̄рапат̣ипадам̣ ман̣д̣апат̣ипадам̣ апаччанӣкапат̣ипадам̣ ануломапат̣ипадам̣ дхамма̄нудхаммапат̣ипадам̣ пат̣ипанно хоти, на таккагга̄хена ва̄ найагга̄хена ва̄. евам̣ гахетва̄ пат̣ипанно хи бхиккху ва̄ бхиккхунӣ ва̄ упа̄сако ва̄ упа̄сика̄ ва̄ мануссадеванибба̄насампаттӣхи ха̄йати париха̄йати, апан̣н̣акапат̣ипадам̣ пат̣ипанно пана та̄хи сампаттӣхи на париха̄йати. атӣте канта̄раддха̄намаггам̣ пат̣ипаннесу двӣсу саттхава̄хесу йаккхасса вачанам̣ гахетва̄ ба̄ласаттхава̄хо саддхим̣ саттхена анайабйасанам̣ патто, йаккхасса вачанам̣ аггахетва̄ ‘‘удакадит̣т̣хат̣т̣ха̄не удакам̣ чхад̣д̣есса̄ма̄’’ти саттхаке сан̃н̃а̄петва̄ маггам̣ пат̣ипанно пан̣д̣итасаттхава̄хо вийа. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘апан̣н̣акам̣ т̣ха̄намеке, дутийам̣ а̄ху таккика̄;

етадан̃н̃а̄йа медха̄вӣ, там̣ ган̣хе йадапан̣н̣ака’’нти. (джа̄. 1.1.1);

йони часса а̄раддха̄ хотӣти еттха йонӣти кхандхакот̣т̣ха̄сассапи ка̄ран̣ассапи пасса̄вамаггассапи на̄мам̣. ‘‘чатассо кхо има̄, са̄рипутта, йонийо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.152) хи кхандхакот̣т̣ха̄со йони на̄ма. ‘‘йони хеса̄ бхӯмиджа пхаласса адхигама̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.226) ка̄ран̣ам̣. ‘‘на ча̄хам̣ бра̄хман̣ам̣ брӯми, йониджам̣ маттисамбхава’’нти (ма. ни. 2.457; дха. па. 396) ча ‘‘таменам̣ каммаджава̄та̄ ниваттитва̄ уддхам̣па̄дам̣ адхосирам̣ сампариваттетва̄ ма̄ту йонимукхе сампат̣ипа̄дентӣ’’ти ча а̄дӣсу пасса̄вамагго. идха пана ка̄ран̣ам̣ адхиппетам̣. а̄раддха̄ти паггахита̄ парипун̣н̣а̄.

а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄ти еттха а̄савантӣти а̄сава̄, чаккхутопи…пе… манатопи санданти паваттантӣти вуттам̣ хоти. дхаммато йа̄ва готрабху, ока̄сато йа̄ва бхавагга̄ савантӣти ва̄ а̄сава̄, ете дхамме етан̃ча ока̄сам̣ антокаритва̄ паваттантӣти аттхо. антокаран̣аттхо хи айам̣ а̄ка̄ро. чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена мадира̄дайо а̄сава̄, а̄сава̄ вийа̄типи а̄сава̄. локасмимпи хи чирапа̄рива̄сика̄ мадира̄дайо а̄сава̄ти вуччанти, йади ча чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена а̄сава̄, етейева бхавитумараханти. вуттан̃хетам̣ – ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа, ито пуббе авиджджа̄ на̄хосӣ’’тиа̄ди (а. ни. 10.61). а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ саванти пасавантӣтипи а̄сава̄. пурима̄ни четтха ниббачана̄ни йаттха килеса̄ а̄сава̄ти а̄гаччханти, таттха йуджджанти, паччхимам̣ каммепи. на кевалан̃ча каммакилеса̄йева а̄сава̄, апича кхо на̄наппака̄ра̄ упаддава̄пи. суттесу хи ‘‘на̄хам̣, чунда, дит̣т̣хадхаммика̄нам̣йева а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа дхаммам̣ десемӣ’’ти (дӣ. ни. 3.182) еттха вива̄дамӯлабхӯта̄ килеса̄ а̄сава̄ти а̄гата̄.

‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;

йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;

те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36) –

еттха тебхӯмакам̣ ча каммам̣ авасеса̄ ча акусала̄ дхамма̄. ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа сампара̄йика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄та̄йа̄’’ти (па̄ра̄. 39; а. ни. 2.202-230) еттха парӯпава̄давиппат̣иса̄равадхабандха̄дайо чева апа̄йадуккхабхӯта̄ ча на̄наппака̄ра̄ упаддава̄.

те панете а̄сава̄ йаттха йатха̄ а̄гата̄, таттха татха̄ ведитабба̄. ете хи винайе та̄ва ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа, сампара̄йика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄та̄йа̄’’ти (па̄ра̄. 39; а. ни. 2.202-230) дведха̄ а̄гата̄. сал̣а̄йатане ‘‘тайо ме, а̄вусо, а̄сава̄ ка̄ма̄саво бхава̄саво авиджджа̄саво’’ти (сам̣. ни. 4.321) тидха̄ а̄гата̄. ан̃н̃есу ча суттантесу (чӯл̣ани. джатукан̣н̣има̄н̣авапуччха̄ниддесо 69; пат̣и. ма. 1.107) абхидхамме (дха. са. 1102-1106; вибха. 937) ча тейева дит̣т̣ха̄савена саха чатудха̄ а̄гата̄. ниббедхикапарийа̄йена ‘‘аттхи, бхиккхаве, а̄сава̄ нирайага̄минийа̄, аттхи а̄сава̄ тираччха̄найонига̄минийа̄, аттхи а̄сава̄ петтивисайага̄минийа̄, аттхи а̄сава̄ мануссалокага̄минийа̄, аттхи а̄сава̄ девалокага̄минийа̄’’ти (а. ни. 6.63) пан̃чадха̄ а̄гата̄. каммамева четтха а̄сава̄ти вуттам̣. чхакканипа̄те ‘‘аттхи, бхиккхаве, а̄сава̄ сам̣вара̄паха̄табба̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 6.58) найена чхадха̄ а̄гата̄. сабба̄савапарийа̄йе (ма. ни. 1.14 а̄дайо) тейева дассанена паха̄таббехи саддхим̣ саттадха̄ а̄гата̄. идха пана абхидхамманайена чатта̄ро а̄сава̄ адхиппета̄ти ведитабба̄.

кхайа̄йа̄ти еттха пана а̄сава̄нам̣ сарасабхедопи кхӣн̣а̄ка̄ропи маггапхаланибба̄на̄нипи ‘‘а̄саваккхайо’’ти вуччати. ‘‘йо а̄сава̄нам̣ кхайо вайо бхедо парибхедо аниччата̄ антарадха̄на’’нти еттха хи а̄сава̄нам̣ сарасабхедо ‘‘а̄саваккхайо’’ти вутто. ‘‘джа̄нато ахам̣, бхиккхаве, пассато а̄сава̄нам̣ кхайам̣ вада̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.15; сам̣. ни. 2.23; итиву. 102) еттха а̄саваппаха̄нам̣ а̄сава̄нам̣ аччантаккхайо асамуппа̄до кхӣн̣а̄ка̄ро наттхибха̄во ‘‘а̄саваккхайо’’ти вутто.

‘‘секхасса сиккхама̄насса, уджумагга̄нуса̄рино;

кхайасмим̣ пат̣хамам̣ н̃а̄н̣ам̣, тато ан̃н̃а̄ анантара̄’’ти. (итиву. 62) –

еттха магго ‘‘а̄саваккхайо’’ти вутто. ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄ саман̣о хотӣ’’ти (ма. ни. 1.438) еттха пхалам̣.

‘‘параваджджа̄нупассисса, ниччам̣ уджджха̄насан̃н̃ино;

а̄сава̄ тасса вад̣д̣ханти, а̄ра̄ со а̄саваккхайа̄’’ти. (дха. па. 253) –

еттха нибба̄нам̣. имасмим̣ пана сутте пхалам̣ сандха̄йа ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄’’ти а̄ха, арахаттапхалаттха̄йа̄ти аттхо.

индрийесу гуттадва̄роти маначчхат̣т̣хесу индрийесу пихитадва̄ро. бходжане маттан̃н̃ӯти бходжанасмим̣ пама̄н̣ан̃н̃ӯ, пат̣иггахан̣апарибхогапаччавеккхан̣аматтам̣ джа̄на̄ти паджа̄на̄тӣти аттхо. джа̄гарийам̣ ануйуттоти раттиндивам̣ чха кот̣т̣ха̄се катва̄ пан̃часу кот̣т̣ха̄сесу джа̄гаран̣абха̄вам̣ ануйутто, джа̄гаран̣ейева йуттаппайуттоти аттхо.

евам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ ида̄ни тамева т̣хапитапат̣ипа̄т̣ийа̄ вибхаджанто катхан̃ча, бхиккхаве, бхиккхӯтиа̄дима̄ха. таттха чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄тиа̄дӣнам̣ аттхо висуддхимагге (висуддхи. 1.15) виттха̄рито, татха̄ пат̣исан̇кха̄ йонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети нева дава̄йа̄тиа̄дӣнам̣ (висуддхи. 1.18). а̄варан̣ӣйехи дхаммехӣти пан̃чахи нӣваран̣ехи дхаммехи. нӣваран̣а̄ни хи читтам̣ а̄варитва̄ тит̣т̣ханти, тасма̄ а̄варан̣ӣйа̄ дхамма̄ти вуччанти. сӣхасеййам̣ каппетӣти сӣхо вийа сеййам̣ каппети. па̄де па̄дам̣ ачча̄дха̄йа̄ти ва̄мапа̄дам̣ даккхин̣апа̄де атиа̄дха̄йа. самам̣ т̣хапите хи па̄де джа̄н̣укена джа̄н̣укам̣ гоппхакена ча гоппхакам̣ гхат̣ӣйати, тато ведана̄ ут̣т̣хаханти. тасма̄ тасса досасса париваджджанаттхам̣ тхокам̣ атиккамитва̄ еса па̄дам̣ т̣хапети. тена вуттам̣ – ‘‘па̄де па̄дам̣ ачча̄дха̄йа̄’’ти.

сато сампаджа̄ноти сатийа̄ чева сампаджан̃н̃ена ча саманна̄гато. катхам̣ панеса нидда̄йанто сато сампаджа̄но на̄ма хотӣти? пуримаппаваттивасена. айам̣ хи чан̇каме чан̇каманто нидда̄йа оккаманабха̄вам̣ н̃атва̄ паваттама̄нам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ т̣хапетва̄ ман̃че ва̄ пхалаке ва̄ нипанно ниддам̣ упагантва̄ пуна пабуджджхама̄но каммат̣т̣ха̄нам̣ т̣хитат̣т̣ха̄не ган̣хантойева пабуджджхати. тасма̄ нидда̄йантопи сато сампаджа̄но на̄ма хоти. айам̣ та̄ва мӯлакаммат̣т̣ха̄не найова. париггахакаммат̣т̣ха̄навасена̄пи панеса сато сампаджа̄но на̄ма хоти. катхам̣? айам̣ хи чан̇каманто нидда̄йа оккаманабха̄вам̣ н̃атва̄ па̄са̄н̣апхалаке ва̄ ман̃че ва̄ даккхин̣ена пассена нипаджджитва̄ паччавеккхати – ‘‘ачетано ка̄йо ачетане ман̃че патит̣т̣хито, ачетано ман̃чо ачетана̄йа патхавийа̄, ачетана̄ патхавӣ ачетане удаке, ачетанам̣ удакам̣ ачетане ва̄те, ачетано ва̄то ачетане а̄ка̄се патит̣т̣хито. таттха а̄ка̄сампи ‘ахам̣ ва̄там̣ уккхипитва̄ т̣хита’нти на джа̄на̄ти, ва̄топи ‘ахам̣ а̄ка̄се патит̣т̣хито’ти на джа̄на̄ти. татха̄ ва̄то на джа̄на̄ти. ‘ахам̣ удакам̣ уккхипитва̄ т̣хито’ти…пе… ман̃чо на джа̄на̄ти, ‘ахам̣ ка̄йам̣ уккхипитва̄ т̣хито’ти, ка̄йо на джа̄на̄ти ‘ахам̣ ман̃че патит̣т̣хито’ти. на хи тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄бхого ва̄ саманна̄ха̄ро ва̄ манасика̄ро ва̄ четана̄ ва̄ паттхана̄ ва̄ аттхӣ’’ти. тасса евам̣ паччавеккхато там̣ паччавеккхан̣ачиттам̣ бхаван̇ге отарати. евам̣ нидда̄йантопи сато сампаджа̄но на̄ма хотӣти.

ут̣т̣ха̄насан̃н̃ам̣ манасикаритва̄ти ‘‘еттакам̣ т̣ха̄нам̣ гате чанде ва̄ та̄рака̄йа ва̄ ут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти ут̣т̣ха̄нака̄лапариччхедикам̣ сан̃н̃ам̣ манасикаритва̄, читте т̣хапетва̄ти аттхо. евам̣ каритва̄ сайито хи йатха̄париччхиннейева ка̄ле ут̣т̣хахати.

7. аттабйа̄ба̄дхасуттаван̣н̣ана̄

17. саттаме аттабйа̄ба̄дха̄йа̄ти аттадуккха̄йа. парабйа̄ба̄дха̄йа̄ти парадуккха̄йа. ка̄йасучаритантиа̄дӣни пуббабха̄ге дасакусалакаммапатхавасена а̄гата̄ни, упари пана йа̄ва арахатта̄ ава̄рита̄нева.

8. девалокасуттаван̣н̣ана̄

18. ат̣т̣хаме ат̣т̣ӣйеййа̄тха̄ти ат̣т̣а̄ пӣл̣ита̄ бхавеййа̄тха. хара̄йеййа̄тха̄ти ладжджеййа̄тха. джигуччхеййа̄тха̄ти гӯтхе вийа тасмим̣ вачане сан̃джа̄таджигуччха̄ бхавеййа̄тха. ити кира̄ти еттха итӣти падасандхибйан̃джанасилит̣т̣хата̄, кира̄ти ануссаваттхе нипа̄то. диббена кира а̄йуна̄ ат̣т̣ӣйатха̄ти евамасса самбандхо ведитаббо. пагева кхо пана̄ти пат̣хаматарам̣йева.

9. пат̣хамапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄

19. наваме па̄пан̣икоти а̄пан̣ико, а̄пан̣ам̣ уггха̄т̣етва̄ бхан̣д̣авикка̄йакасса ва̄н̣иджассетам̣ адхивачанам̣. абхабботи абха̄джанабхӯто. на саккаччам̣ каммантам̣ адхит̣т̣ха̄тӣти йатха̄ адхит̣т̣хитам̣ суадхит̣т̣хитам̣ хоти, евам̣ сайам̣ аттапаччаккхам̣ каронто на̄дхит̣т̣ха̄ти. таттха паччӯсака̄ле падасаддена ут̣т̣ха̄йа дӣпам̣ джа̄летва̄ бхан̣д̣ам̣ паса̄ретва̄ анисӣданто пуббан̣хасамайам̣ на саккаччам̣ каммантам̣ адхит̣т̣ха̄ти на̄ма. айам̣ хи йам̣ чора̄ раттим̣ бхан̣д̣ам̣ харитва̄ ‘‘идам̣ амха̄кам̣ хаттхато виссаджджесса̄ма̄’’ти а̄пан̣ам̣ гантва̄ аппена аггхена денти, йампи бахуверино манусса̄ раттим̣ нагаре васитва̄ па̄това а̄пан̣ам̣ гантва̄ бхан̣д̣ам̣ ган̣ханти, йам̣ ва̄ пана джанападам̣ гантука̄ма̄ манусса̄ па̄това а̄пан̣ам̣ гантва̄ бхан̣д̣ам̣ кин̣анти, таппаччайасса ла̄бхасса асса̄мико хоти.

ан̃н̃есам̣ бходжанавела̄йа пана бхун̃джитум̣ а̄гантва̄ па̄това бхан̣д̣ам̣ пат̣иса̄метва̄ гхарам̣ гантва̄ бхун̃джитва̄ нидда̄йитва̄ са̄йам̣ пуна а̄пан̣ам̣ а̄гаччханто маджджханхикасамайам̣ на саккаччам̣ каммантам̣ адхит̣т̣ха̄ти на̄ма. со хи йам̣ чора̄ па̄това виссаджджетум̣ на сампа̄пун̣им̣су, дива̄ка̄ле пана паресам̣ асан̃ча̄раккхан̣е а̄пан̣ам̣ гантва̄ аппаггхена денти, йан̃ча бходжанавела̄йа пун̃н̃аванто иссара̄ ‘‘а̄пан̣ато идан̃чидан̃ча ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти пахин̣итва̄ а̄хара̄пенти, таппаччайасса ла̄бхасса асса̄мико хоти.

йа̄ва йа̄мабхериниккхамана̄ пана антоа̄пан̣е дӣпам̣ джа̄ла̄петва̄ анисӣданто са̄йанхасамайам̣ на саккаччам̣ каммантам̣ адхит̣т̣ха̄ти на̄ма. со хи йам̣ чора̄ па̄топи дива̄пи виссаджджетум̣ на сампа̄пун̣им̣су, са̄йам̣ пана а̄пан̣ам̣ гантва̄ аппаггхена денти, таппаччайасса ла̄бхасса асса̄мико хоти.

на саккаччам̣ сама̄дхинимиттам̣ адхит̣т̣ха̄тӣти саккаччакирийа̄йа сама̄дхим̣ на сама̄паджджати. еттха ча па̄това четийан̇ган̣абодхийан̇ган̣есу ваттам̣ катва̄ сена̄санам̣ пависитва̄ йа̄ва бхиккха̄ча̄равела̄, та̄ва сама̄паттим̣ аппетва̄ анисӣданто пуббан̣хасамайам̣ на саккаччам̣ сама̄дхинимиттам̣ адхит̣т̣ха̄ти на̄ма. паччха̄бхаттам̣ пана пин̣д̣апа̄тапат̣икканто раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄нам̣ пависитва̄ йа̄ва са̄йанхасамайа̄ сама̄паттим̣ аппетва̄ анисӣданто маджджханхикасамайам̣ на саккаччам̣ сама̄дхинимиттам̣ адхит̣т̣ха̄ти на̄ма. са̄йам̣ пана четийам̣ вандитва̄ тхерӯпат̣т̣ха̄нам̣ катва̄ сена̄санам̣ пависитва̄ пат̣хамайа̄мам̣ сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ анисӣданто са̄йанхасамайам̣ на саккаччам̣ сама̄дхинимиттам̣ адхит̣т̣ха̄ти на̄ма. суккапаккхо вуттапат̣ипаккханайенева ведитаббо. апичеттха ‘‘сама̄паттим̣ аппетва̄’’ти вуттат̣т̣ха̄не сама̄паттийа̄ асати випассана̄пи ват̣т̣ати, сама̄дхинимиттанти ча сама̄дхиа̄рамман̣ампи ват̣т̣атийева. вуттампи четам̣ – ‘‘сама̄дхипи сама̄дхинимиттам̣, сама̄дха̄рамман̣ампи сама̄дхинимитта’’нти.

10. дутийапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме чаккхума̄ти пан̃н̃а̄чаккхуна̄ чаккхума̄ хоти. видхуроти висит̣т̣хадхуро уттамадхуро н̃а̄н̣асампайуттена вӣрийена саманна̄гато. ниссайасампанноти авассайасампанно патит̣т̣ха̄насампанно. пан̣ийанти викка̄йикабхан̣д̣ам̣. еттакам̣ мӯлам̣ бхависсати еттако удайоти тасмим̣ ‘‘евам̣ кӣтам̣ евам̣ викка̄йама̄на’’нти вуттапан̣ийе йена кайена там̣ кӣтам̣, там̣ кайасан̇кха̄там̣ мӯлам̣ еттакам̣ бхависсати. йо ча тасмим̣ виккайама̄не виккайо, тасмим̣ виккайе еттако удайо бхависсати, еттика̄ вад̣д̣хӣти аттхо.

кусало хоти пан̣ийам̣ кетун̃ча виккетун̃ча̄ти сулабхат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ кин̣анто дуллабхат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ виккин̣анто ча еттха кусало на̄ма хоти, дасагун̣ампи вӣсатигун̣ампи ла̄бхам̣ лабхати.

ад̣д̣ха̄ти иссара̄ бахуна̄ никкхиттадханена саманна̄гата̄. махаддхана̄ти вал̣ан̃джанакавасена махаддхана̄. маха̄бхога̄ти упабхогапарибхогабхан̣д̣ена маха̄бхога̄. пат̣ибалоти ка̄йабалена чева н̃а̄н̣абалена ча саманна̄гататта̄ саматтхо. амха̄кан̃ча ка̄лена ка̄лам̣ ануппада̄тунти амха̄кан̃ча гахитадханамӯликам̣ вад̣д̣хим̣ ка̄лена ка̄лам̣ ануппада̄тум̣. нипатантӣти нимантенти. нипа̄тентӣтипи па̄т̣хо, айамева аттхо.

кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄йа̄ти кусаладхамма̄нам̣ сампа̄данаттха̄йа пат̣ила̄бхаттха̄йа. тха̄мава̄ти н̃а̄н̣атха̄мена саманна̄гато. дал̣хапараккамоти тхирена н̃а̄н̣апараккамена саманна̄гато. аниккхиттадхуроти ‘‘аггамаггам̣ апа̄пун̣итва̄ имам̣ вӣрийадхурам̣ на т̣хапесса̄мӣ’’ти евам̣ ат̣т̣хапитадхуро.

бахуссута̄ти еканика̄йа̄дивасена баху буддхавачанам̣ сутам̣ етесанти бахуссута̄. а̄гата̄гама̄ти еко ника̄йо еко а̄гамо на̄ма, две ника̄йа̄ две а̄гама̄ на̄ма, пан̃ча ника̄йа̄ пан̃ча а̄гама̄ на̄ма, етесу а̄гамесу йесам̣ екопи а̄гамо а̄гато пагун̣о паваттито, те а̄гата̄гама̄ на̄ма. дхаммадхара̄ти суттантапит̣акадхара̄. винайадхара̄ти винайапит̣акадхара̄. ма̄тика̄дхара̄ти двема̄тика̄дхара̄. парипуччхатӣти аттха̄наттхам̣ ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ам̣ пуччхати. парипан̃хатӣти ‘‘имам̣ на̄ма пуччхисса̄мӣ’’ти ан̃н̃а̄ти тулети паригган̣ха̄ти. сесаметтха утта̄наттхамева.

имасмим̣ пана сутте пат̣хамам̣ пан̃н̃а̄ а̄гата̄, паччха̄ вӣрийан̃ча калйа̄н̣амиттасевана̄ ча. таттха пат̣хамам̣ арахаттам̣ патва̄ паччха̄ вӣрийам̣ катва̄ калйа̄н̣амитта̄ севитабба̄ти на евам̣ аттхо дат̣т̣хаббо, десана̄йа на̄ма хет̣т̣химена ва̄ париччхедо хоти упаримена ва̄ двӣхипи ва̄ кот̣ӣхи. идха пана упаримена париччхедо ведитаббо. тасма̄ катхентена пат̣хамам̣ калйа̄н̣амиттаупаниссайам̣ дассетва̄ маджджхе вӣрийам̣ дассетва̄ паччха̄ арахаттам̣ катхетаббанти.

ратхака̄равагго дутийо.

3. пуггалавагго

1. самиддхасуттаван̣н̣ана̄

21. татийасса пат̣хаме джха̄напхассам̣ пат̣хамам̣ пхусати, паччха̄ ниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикаротӣти ка̄йасаккхи. дит̣т̣хантам̣ паттоти дит̣т̣хиппатто. саддаханто вимуттоти саддха̄вимутто. кхаматӣти руччати. абхиккантатароти атисундаратаро. пан̣ӣтатароти атипан̣ӣтатаро. саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хотӣти самиддхаттхерасса кира арахаттамаггаккхан̣е саддхиндрийам̣ дхурам̣ ахоси, сеса̄ни чатта̄ри сахаджа̄тиндрийа̄ни тассева парива̄ра̄ни ахесум̣. ити тхеро аттана̄ пат̣ивиддхамаггам̣ катхенто евама̄ха. маха̄кот̣т̣хикаттхерасса пана арахаттамаггаккхан̣е сама̄дхиндрийам̣ дхурам̣ ахоси, сеса̄ни чатта̄ри индрийа̄ни тассева парива̄ра̄ни ахесум̣. тасма̄ сопи сама̄дхиндрийам̣ адхиматтанти катхенто аттана̄ пат̣ивиддхамаггамева катхеси. са̄рипуттаттхерасса пана арахаттамаггаккхан̣е пан̃н̃индрийам̣ дхурам̣ ахоси. сеса̄ни чатта̄ри индрийа̄ни тассева парива̄ра̄ни ахесум̣. тасма̄ сопи пан̃н̃индрийам̣ адхиматтанти катхенто аттана̄ пат̣ивиддхамаггамева катхеси.

на кхветтха̄ти на кхо еттха. екам̣сена бйа̄ка̄тунти екантена бйа̄каритум̣. арахатта̄йа пат̣ипанноти арахаттамаггасаман̇гим̣ дассети. еваметасмим̣ сутте тӣхипи тхерехи аттана̄ пат̣ивиддхамаггова катхито, самма̄самбуддхо пана бхуммантаренева катхеси.

2. гила̄насуттаван̣н̣ана̄

22. дутийе саппа̄йа̄нӣти хита̄ни вуддхикара̄ни. патирӯпанти ануччхавикам̣. нева вут̣т̣ха̄ти тамха̄ а̄ба̄дха̄ти имина̄ атекиччхена ва̄та̄пама̄ра̄дина̄ рогена саманна̄гато нит̣т̣ха̄паттагила̄но катхито. вут̣т̣ха̄ти тамха̄ а̄ба̄дха̄ти имина̄ кхипитакакаччхутин̣апуппхакаджара̄дибхедо аппаматтаа̄ба̄дхо катхито. лабханто саппа̄йа̄ни бходжана̄ни но алабхантоти имина̄ пана йесам̣ пат̣иджагганена пха̄сукам̣ хоти, саббепи те а̄ба̄дха̄ катхита̄. еттха ча патирӯпо упат̣т̣ха̄ко на̄ма гила̄нупат̣т̣ха̄каан̇гехи саманна̄гато пан̣д̣ито даккхо аналасо ведитаббо. гила̄нупат̣т̣ха̄ко анун̃н̃а̄тоти бхиккхусан̇гхена да̄табботи анун̃н̃а̄то. тасмин̃хи гила̄не аттано дхаммата̄йа йа̄петум̣ асакконте бхиккхусан̇гхена тасса бхиккхуно еко бхиккху ча са̄ман̣еро ча ‘‘имам̣ пат̣иджаггатха̄’’ти апалокетва̄ да̄табба̄. йа̄ва пана те там̣ пат̣иджагганти, та̄ва гила̄насса ча тесан̃ча двиннам̣ йенаттхо, саббам̣ бхиккхусан̇гхассева бха̄ро.

ан̃н̃епи гила̄на̄ упат̣т̣ха̄табба̄ти итарепи две гила̄на̄ упат̣т̣ха̄петабба̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? йопи хи нит̣т̣хапаттагила̄но, со анупат̣т̣хийама̄но ‘‘саче мам̣ пат̣иджаггеййум̣, пха̄сукам̣ ме бхавеййа. на кхо пана мам̣ пат̣иджаггантӣ’’ти манопадосам̣ катва̄ апа̄йе ниббаттеййа. пат̣иджаггийама̄насса панасса евам̣ хоти ‘‘бхиккхусан̇гхена йам̣ ка̄таббам̣, там̣ катам̣. майхам̣ пана каммавипа̄ко ӣдисо’’ти. со бхиккхусан̇гхе меттам̣ паччупат̣т̣ха̄петва̄ сагге ниббаттиссати. йо пана аппаматтакена бйа̄дхина̄ саманна̄гато лабхантопи алабхантопи вут̣т̣ха̄тийева, тасса вина̄пи бхесаджджена вӯпасаманабйа̄дхи бхесадждже кате кхиппатарам̣ вӯпасаммати. со тато буддхавачанам̣ ва̄ угган̣хитум̣ саккхиссати, саман̣адхаммам̣ ва̄ ка̄тум̣ саккхиссати. имина̄ ка̄ран̣ена ‘‘ан̃н̃епи гила̄на̄ упат̣т̣ха̄табба̄’’ти вуттам̣.

нева оккаматӣти нева пависати. нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтанти кусалесу дхаммесу магганийа̄масан̇кха̄там̣ самматтам̣. имина̄ падапарамо пуггало катхито. дутийава̄рена уггхат̣итан̃н̃ӯ гахито са̄сане на̄лакаттхерасадисо буддхантаре екава̄рам̣ паччекабуддха̄нам̣ сантике ова̄дам̣ лабхитва̄ пат̣ивиддхапаччекабодхин̃а̄н̣о ча. татийава̄рена випан̃читан̃н̃ӯ пуггало катхито, неййо пана таннисситова хоти.

дхаммадесана̄ анун̃н̃а̄та̄ти ма̄сасса ат̣т̣ха ва̄ре дхаммакатха̄ анун̃н̃а̄та̄. ан̃н̃есампи дхаммо десетабботи итаресампи дхаммо катхетаббо. ким̣ ка̄ран̣а̄? падапарамасса хи имасмим̣ аттабха̄ве дхаммам̣ пат̣ивиджджхитум̣ асакконтасса̄пи ана̄гате паччайо бхависсати. йо пана татха̄гатасса рӯпадассанам̣ лабхантопи алабхантопи дхаммавинайан̃ча савана̄йа лабхантопи алабхантопи дхаммам̣ абхисамети, со алабханто та̄ва абхисамети. лабханто пана кхиппамева абхисамессатӣти имина̄ ка̄ран̣ена тесам̣ дхаммо десетаббо. татийасса пана пунаппунам̣ десетаббова.

3. сан̇кха̄расуттаван̣н̣ана̄

23. татийе сабйа̄баджджханти садуккхам̣. ка̄йасан̇кха̄ранти ка̄йадва̄ре четана̄ра̄сим̣. абхисан̇кхаротӣти а̄йӯхати ра̄сим̣ кароти пин̣д̣ам̣ кароти. вачӣманодва̄ресупи есева найо. сабйа̄баджджхам̣ локанти садуккхам̣ локам̣. сабйа̄баджджха̄ пхасса̄ пхусантӣти садуккха̄ випа̄капхасса̄ пхусанти. сабйа̄баджджхам̣ веданам̣ ведийатӣти садуккхам̣ випа̄каведанам̣ ведийати, са̄ба̄дхам̣ нирасса̄данти аттхо. сеййатха̄пи сатта̄ нерайика̄ти йатха̄ нирайе ниббаттасатта̄ екантадуккхам̣ веданам̣ ведийанти, евам̣ ведийатӣти аттхо. ким̣ пана таттха упеккха̄ведана̄ наттхӣти? аттхи, дуккхаведана̄йа пана балавабха̄вена са̄ аббоха̄рикат̣т̣ха̄не т̣хита̄. ити нирайова нирайасса упамам̣ катва̄ а̄хат̣о. татра пат̣ибха̄гаупама̄ на̄ма кира еса̄.

сеййатха̄пи дева̄ субхакин̣ха̄ти идха̄пи девалокова девалокасса упамам̣ катва̄ а̄хат̣о. йасма̄ пана хет̣т̣химесу брахмалокесу саппӣтикаджджха̄навипа̄ко ваттати, субхакин̣хесу ниппӣтико екантасукхова, тасма̄ те аггахетва̄ субхакин̣ха̄ва катхита̄. ити айампи татра пат̣ибха̄гаупама̄ на̄ма̄ти ведитабба̄.

вокин̣н̣асукхадуккханти вомиссакасукхадуккхам̣. сеййатха̄пи манусса̄ти манусса̄нам̣ хи ка̄лена сукхам̣ хоти, ка̄лена дуккхам̣. екачче ча дева̄ти ка̄ма̄вачарадева̄. тесампи ка̄лена сукхам̣ хоти, ка̄лена дуккхам̣. тесам̣ хи хӣнатара̄нам̣ махесаккхатара̄ девата̄ дисва̄ а̄сана̄ вут̣т̣ха̄таббам̣ хоти, магга̄ уккамитаббам̣, па̄рутаваттхам̣ апанетаббам̣, ан̃джаликаммам̣ ка̄таббанти там̣ саббампи дуккхам̣ на̄ма хоти. екачче ча винипа̄тика̄ти вема̄никапета̄. те хи ка̄лена сампаттим̣ анубхаванти ка̄лена камманти вокин̣н̣асукхадуккха̄ва хонти. ити имасмим̣ сутте тӣн̣и сучарита̄ни локийалокуттарамиссака̄ни катхита̄нӣти ведитабба̄ни.

4. бахука̄расуттаван̣н̣ана̄

24. чатуттхе тайоме, бхиккхаве, пуггала̄ти тайо а̄чарийапуггала̄. пуггаласса бахука̄ра̄ти антева̄сикапуггаласса бахӯпака̄ра̄. буддханти саббан̃н̃убуддхам̣. саран̣ам̣ гато хотӣти авассайам̣ гато хоти. дхамманти сатантикам̣ навалокуттарадхаммам̣. сан̇гханти ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхам̣. идан̃ча пана саран̣агаманам̣ аггахитасаран̣апуббасса аката̄бхинивесасса васена вуттам̣. ити имасмим̣ сутте саран̣ада̄йако сота̄паттимаггасампа̄пако арахаттамаггасампа̄пакоти тайо а̄чарийа̄ бахука̄ра̄ти а̄гата̄, паббаджджа̄да̄йако буддхавачанада̄йако каммава̄ча̄чарийо сакада̄га̄мимаггасампа̄пако ана̄га̄мимаггасампа̄пакоти име а̄чарийа̄ на а̄гата̄, ким̣ ете на бахука̄ра̄ти? но, на бахука̄ра̄. айам̣ пана десана̄ дувидхена париччхинна̄. тасма̄ саббепете бахука̄ра̄. тесу саран̣агаманасмим̣йева аката̄бхинивесо ват̣т̣ати, чатупа̄рисуддхисӣлакасин̣апарикаммавипассана̄н̃а̄н̣а̄ни пана пат̣хамамаггасанниссита̄ни хонти, упари две магга̄ ча пхала̄ни ча арахаттамаггасанниссита̄нӣти ведитабба̄ни.

имина̄ пуггалена̄ти имина̄ антева̄сикапуггалена. на суппатика̄рам̣ вада̄мӣти патика̄рам̣ ка̄тум̣ на сукаранти вада̄ми. абхива̄дана̄дӣсу анекасатава̄рам̣ анекасахассава̄рампи хи пан̃чапатит̣т̣хитена нипатитва̄ ванданто а̄сана̄ вут̣т̣ха̄йа паччуггаччханто дит̣т̣хадит̣т̣хаккхан̣е ан̃джалим̣ пагган̣ханто ануччхавикам̣ са̄мӣчикаммам̣ каронто дивасе дивасе чӣварасатам̣ чӣварасахассам̣ пин̣д̣апа̄тасатам̣ пин̣д̣апа̄тасахассам̣ дадама̄но чаккава̄л̣апарийантена саббаратанамайам̣ а̄ва̄сам̣ каронто саппинаванӣта̄дина̄наппака̄рам̣ бхесаджджам̣ ануппададжджама̄но нева саккоти а̄чарийена катасса патика̄рам̣ на̄ма ка̄тунти еваматтхо ведитаббо.

5. ваджирӯпамасуттаван̣н̣ана̄

25. пан̃чаме арукӯпамачиттоти пура̄н̣аван̣асадисачитто. виджджӯпамачиттоти иттарака̄лобха̄санена виджджусадисачитто. ваджирӯпамачиттоти килеса̄нам̣ мӯлагха̄такаран̣асаматтхата̄йа ваджирена садисачитто. абхисаджджатӣти лаггати. куппатӣти копавасена куппати. бйа̄паджджатӣти пакатибха̄вам̣ паджахати, пӯтико хоти. патиттхӣйатӣти тхинабха̄вам̣ тхаддхабха̄вам̣ а̄паджджати. копанти дуббалакодхам̣. досанти дуссанавасена тато балаватарам̣. аппаччайанти атут̣т̣ха̄ка̄рам̣ доманассам̣. дут̣т̣ха̄рукоти пура̄н̣аван̣о. кат̣т̣хена̄ти дан̣д̣акакот̣ийа̄. кат̣халена̄ти капа̄лена. а̄савам̣ детӣти апара̄парам̣ савати. пура̄н̣аван̣о хи аттано дхаммата̄йева пуббам̣ лохитам̣ йӯсанти има̄ни тӣн̣и савати, гхат̣т̣ито пана та̄ни адхикатарам̣ савати.

евамева кхоти еттха идам̣ опаммасам̣санданам̣ – дут̣т̣ха̄руко вийа хи кодханапуггало, тасса аттано дхаммата̄йа саванам̣ вийа кодханассапи аттано дхаммата̄йа уддхума̄тасса вийа чан̣д̣икатасса чаран̣ам̣, кат̣т̣хена ва̄ кат̣хала̄йа ва̄ гхат̣т̣анам̣ вийа аппаматтам̣ вачанам̣, бхиййосоматта̄йа саванам̣ вийа ‘‘ма̄дисам̣ на̄ма еса евам̣ вадатӣ’’ти бхиййосоматта̄йа уддхума̄йанабха̄во дат̣т̣хаббо.

раттандхака̄ратимиса̄йанти раттим̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттинива̄ран̣ена андхабха̄вакаран̣е бахалатаме. виджджантарика̄йа̄ти виджджуппаттиккхан̣е. идха̄пи идам̣ опаммасам̣санданам̣ – чаккхума̄ пурисо вийа хи йога̄вачаро дат̣т̣хаббо, андхака̄рам̣ вийа сота̄паттимаггаваджджха̄ килеса̄, виджджусан̃чаран̣ам̣ вийа сота̄паттимагган̃а̄н̣асса уппаттика̄ло, виджджантарика̄йа чаккхумато пурисасса саманта̄ рӯпадассанам̣ вийа сота̄паттимаггаккхан̣е нибба̄надассанам̣, пуна андхака̄ра̄ваттхаран̣ам̣ вийа сакада̄га̄мимаггаваджджха̄ килеса̄, пуна виджджусан̃чаран̣ам̣ вийа сакада̄га̄мимагган̃а̄н̣асса уппа̄до, виджджантарика̄йа чаккхумато пурисасса саманта̄ рӯпадассанам̣ вийа сакада̄га̄мимаггаккхан̣е нибба̄надассанам̣, пуна андхака̄ра̄ваттхаран̣ам̣ вийа ана̄га̄мимаггаваджджха̄ килеса̄, пуна виджджусан̃чаран̣ам̣ вийа ана̄га̄мимагган̃а̄н̣асса уппа̄до, виджджантарика̄йа чаккхумато пурисасса саманта̄ рӯпадассанам̣ вийа ана̄га̄мимаггаккхан̣е нибба̄надассанам̣ ведитаббам̣.

ваджирӯпамачиттата̄йапи идам̣ опаммасам̣санданам̣ – ваджирам̣ вийа хи арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, ман̣иган̣т̣хипа̄са̄н̣аган̣т̣хи вийа арахаттамаггаваджджха̄ килеса̄, ваджирасса ман̣иган̣т̣химпи ва̄ па̄са̄н̣аган̣т̣химпи ва̄ винивиджджхитва̄ агаманабха̄васса наттхита̄ вийа арахаттамагган̃а̄н̣ена аччхеджджа̄нам̣ килеса̄нам̣ наттхибха̄во, ваджирена ниббиддхаведхасса пуна апатипӯран̣ам̣ вийа арахаттамаггена чхинна̄нам̣ килеса̄нам̣ пуна ануппа̄до дат̣т̣хабботи.

6. севитаббасуттаван̣н̣ана̄

26. чхат̣т̣хе севитабботи упасан̇камитаббо. бхаджитабботи аллӣйитаббо. пайирупа̄ситабботи сантике нисӣданавасена пунаппунам̣ упа̄ситаббо. саккатва̄ гарум̣ катва̄ти сакка̄ран̃чева гарука̄ран̃ча катва̄. хӣно хоти сӣлена̄тиа̄дӣсу упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣната̄ ведитабба̄. таттха йо хи пан̃ча сӣла̄ни раккхати, со даса сӣла̄ни раккхантена на севитаббо. йо даса сӣла̄ни раккхати, со чатупа̄рисуддхисӣлам̣ раккхантена на севитаббо. ан̃н̃атра ануддайа̄ ан̃н̃атра анукампа̄ти т̣хапетва̄ ануддайан̃ча анукампан̃ча. аттано аттха̄йева хи еварӯпо пуггало на севитаббо, ануддайа̄нукампа̄васена пана там̣ упасан̇камитум̣ ват̣т̣ати.

сӣласа̄ман̃н̃агата̄нам̣ сатанти сӣлена сама̄набха̄вам̣ гата̄нам̣ санта̄нам̣. сӣлакатха̄ ча но бхависсатӣти евам̣ сама̄насӣла̄нам̣ амха̄кам̣ сӣламева а̄раббха катха̄ бхависсати. са̄ ча но паваттинӣ бхависсатӣти са̄ ча амха̄кам̣ катха̄ дивасампи катхента̄нам̣ паваттиссати на пат̣ихан̃н̃иссати. са̄ ча но пха̄су бхависсатӣти са̄ ча дивасампи паваттама̄на̄ сӣлакатха̄ амха̄кам̣ пха̄сувиха̄ро сукхавиха̄ро бхависсати. сама̄дхипан̃н̃а̄катха̄супи есева найо.

сӣлаккхандханти сӣлара̄сим̣. таттха таттха пан̃н̃а̄йа ануггахесса̄мӣти еттха сӣласса асаппа̄йе анупака̄радхамме ваджджетва̄ саппа̄йе упака̄радхамме севанто тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не сӣлаккхандхам̣ пан̃н̃а̄йа анугган̣ха̄ти на̄ма. сама̄дхипан̃н̃а̄ккхандхесупи есева найо. нихӣйатӣти аттано хӣнатарам̣ пуггалам̣ севанто кха̄рапарисса̄ване а̄ситтаудакам̣ вийа сататам̣ самитам̣ ха̄йати париха̄йати. тулйасевӣти аттана̄ сама̄насевӣ. сет̣т̣хамупанаманти сет̣т̣хам̣ пуггалам̣ он̣аманто. удети кхиппанти кхиппамева вад̣д̣хати. тасма̄ аттано уттарим̣ бхаджетха̄ти йасма̄ сет̣т̣хам̣ пуггалам̣ упанаманто удети кхиппам̣, тасма̄ аттано уттаритарам̣ висит̣т̣хатарам̣ бхаджетха.

7. джигуччхитаббасуттаван̣н̣ана̄

27. саттаме джигуччхитабботи гӯтхам̣ вийа джигуччхитаббо. атха кхо нанти атха кхо асса. киттисаддоти катха̄саддо. евамева кхоти еттха гӯтхакӯпо вийа дуссӣлйам̣ дат̣т̣хаббам̣. гӯтхакӯпе патитва̄ т̣хито дхамманиахи вийа дуссӣлапуггало. гӯтхакӯпато уддхарийама̄нена тена ахина̄ пурисасса сарӣрам̣ а̄рул̣хена̄пи адат̣т̣хабха̄во вийа дуссӣлам̣ севама̄насса̄пи тасса кирийа̄йа акаран̣абха̄во. сарӣрам̣ гӯтхена маккхетва̄ ахина̄ гатака̄ло вийа дуссӣлам̣ севама̄насса па̄пакиттисаддааббхуггаманака̄ло ведитаббо.

тиндука̄ла̄танти тиндукаруккхаала̄там̣. бхиййосоматта̄йа чиччит̣а̄йатӣти там̣ хи джха̄йама̄нам̣ пакатийа̄пи папат̣ика̄йо мун̃чантам̣ чиччит̣а̄ти ‘‘чит̣ичит̣а̄’’ти саддам̣ кароти, гхат̣т̣итам̣ пана адхиматтам̣ каротӣти аттхо. евамева кхоти евамевам̣ кодхано аттано дхаммата̄йапи уддхато чан̣д̣икато хутва̄ чарати, аппаматтакам̣ пана вачанам̣ сутака̄ле ‘‘ма̄дисам̣ на̄ма евам̣ вадати евам̣ вадатӣ’’ти атирекатарам̣ уддхато чан̣д̣икато хутва̄ чарати. гӯтхакӯпоти гӯтхапун̣н̣акӯпо, гӯтхара̄сийева ва̄. опаммасам̣санданам̣ панеттха пуриманайенева ведитаббам̣. тасма̄ еварӯпо пуггало аджджхупеккхитаббо на севитабботи йасма̄ кодхано атисевийама̄но атиупасан̇камийама̄нопи куджджхатийева, ‘‘ким̣ имина̄’’ти пат̣иккамантепи куджджхатийева. тасма̄ пала̄лагги вийа аджджхупеккхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо. ким̣ вуттам̣ хоти? йо хи пала̄лаггим̣ атиупасан̇камитва̄ таппати, тасса сарӣрам̣ джха̄йати. йо атипат̣иккамитва̄ таппати, тасса сӣтам̣ на вӯпасаммати. анупасан̇камитва̄ апат̣иккамитва̄ пана маджджхаттабха̄вена таппантасса сӣтам̣ вӯпасаммати, тасма̄ пала̄лагги вийа кодхано пуггало маджджхаттабха̄вена аджджхупеккхитаббо, на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо.

калйа̄н̣амиттоти сучимитто. калйа̄н̣асаха̄йоти сучисаха̄йо. саха̄йа̄ на̄ма сахага̄мино саддхим̣чара̄. калйа̄н̣асампаван̇коти калйа̄н̣есу сучипуггалесу сампаван̇ко, танниннатаппон̣атаппаббха̄рама̄насоти аттхо.

8. гӯтхабха̄н̣ӣсуттаван̣н̣ана̄

28. ат̣т̣хаме гӯтхабха̄н̣ӣти йо гӯтхам̣ вийа дуггандхакатхам̣ катхети. пуппхабха̄н̣ӣти йо пуппха̄ни вийа сугандхакатхам̣ катхети. мадхубха̄н̣ӣти йо мадху вийа мадхуракатхам̣ катхети. сабхаггатоти сабха̄йа т̣хито. парисаггатоти га̄мапариса̄йа т̣хито. н̃а̄тимаджджхагатоти н̃а̄тӣнам̣ маджджхе т̣хито. пӯгамаджджхагатоти сен̣ӣнам̣ маджджхе т̣хито. ра̄джакуламаджджхагатоти ра̄джакуласса маджджхе маха̄виниччхайе т̣хито. абхинӣтоти пуччханаттха̄йа̄нӣто. саккхипут̣т̣хоти саккхим̣ катва̄ пуччхито. ехамбхо пуриса̄ти а̄лапанаметам̣. аттахету ва̄ парахету ва̄ти аттано ва̄ парасса ва̄ хаттхапа̄да̄дихету ва̄ дханахету ва̄. а̄мисакин̃чиккхахету ва̄ти еттха а̄мисанти лан̃джо адхиппето. кин̃чиккханти йам̣ ва̄ там̣ ва̄ аппаматтакам̣ антамасо титтирийават̣т̣акасаппипин̣д̣анаванӣтапин̣д̣а̄диматтакасса лан̃джасса хетӯти аттхо. сампаджа̄намуса̄ бха̄сита̄ хотӣти джа̄нантойева муса̄ва̄дам̣ катта̄ хоти.

нела̄ти елам̣ вуччати досо, на̄сса еланти нела̄, ниддоса̄ти аттхо. ‘‘нелан̇го сетапаччха̄до’’ти (уда̄. 65) еттха вуттасӣлам̣ вийа. кан̣н̣асукха̄ти бйан̃джанамадхурата̄йа кан̣н̣а̄нам̣ сукха̄, сӯчивиджджханам̣ вийа кан̣н̣асӯлам̣ на джанети. аттхамадхурата̄йа сакаласарӣре копам̣ аджанетва̄ пемам̣ джанетӣти пеманӣйа̄. хадайам̣ гаччхати аппат̣ихан̃н̃ама̄на̄ сукхена читтам̣ пависатӣти хадайан̇гама̄. гун̣апарипун̣н̣ата̄йа пуре бхава̄ти порӣ. пуре сам̣вад̣д̣хана̄рӣ вийа сукума̄ра̄типи порӣ. пурасса еса̄типи порӣ. пурасса еса̄ти нагарава̄сӣнам̣ катха̄ти аттхо. нагарава̄сино хи йуттакатха̄ хонти, питиматтам̣ пита̄ти, ма̄тиматтам̣ ма̄та̄ти, бха̄тиматтам̣ бха̄та̄ти ваданти. еварӯпӣ катха̄ бахуно джанасса канта̄ хотӣти бахуджанаканта̄. кантабха̄венева бахуно джанасса мана̄па̄ читтавуддхикара̄ти бахуджанамана̄па̄.

9. андхасуттаван̣н̣ана̄

29. наваме чаккху на хотӣти пан̃н̃а̄чаккху на хоти. пха̄тим̣ кареййа̄ти пхӣтам̣ вад̣д̣хитам̣ кареййа. са̄ваджджа̄наваджджети садосаниддосе. хӣнаппан̣ӣтети адхамуттаме. кан̣хасуккасаппат̣ибха̄гети кан̣хасукка̄йева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣иба̄ханато пат̣ипаккхавасена саппат̣ибха̄га̄ти вуччанти. айам̣ панеттха сан̇кхепо – кусале дхамме ‘‘кусала̄ дхамма̄’’ти джа̄неййа, акусале дхамме ‘‘акусала̄ дхамма̄’’ти джа̄неййа. са̄ваджджа̄дӣсупи есева найо. кан̣хасуккасаппат̣ибха̄гесу пана кан̣хадхамме ‘‘суккасаппат̣ибха̄га̄’’ти джа̄неййа, суккадхамме ‘‘кан̣хасаппат̣ибха̄га̄’’ти йена пан̃н̃а̄чаккхуна̄ джа̄неййа, татха̄рӯпамписса чаккху на хотӣти. имина̄ найена сесава̄ресупи аттхо ведитаббо.

на чева бхога̄ татха̄рӯпа̄ти татха̄джа̄тика̄ бхога̄писса на хонти. на ча пун̃н̃а̄ни куббатӣти пун̃н̃а̄ни ча на кароти. етта̄вата̄ бхогуппа̄даначаккхуно ча пун̃н̃акаран̣ачаккхуно ча абха̄во вутто. убхайаттха калигга̄хоти идхалоке ча паралоке ча̄ти убхайасмимпи апараддхагга̄хо, пара̄джайагга̄хо хотӣти аттхо. атха ва̄ убхайаттха калигга̄хоти убхайесампи дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄нам̣ аттха̄нам̣ калигга̄хо, пара̄джайагга̄хоти аттхо. дхамма̄дхаммена̄ти дасакусалакаммапатхадхамменапи дасаакусалакаммапатхаадхамменапи. сат̣хоти кера̄т̣ико. бхога̄ни парийесатӣти бхоге гавесати. тхеййена кӯт̣акаммена, муса̄ва̄дена чӯбхайанти тхеййа̄дӣсу убхайена парийесатӣти аттхо. катхам̣? тхеййена кӯт̣акаммена ча парийесати, тхеййена муса̄ва̄дена ча парийесати, кӯт̣акаммена муса̄ва̄дена ча парийесати. сан̇гха̄тунти сан̇гхаритум̣. дхаммаладдхехӣти дасакусалакаммапатхадхаммам̣ акопетва̄ ладдхехи. ут̣т̣ха̄на̄дхигатанти вӣрийена адхигатам̣. абйаггхама̄насоти ниббичикиччхачитто. бхаддакам̣ т̣ха̄нанти сет̣т̣хам̣ деват̣т̣ха̄нам̣. на сочатӣти йасмим̣ т̣ха̄не антосокена на сочати.

10. авакуджджасуттаван̣н̣ана̄

30. дасаме авакуджджапан̃н̃оти адхомукхапан̃н̃о. уччхан̇гапан̃н̃оти уччхан̇гасадисапан̃н̃о. путхупан̃н̃оти виттха̄рикапан̃н̃о. а̄дикалйа̄н̣антиа̄дӣсу а̄дӣти пуббапат̣т̣хапана̄. маджджханти катха̄вемаджджхам̣. парийоса̄нанти саннит̣т̣ха̄нам̣. итисса те дхаммам̣ катхента̄ пуббапат̣т̣хапанепи калйа̄н̣ам̣ бхаддакам̣ анаваджджамева катва̄ катхенти, вемаджджхепи парийоса̄непи. еттха ча аттхи десана̄йа а̄димаджджхапарийоса̄на̄ни, аттхи са̄санасса. таттха десана̄йа та̄ва чатуппадикага̄тха̄йа пат̣хамападам̣ а̄ди, две пада̄ни маджджхам̣, аваса̄нападам̣ парийоса̄нам̣. ека̄нусандхикасса суттасса нида̄нам̣ а̄ди, анусандхи маджджхам̣, идамавоча̄ти аппана̄ парийоса̄нам̣. анека̄нусандхикасса пат̣хамо анусандхи а̄ди, тато парам̣ еко ва̄ анеке ва̄ маджджхам̣, паччхимо парийоса̄нам̣. айам̣ та̄ва десана̄йа найо. са̄санасса пана сӣлам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхам̣, випассана̄ парийоса̄нам̣. сама̄дхи ва̄ а̄ди, випассана̄ маджджхам̣, магго парийоса̄нам̣. випассана̄ ва̄ а̄ди, магго маджджхам̣, пхалам̣ парийоса̄нам̣. магго ва̄ а̄ди, пхалам̣ маджджхам̣, нибба̄нам̣ парийоса̄нам̣. две две ва̄ кайирама̄не сӣласама̄дхайо а̄ди, випассана̄магга̄ маджджхам̣, пхаланибба̄на̄ни парийоса̄нам̣.

са̄ттханти са̄ттхакам̣ катва̄ десенти. сабйан̃джананти аккхарапа̄рипӯрим̣ катва̄ десенти. кевалапарипун̣н̣анти сакалапарипун̣н̣ам̣ анӯнам̣ катва̄ десенти. парисуддханти парисуддхам̣ ниджджат̣ам̣ нигган̣т̣хим̣ катва̄ десенти. брахмачарийам̣ пака̄сентӣти евам̣ десента̄ ча сет̣т̣хачарийабхӯтам̣ сиккхаттайасан̇гахитам̣ арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ пака̄сенти. нева а̄дим̣ манаси каротӣти нева пуббапат̣т̣хапанам̣ манаси кароти.

кумбхоти гхат̣о. никуджджоти адхомукхо т̣хапито. евамева кхоти еттха кумбхо никуджджо вийа авакуджджапан̃н̃о пуггало дат̣т̣хаббо, удака̄син̃чанака̄ло вийа дхаммадесана̄йа ладдхака̄ло, удакасса виват̣т̣анака̄ло вийа тасмим̣ а̄сане нисиннасса уггахетум̣ асаматтхака̄ло, удакасса асан̣т̣ха̄нака̄ло вийа вут̣т̣хахитва̄ асаллаккхан̣ака̄ло ведитаббо.

а̄кин̣н̣а̄нӣти паккхитта̄ни. сатисаммоса̄йа пакиреййа̄ти мут̣т̣хассатита̄йа викиреййа. евамева кхоти еттха уччхан̇го вийа уччхан̇гапан̃н̃о пуггало дат̣т̣хаббо, на̄на̄кхаджджака̄ни вийа на̄наппака̄рам̣ буддхавачанам̣, уччхан̇ге на̄на̄кхаджджака̄ни кха̄дантасса нисиннака̄ло вийа тасмим̣ а̄сане нисиннасса угган̣ханака̄ло, вут̣т̣хахантасса сатисаммоса̄ пакиран̣ака̄ло вийа тасма̄ а̄сана̄ вут̣т̣ха̄йа гаччхантасса асаллаккхан̣ака̄ло ведитаббо.

уккуджджоти упаримукхо т̣хапито. сан̣т̣ха̄тӣти патит̣т̣хахати. евамева кхоти еттха упаримукхо т̣хапито кумбхо вийа путхупан̃н̃о пуггало дат̣т̣хаббо, удакасса а̄ситтака̄ло вийа десана̄йа ладдхака̄ло, удакасса сан̣т̣ха̄нака̄ло вийа таттха нисиннасса угган̣ханака̄ло, но виват̣т̣анака̄ло вийа вут̣т̣ха̄йа гаччхантасса саллаккхан̣ака̄ло ведитаббо.

думмедхоти ниппан̃н̃о. авичаккхан̣оти сам̣видаханапан̃н̃а̄йа рахито. ганта̄ти гаманасӣло. сеййо етена вуччатӣти етасма̄ пуггала̄ уттаритароти вуччати. дхамма̄нудхаммаппат̣ипанноти навалокуттарадхаммасса анудхаммам̣ саха сӣлена пуббабха̄гапат̣ипадам̣ пат̣ипанно. дуккхасса̄ти ват̣т̣адуккхасса. антакаро сийа̄ти кот̣икаро париччхедакаро париват̣умакаро бхавеййа̄ти.

пуггалавагго татийо.

4. девадӯтавагго

1. сабрахмакасуттаван̣н̣ана̄

31. чатуттхасса пат̣хаме аджджха̄га̄рети саке гхаре. пӯджита̄ хонтӣти йам̣ гхаре аттхи, тена пат̣иджаггита̄ гопита̄ хонти. ити ма̄та̄питупӯджака̄ни кула̄ни ма̄та̄питӯхи сабрахмака̄нӣти пака̄сетва̄ ида̄ни несам̣ сапубба̄чарийака̄дибха̄вам̣ пака̄сенто сапубба̄чарийака̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха брахма̄тиа̄дӣни тесам̣ брахма̄дибха̄васа̄дханаттхам̣ вутта̄ни. бахука̄ра̄ти путта̄нам̣ бахӯпака̄ра̄. а̄па̄дака̄ти джӣвитасса а̄па̄дака̄. путтака̄нам̣ хи ма̄та̄питӯхи джӣвитам̣ а̄па̄дитам̣ па̄литам̣ гхат̣итам̣ ануппабандхена паваттитам̣. посака̄ти хаттхапа̄де вад̣д̣хетва̄ хадайалохитам̣ па̄йетва̄ посета̄ро. имасса локасса дассета̄роти путта̄нам̣ хи имасмим̣ локе ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣асса дассанам̣ на̄ма ма̄та̄питаро нисса̄йа джа̄танти имасса локасса дассета̄ро на̄ма.

брахма̄ти ма̄та̄питароти сет̣т̣ха̄дхивачанам̣. йатха̄ брахмуно чатассо бха̄вана̄ авиджахита̄ хонти метта̄ карун̣а̄ мудита̄ упеккха̄ти, евамева ма̄та̄питӯнам̣ путтакесу чатассо бха̄вана̄ авиджахита̄ хонти. та̄ тасмим̣ тасмим̣ ка̄ле ведитабба̄ – куччхигатасмим̣ хи да̄раке ‘‘када̄ ну кхо путтакам̣ арогам̣ парипун̣н̣ан̇гапаччан̇гам̣ пассисса̄ма̄’’ти ма̄та̄питӯнам̣ меттачиттам̣ уппаджджати. йада̄ панеса мандо утта̄насеййако ӯка̄хи ва̄ ман̇кула̄дӣхи па̄н̣акехи дат̣т̣хо дуккхасеййа̄йа ва̄ пана пӣл̣ито пародати виравати, тада̄сса саддам̣ сутва̄ ма̄та̄питӯнам̣ ка̄рун̃н̃ам̣ уппаджджати, а̄дха̄витва̄ видха̄витва̄ кӣл̣анака̄ле пана лобханӣйавайасмим̣ ва̄ т̣хитака̄ле да̄ракам̣ олокетва̄ ма̄та̄питӯнам̣ читтам̣ саппиман̣д̣е паккхиттасатавихатакаппа̄сапичупат̣алам̣ вийа мудукам̣ хоти а̄модитам̣ памодитам̣, тада̄ тесам̣ мудита̄ лаббхати. йада̄ панеса путто да̄ра̄бхаран̣ам̣ паччупат̣т̣ха̄петва̄ па̄т̣ийеккам̣ ага̄рам̣ аджджха̄васати, тада̄ ма̄та̄питӯнам̣ ‘‘саккоти да̄ни но путтако аттано дхаммата̄йа йа̄пету’’нти маджджхаттабха̄во уппаджджати, тасмим̣ ка̄ле упеккха̄ лаббхатӣти имина̄ ка̄ран̣ена ‘‘брахма̄ти ма̄та̄питаро’’ти вуттам̣.

пубба̄чарийа̄ти вуччарети ма̄та̄питаро хи джа̄така̄лато пат̣т̣ха̄йа ‘‘евам̣ нисӣда, евам̣ тит̣т̣ха, евам̣ гаччха, евам̣ сайа, евам̣ кха̄да, евам̣ бхун̃джа, айам̣ те, та̄та̄ти ваттаббо, айам̣ бха̄тика̄ти, айам̣ бхагинӣти, идам̣ на̄ма ка̄тум̣ ват̣т̣ати, идам̣ на ват̣т̣ати, асукам̣ на̄ма упасан̇камитум̣ ват̣т̣ати, асукам̣ на ват̣т̣атӣ’’ти га̄ха̄пенти сиккха̄пенти. атха̄парабха̄ге ан̃н̃е а̄чарийа̄ хаттхисиппаассасиппаратхасиппадханусиппатхарусиппамудда̄ган̣ана̄дӣни сиккха̄пенти. ан̃н̃о саран̣а̄ни дети, ан̃н̃о сӣлесу патит̣т̣ха̄пети, ан̃н̃о пабба̄джети, ан̃н̃о буддхавачанам̣ угган̣ха̄пети, ан̃н̃о упасампа̄дети, ан̃н̃о сота̄паттимагга̄дӣни па̄пети. ити саббепи те паччха̄чарийа̄ на̄ма хонти, ма̄та̄питаро пана саббапат̣хама̄, тена̄ха – ‘‘пубба̄чарийа̄ти вуччаре’’ти. таттха вуччарети вуччанти катхийанти. а̄хунеййа̄ ча путта̄нанти путта̄нам̣ а̄хутам̣ па̄хутам̣ абхисан̇кхатам̣ аннапа̄на̄дим̣ араханти, ануччхавика̄ там̣ пат̣иггахетум̣. тасма̄ ‘‘а̄хунеййа̄ ча путта̄на’’нти вуттам̣. паджа̄йа анукампака̄ти паресам̣ па̄н̣е аччхиндитва̄пи аттано паджам̣ пат̣иджагганти гопа̄йанти. тасма̄ ‘‘паджа̄йа анукампака̄’’ти вуттам̣.

намассеййа̄ти намо кареййа. саккареййа̄ти сакка̄рена пат̣има̄неййа. ида̄ни там̣ сакка̄рам̣ дассенто ‘‘аннена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аннена̄ти йа̄губхаттакха̄данӣйена. па̄нена̄ти ат̣т̣хавидхапа̄нена. ваттхена̄ти нива̄санапа̄рупанакена ваттхена. сайанена̄ти ман̃чапӣт̣ха̄нуппада̄нена. уччха̄данена̄ти дуггандхам̣ пат̣ивинодетва̄ сугандхакаран̣уччха̄данена. нха̄панена̄ти сӣте ун̣ходакена, ун̣хе сӣтодакена гатта̄ни парисин̃читва̄ нха̄панена. па̄да̄нам̣ дхованена̄ти ун̣ходакасӣтодакехи па̄дадхованена чева теламаккханена ча. печча̄ти паралокам̣ гантва̄. сагге памодатӣти идха та̄ва ма̄та̄питӯсу па̄ричарийам̣ дисва̄ па̄ричарийака̄ран̣а̄ там̣ пан̣д̣итаманусса̄ идхева пасам̣санти, паралокам̣ пана гантва̄ сагге т̣хито со ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄ко диббасампаттӣхи а̄модати памодатӣти.

2. а̄нандасуттаван̣н̣ана̄

32. дутийе татха̄рӯпоти татха̄джа̄тико. сама̄дхипат̣ила̄бхоти читтекаггата̄ла̄бхо. имасмим̣ ча савин̃н̃а̄н̣акети еттха аттано ча парасса ча̄ти убхайесампи ка̄йо савин̃н̃а̄н̣акат̣т̣хена екато катва̄ имасминти вутто. ахан̇ка̄рамаман̇ка̄рама̄на̄нусайа̄ти ахан̇ка̄радит̣т̣хи ча маман̇ка̄ратан̣ха̄ ча ма̄на̄нусайо ча̄ти аттано ча парасса ча килеса̄. на̄ссӯти на бхавеййум̣. бахиддха̄ ча саббанимиттесӯти рӯпанимиттам̣, садданимиттам̣, гандханимиттам̣, расанимиттам̣, пхот̣т̣хаббанимиттам̣, сассата̄динимиттам̣, пуггаланимиттам̣ дхамманимиттанти еварӯпесу ча бахиддха̄ саббанимиттесу. четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттинти пхаласама̄дхин̃чева пхалан̃а̄н̣ан̃ча. сийа̄ти бхавеййа.

идха̄нанда, бхиккхуноти, а̄нанда, имасмим̣ са̄сане бхиккхуно. етам̣ сантам̣ етам̣ пан̣ӣтанти нибба̄нам̣ дассенто а̄ха. нибба̄нам̣ хи килеса̄нам̣ сантата̄йа сантам̣ на̄ма, нибба̄нам̣ сантанти сама̄паттим̣ аппетва̄ва дивасампи нисиннасса читтуппа̄до сантантева паваттатӣтипи сантам̣. пан̣ӣтанти сама̄паттим̣ аппетва̄ нисиннасса̄пи читтуппа̄до пан̣ӣтантева паваттатӣти нибба̄нам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. саббасан̇кха̄расаматхотиа̄дӣнипи тассева вевачана̄ни. ‘‘саббасан̇кха̄расаматхо’’ти сама̄паттим̣ аппетва̄ нисиннасса хи дивасабха̄гампи читтуппа̄до саббасан̇кха̄расаматхотева паваттати…пе… татха̄ тӣсу бхавесу ва̄насан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа абха̄вена нибба̄нанти ладдхана̄ме тасмим̣ сама̄паттим̣ аппетва̄ нисиннасса читтуппа̄до нибба̄нам̣ нибба̄нантева паваттатӣти саббасан̇кха̄расаматхотиа̄дӣни на̄ма̄ни лабхати. имасмим̣ пана ат̣т̣хавидхе а̄бхогасаманна̄ха̄ре имасмим̣ т̣ха̄не екопи лаббхати, двепи саббепи лаббхантева.

сан̇кха̄йа̄ти н̃а̄н̣ена джа̄нитва̄. паропара̄нӣти пара̄ни ча опара̄ни ча. парааттабха̄васакааттабха̄ва̄ни хи пара̄ни ча опара̄ни ча̄ти вуттам̣ хоти. йасса̄ти йасса арахато. ин̃джитанти ра̄гин̃джитам̣ досамохама̄надит̣т̣хикилесадуччаритин̃джитанти има̄ни сатта ин̃джита̄ни чалита̄ни пхандита̄ни. наттхи кухин̃чӣти каттхачи ека̄рамман̣епи наттхи. сантоти паччанӣкакилеса̄нам̣ сантата̄йа санто. видхӯмоти ка̄йадуччарита̄дидхӯмавирахито. анӣгхоти ра̄га̄диӣгхавирахито. нира̄соти ниттан̣хо. ата̄рӣти тин̣н̣о уттин̣н̣о саматикканто. соти со арахам̣ кхӣн̣а̄саво. джа̄тиджаранти еттха джа̄тиджара̄гахан̣енева бйа̄дхимаран̣ампи гахитамева̄ти ведитаббам̣. ити суттантепи га̄тха̄йапи арахаттапхаласама̄паттийева катхита̄ти.

3. са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄

33. татийе сам̣кхиттена̄ти ма̄тика̄т̣хапанена. виттха̄рена̄ти т̣хапитама̄тика̄вибхаджанена. сам̣кхиттавиттха̄рена̄ти ка̄ле сам̣кхиттена ка̄ле виттха̄рена. ан̃н̃а̄та̄ро ча дуллабха̄ти пат̣ивиджджханакапуггала̄ пана дуллабха̄. идам̣ бхагава̄ ‘‘са̄рипуттаттхерасса н̃а̄н̣ам̣ гхат̣т̣емӣ’’ти адхиппа̄йена катхеси. там̣ сутва̄ тхеро кин̃ча̄пи ‘‘ахам̣, бханте, а̄джа̄нисса̄мӣ’’ти на вадати, адхиппа̄йена пана ‘‘виссаттха̄ тумхе, бханте, десетха, ахам̣ тумхехи деситам̣ дхаммам̣ найасатена найасахассена пат̣ивиджджхисса̄ми, мамеса бха̄ро хотӯ’’ти саттха̄рам̣ десана̄йа усса̄хенто етасса бхагава̄ ка̄лотиа̄дима̄ха.

атхасса саттха̄ тасма̄тиха̄ти десанам̣ а̄рабхи. таттха имасмин̃ча савин̃н̃а̄н̣акетиа̄ди вуттанайамева. аччхеччхи тан̣ханти магган̃а̄н̣асаттхена тан̣хам̣ чхинди. виваттайи сам̣йоджананти дасавидхампи сам̣йоджанам̣ самӯлакам̣ уббаттетва̄ чхад̣д̣еси. самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄ти самма̄ упа̄йена самма̄ пат̣ипаттийа̄ нававидхасса ма̄насса паха̄на̄бхисамайена ват̣т̣адуккхасса антамака̄си. идан̃ча пана метам̣, са̄рипутта, сандха̄йа бха̄ситанти, са̄рипутта, майа̄ па̄ра̄йане удайапан̃хе идам̣ пхаласама̄паттимева сандха̄йа етам̣ бха̄ситам̣.

ида̄ни йам̣ там̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣, там̣ дассенто паха̄нам̣ ка̄масан̃н̃а̄нантиа̄ди а̄раддхам̣. удайапан̃хе ча етам̣ падам̣ ‘‘паха̄нам̣ ка̄маччханда̄на’’нти (су. ни. 1112; чӯл̣ани. удайама̄н̣авапуччха̄ниддесо 75) а̄гатам̣, идха пана ан̇гуттарабха̄н̣акехи ‘‘ка̄масан̃н̃а̄на’’нти а̄ропитам̣. таттха бйан̃джанамева на̄нам̣, аттхо пана екойева. ка̄масан̃н̃а̄нанти ка̄ме а̄раббха уппаннасан̃н̃а̄нам̣, ат̣т̣хахи ва̄ лобхасахагатачиттехи сахаджа̄тасан̃н̃а̄нам̣. доманасса̄на чӯбхайанти ета̄сан̃ча ка̄масан̃н̃а̄нам̣ четасикадоманасса̄нан̃ча̄ти убхиннампи паха̄нам̣ пат̣иппассаддхипаха̄насан̇кха̄там̣ арахаттапхалам̣ ан̃н̃а̄вимоккхам̣ пабрӯмӣти аттхо. ниддесе пана ‘‘ка̄маччхандасса ча доманассасса ча убхиннам̣ паха̄нам̣ вӯпасамам̣ пат̣иниссаггам̣ пат̣иппассаддхим̣ аматам̣ нибба̄на’’нти (чӯл̣ани. удайама̄н̣авапуччха̄ниддесо 75) вуттам̣, там̣ аттхуддха̄равасена вуттам̣. паха̄нанти хи кхӣн̣а̄ка̄расан̇кха̄то вӯпасамопи вуччати, килесе пат̣иниссаджджанто маггопи, килесапат̣иппассаддхисан̇кха̄там̣ пхалампи, йам̣ а̄гамма килеса̄ пахӣйанти, там̣ аматам̣ нибба̄нампи. тасма̄ таттха та̄ни пада̄ни а̄гата̄ни. ‘‘ан̃н̃а̄вимоккхам̣ пабрӯмӣ’’ти вачанато пана арахаттапхаламева адхиппетам̣. тхинасса ча панӯданантипи тхинасса ча панӯдананте уппаннатта̄ арахаттапхаламева адхиппетам̣. куккучча̄нам̣ нива̄ран̣анти куккуччанива̄ран̣асса маггасса анантарам̣ уппаннатта̄ пхаламева адхиппетам̣.

упеккха̄сатисам̣суддханти чатуттхаджджха̄нике пхале уппанна̄йа упеккха̄йа ча сатийа̄ ча сам̣суддхам̣. дхамматаккапуреджаванти дхамматакко вуччати самма̄сан̇каппо, со а̄дито хоти, пурато хоти, пуббан̇гамо хоти ан̃н̃а̄вимоккхасса̄ти дхамматаккапуреджаво. там̣ дхамматаккапуреджавам̣. ан̃н̃а̄вимоккханти ан̃н̃индрийапарийоса̄не уппаннам̣ вимоккхам̣, ан̃н̃а̄йа ва̄ вимоккхам̣ ан̃н̃а̄вимоккхам̣, пан̃н̃а̄вимуттанти аттхо. авиджджа̄йа пабхедананти авиджджа̄йа пабхедананте уппаннатта̄, авиджджа̄йа пабхеданасан̇кха̄там̣ ва̄ нибба̄нам̣ а̄раббха уппаннатта̄ евам̣ладдхана̄мам̣ арахаттапхаламева. ити саббехипи имехи паха̄нантиа̄дӣхи падехи арахаттапхаламева пака̄ситанти ведитаббам̣.

4. нида̄насуттаван̣н̣ана̄

34. чатуттхе нида̄на̄нӣти ка̄ран̣а̄ни. камма̄нанти ват̣т̣ага̄микамма̄нам̣. лобхо нида̄нам̣ камма̄нам̣ самудайа̄йа̄ти луббханапалуббханасабха̄во лобхо ват̣т̣ага̄микамма̄нам̣ самудайа̄йа пин̣д̣акаран̣аттха̄йа нида̄нам̣ ка̄ран̣ам̣ паччайоти аттхо. досоти дуссанападуссанасабха̄во досо. мохоти муйханапамуйханасабха̄во мохо.

лобхапакатанти лобхена пакатам̣, лобха̄бхибхӯтена луддхена хутва̄ катакамманти аттхо. лобхато джа̄танти лобхаджам̣. лобхо нида̄намасса̄ти лобханида̄нам̣. лобхо самудайо асса̄ти лобхасамудайам̣. самудайоти паччайо, лобхапаччайанти аттхо. йаттхасса аттабха̄во ниббаттатӣти йасмим̣ т̣ха̄не асса лобхаджакаммавато пуггаласса аттабха̄во ниббаттати, кхандха̄ па̄тубхаванти. таттха там̣ каммам̣ випаччатӣти тесу кхандхесу там̣ каммам̣ випаччати. дит̣т̣хе ва̄ дхамметиа̄ди йасма̄ там̣ каммам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ ва̄ хоти упападжджаведанӣйам̣ ва̄ апарапарийа̄йаведанӣйам̣ ва̄, тасма̄ там̣ пабхедам̣ дассетум̣ вуттам̣. сесадвайепи есева найо.

акхан̣д̣а̄нӣти абхинна̄ни. апӯтӣнӣти пӯтибха̄вена абӣджаттам̣ аппатта̄ни. ава̄та̄тапахата̄нӣти на ва̄тена на ча а̄тапена хата̄ни. са̄ра̄да̄нӣти гахитаса̄ра̄ни са̄раванта̄ни на нисса̄ра̄ни. сукхасайита̄нӣти санничайабха̄вена сукхам̣ сайита̄ни. сукхеттети ман̣д̣акхетте. супарикаммаката̄йа бхӯмийа̄ти нан̇галакасанена чева ат̣т̣хадантакена ча сут̣т̣ху парикаммаката̄йа кхеттабхӯмийа̄. никкхитта̄нӣти т̣хапита̄ни ропита̄ни. ануппавеччхеййа̄ти ануппавесеййа. вуддхинтиа̄дӣсу уддхаггаманена вуддхим̣, хет̣т̣ха̄ мӯлаппатит̣т̣ха̄нена вирӯл̣хим̣, саманта̄ виттха̄рикабха̄вена вепуллам̣.

йам̣ панеттха дит̣т̣хе ва̄ дхамметиа̄ди вуттам̣, таттха асаммохаттхам̣ имасмим̣ т̣ха̄не каммавибхатти на̄ма катхетабба̄. суттантикапарийа̄йена хи ека̄даса камма̄ни вибхатта̄ни. сеййатхидам̣ – дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ упападжджаведанӣйам̣ апарапарийа̄йаведанӣйам̣, йаггарукам̣ йаббахулам̣ йада̄саннам̣ кат̣атта̄ ва̄ пана каммам̣, джанакам̣ упаттхамбхакам̣ упапӣл̣акам̣ упагха̄таканти. таттха екаджаванавӣтхийам̣ саттасу читтесу кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ пат̣хамаджаваначетана̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйакаммам̣ на̄ма. там̣ имасмим̣йева аттабха̄ве випа̄кам̣ дети ка̄кавал̣ийапун̣н̣асет̣т̣хӣнам̣ вийа кусалам̣, нандайаккханандама̄н̣аваканандагогха̄такакока̄лийасуппабуддхадевадаттачин̃чама̄н̣авика̄нам̣ вийа ча акусалам̣. татха̄ асакконтам̣ пана ахосикаммам̣ на̄ма хоти, авипа̄кам̣ сампаджджати. там̣ мигалуддакопама̄йа са̄дхетаббам̣. йатха̄ хи мигалуддакена мигам̣ дисва̄ дханум̣ а̄кад̣д̣хитва̄ кхитто саро саче на вираджджхати, там̣ мигам̣ таттхева па̄тети, атха нам̣ мигалуддако ниччаммам̣ катва̄ кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ чхетва̄ мам̣сам̣ а̄да̄йа путтада̄рам̣ тосенто гаччхати. саче пана вираджджхати, миго пала̄йитва̄ пуна там̣ дисам̣ на олокети. евам̣ сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣. сарасса авираджджхитва̄ мигавиджджханам̣ вийа хи дит̣т̣хадхаммаведанӣйасса каммасса випа̄кава̄рапат̣ила̄бхо, авиджджханам̣ вийа авипа̄кабха̄ва̄йа сампаджджананти.

аттхаса̄дхика̄ пана саттамаджаваначетана̄ упападжджаведанӣйакаммам̣ на̄ма. там̣ анантаре аттабха̄ве випа̄кам̣ дети. там̣ панетам̣ кусалапаккхе ат̣т̣хасама̄паттивасена, акусалапаккхе пан̃ча̄нантарийакаммавасена ведитаббам̣. таттха ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣ ека̄йа сама̄паттийа̄ брахмалоке ниббаттати. пан̃чаннампи а̄нантарийа̄нам̣ катта̄ екена каммена нирайе ниббаттати, сесасама̄паттийо ча камма̄ни ча ахосикаммабха̄вам̣йева а̄паджджанти, авипа̄ка̄ни хонти. айампи аттхо пуримаупама̄йайева дӣпетаббо.

убхиннам̣ антаре пана пан̃чаджаваначетана̄ апарапарийа̄йаведанӣйакаммам̣ на̄ма. там̣ ана̄гате йада̄ ока̄сам̣ лабхати, тада̄ випа̄кам̣ дети. сати сам̣са̄раппаваттийа̄ ахосикаммам̣ на̄ма на хоти. там̣ саббам̣ сунакхалуддакена дӣпетаббам̣. йатха̄ хи сунакхалуддакена мигам̣ дисва̄ сунакхо виссаджджито мигам̣ анубандхитва̄ йасмим̣ т̣ха̄не па̄пун̣а̄ти, тасмим̣ йева д̣ам̣сати; евамевам̣ идам̣ каммам̣ йасмим̣ т̣ха̄не ока̄сам̣ лабхати, тасмим̣йева випа̄кам̣ дети, тена мутто сатто на̄ма наттхи.