1. суттантабха̄джанӣйам̣

355. чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ – идха бхиккху аджджхаттам̣ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати бахиддха̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати аджджхаттабахиддха̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣, аджджхаттам̣ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати бахиддха̄ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати аджджхаттабахиддха̄ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣, аджджхаттам̣ читте читта̄нупассӣ вихарати бахиддха̄ читте читта̄нупассӣ вихарати аджджхаттабахиддха̄ читте читта̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣, аджджхаттам̣ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати бахиддха̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати аджджхаттабахиддха̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣.

1. ка̄йа̄нупассана̄ниддесо

356. катхан̃ча бхиккху аджджхаттам̣ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху аджджхаттам̣ ка̄йам̣ уддхам̣ па̄датала̄ адхо кесаматтхака̄ тачапарийантам̣ пӯрам̣ на̄наппака̄расса асучино паччавеккхати – ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе кеса̄ лома̄ накха̄ данта̄ тачо мам̣сам̣ нха̄ру [наха̄ру (сӣ.)] ат̣т̣хи ат̣т̣химин̃джам̣ [ат̣т̣химин̃джа̄ (сӣ.)] ваккам̣ хадайам̣ йаканам̣ киломакам̣ пихакам̣ паппха̄сам̣ антам̣ антагун̣ам̣ ударийам̣ карӣсам̣ питтам̣ семхам̣ пуббо лохитам̣ седо медо ассу васа̄ кхел̣о син̇гха̄н̣ика̄ ласика̄ мутта’’нти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ бахиддха̄ ка̄йе читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху бахиддха̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху бахиддха̄ ка̄йам̣ уддхам̣ па̄датала̄ адхо кесаматтхака̄ тачапарийантам̣ пӯрам̣ на̄наппака̄расса асучино паччавеккхати – ‘‘аттхисса ка̄йе кеса̄ лома̄ накха̄ данта̄ тачо мам̣сам̣ нха̄ру ат̣т̣хи ат̣т̣химин̃джам̣ ваккам̣ хадайам̣ йаканам̣ киломакам̣ пихакам̣ паппха̄сам̣ антам̣ антагун̣ам̣ ударийам̣ карӣсам̣ питтам̣ семхам̣ пуббо лохитам̣ седо медо ассу васа̄ кхел̣о син̇гха̄н̣ика̄ ласика̄ мутта’’нти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ аджджхаттабахиддха̄ ка̄йе читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху аджджхаттабахиддха̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху аджджхаттабахиддха̄ ка̄йам̣ уддхам̣ па̄датала̄ адхо кесаматтхака̄ тачапарийантам̣ пӯрам̣ на̄наппака̄расса асучино паччавеккхати – ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе кеса̄ лома̄ накха̄ данта̄ тачо мам̣сам̣ нха̄ру ат̣т̣хи ат̣т̣химин̃джам̣ ваккам̣ хадайам̣ йаканам̣ киломакам̣ пихакам̣ паппха̄сам̣ антам̣ антагун̣ам̣ ударийам̣ карӣсам̣ питтам̣ семхам̣ пуббо лохитам̣ седо медо ассу васа̄ кхел̣о син̇гха̄н̣ика̄ ласика̄ мутта’’нти. евам̣ бхиккху аджджхаттабахиддха̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣.

357. анупассӣти. таттха катама̄ анупассана̄? йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи – айам̣ вуччати ‘‘анупассана̄’’. има̄йа анупассана̄йа упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато. тена вуччати ‘‘анупассӣ’’ти.

358. вихаратӣти. ирийати ваттати па̄лети йапети йа̄пети чарати вихарати. тена вуччати ‘‘вихаратӣ’’ти.

359. а̄та̄пӣти. таттха катамо а̄та̄по [катамам̣ а̄та̄пам̣ (саббаттха)]? йо четасико вӣрийа̄рамбхо…пе… самма̄ва̄йа̄мо – айам̣ вуччати ‘‘а̄та̄по’’. имина̄ а̄та̄пена упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато. тена вуччати ‘‘а̄та̄пӣ’’ти.

360. сампаджа̄ноти. таттха катамам̣ сампаджан̃н̃ам̣? йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи – идам̣ вуччати ‘‘сампаджан̃н̃ам̣’’. имина̄ сампаджан̃н̃ена упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато. тена вуччати ‘‘сампаджа̄но’’ти.

361. сатима̄ти. таттха катама̄ сати? йа̄ сати ануссати…пе… самма̄сати – айам̣ вуччати ‘‘сати’’. има̄йа сатийа̄ упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато. тена вуччати ‘‘сатима̄’’ти.

362. винеййа локе абхиджджха̄доманассанти. таттха катамо локо? свева ка̄йо локо. пан̃чапи упа̄да̄наккхандха̄ локо. айам̣ вуччати ‘‘локо’’. таттха катама̄ абхиджджха̄? йо ра̄го са̄ра̄го…пе… читтасса са̄ра̄го – айам̣ вуччати ‘‘абхиджджха̄’’. таттха катамам̣ доманассам̣? йам̣ четасикам̣ аса̄там̣ четасикам̣ дуккхам̣ четосампхассаджам̣ аса̄там̣ дуккхам̣ ведайитам̣ четосампхассаджа̄ аса̄та̄ дуккха̄ ведана̄ – идам̣ вуччати ‘‘доманассам̣’’. ити айан̃ча абхиджджха̄ идан̃ча доманассам̣ имамхи локе винӣта̄ хонти пат̣ивинӣта̄ санта̄ самита̄ вӯпасанта̄ аттхан̇гата̄ аббхаттхан̇гата̄ аппита̄ бйаппита̄ сосита̄ висосита̄ бйантӣката̄. тена вуччати ‘‘винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти.

ка̄йа̄нупассана̄ниддесо.

2. ведана̄нупассана̄ниддесо

363. катхан̃ча бхиккху аджджхаттам̣ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сукхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, дуккхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘дуккхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘са̄мисам̣ сукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘нира̄мисам̣ сукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘са̄мисам̣ дуккхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘нира̄мисам̣ дуккхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘са̄мисам̣ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайама̄но ‘‘нира̄мисам̣ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ бахиддха̄ ведана̄су читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху бахиддха̄ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сукхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, дуккхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘дуккхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘са̄мисам̣ сукхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘нира̄мисам̣ сукхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘са̄мисам̣ дуккхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘нира̄мисам̣ дуккхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘са̄мисам̣ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайама̄нам̣ ‘‘нира̄мисам̣ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти паджа̄на̄ти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ аджджхаттабахиддха̄ ведана̄су читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху аджджхаттабахиддха̄ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сукхам̣ веданам̣ ‘‘сукха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, дуккхам̣ веданам̣ ‘‘дуккха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, адуккхамасукхам̣ веданам̣ ‘‘адуккхамасукха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ‘‘са̄миса̄ сукха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ‘‘нира̄миса̄ сукха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣ веданам̣ ‘‘са̄миса̄ дуккха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣ веданам̣ ‘‘нира̄миса̄ дуккха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, са̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ‘‘са̄миса̄ адуккхамасукха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти, нира̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ‘‘нира̄миса̄ адуккхамасукха̄ ведана̄’’ти паджа̄на̄ти. евам̣ бхиккху аджджхаттабахиддха̄ ведана̄су ведана̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣.

364. анупассӣти …пе… вихаратӣти…пе… а̄та̄пӣти…пе… сампаджа̄ноти…пе… сатима̄ти…пе… винеййа локе абхиджджха̄доманассанти. таттха катамо локо? са̄йева ведана̄ локо. пан̃чапи упа̄да̄наккхандха̄ локо. айам̣ вуччати ‘‘локо’’. таттха катама̄ абхиджджха̄? йо ра̄го са̄ра̄го…пе… читтасса са̄ра̄го – айам̣ вуччати ‘‘абхиджджха̄’’. таттха катамам̣ доманассам̣? йам̣ четасикам̣ аса̄там̣ четасикам̣ дуккхам̣ четосампхассаджам̣ аса̄там̣ дуккхам̣ ведайитам̣ четосампхассаджа̄ аса̄та̄ дуккха̄ ведана̄ – идам̣ вуччати ‘‘доманассам̣’’. ити айан̃ча абхиджджха̄ идан̃ча доманассам̣ имамхи локе винӣта̄ хонти пат̣ивинӣта̄ санта̄ самита̄ вӯпасанта̄ аттхан̇гата̄ аббхаттхан̇гата̄ аппита̄ бйаппита̄ сосита̄ висосита̄ бйантӣката̄. тена вуччати ‘‘винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти.

ведана̄нупассана̄ниддесо.

3. читта̄нупассана̄ниддесо

365. катхан̃ча бхиккху аджджхаттам̣ читте читта̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сара̄гам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вӣтара̄гам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, садосам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘садосам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтадосам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вӣтадосам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, самохам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘самохам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтамохам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вӣтамохам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, сам̣кхиттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сам̣кхиттам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, виккхиттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘виккхиттам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, махаггатам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘махаггатам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, амахаггатам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘амахаггатам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, сауттарам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сауттарам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, ануттарам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘ануттарам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, сама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сама̄хитам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘асама̄хитам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, вимуттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вимуттам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти, авимуттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘авимуттам̣ ме читта’’нти паджа̄на̄ти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ бахиддха̄ читте читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху бахиддха̄ читте читта̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сара̄гам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘сара̄гамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтара̄гам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘вӣтара̄гамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, садосам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘садосамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтадосам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘вӣтадосамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, самохам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘самохамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтамохам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘вӣтамохамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, сам̣кхиттам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘сам̣кхиттамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, виккхиттам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘виккхиттамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, махаггатам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘махаггатамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, амахаггатам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘амахаггатамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, сауттарам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘сауттарамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, ануттарам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘ануттарамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, сама̄хитам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘сама̄хитамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, асама̄хитам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘асама̄хитамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, вимуттам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘вимуттамасса читта’’нти паджа̄на̄ти, авимуттам̣ ва̄сса читтам̣ ‘‘авимуттамасса читта’’нти паджа̄на̄ти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ аджджхаттабахиддха̄ читте читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху аджджхаттабахиддха̄ читте читта̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сара̄гам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтара̄гам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вӣтара̄гам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, садосам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘садосам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтадосам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вӣтадосам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, самохам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘самохам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, вӣтамохам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вӣтамохам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, сам̣кхиттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сам̣кхиттам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, виккхиттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘виккхиттам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, махаггатам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘махаггатам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, амахаггатам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘амахаггатам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, сауттарам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сауттарам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, ануттарам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘ануттарам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, сама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘сама̄хитам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘асама̄хитам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, вимуттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘вимуттам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти, авимуттам̣ ва̄ читтам̣ ‘‘авимуттам̣ читта’’нти паджа̄на̄ти. евам̣ бхиккху аджджхаттабахиддха̄ читте читта̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣.

366. анупассӣти…пе… вихаратӣти…пе… а̄та̄пӣти…пе… сампаджа̄ноти…пе… сатима̄ти…пе… винеййа локе абхиджджха̄доманассанти. таттха катамо локо? там̣йева читтам̣ локо. пан̃чапи упа̄да̄наккхандха̄ локо – таттха катама̄ абхиджджха̄? йо ра̄го са̄ра̄го…пе… читтасса са̄ра̄го – айам̣ вуччати ‘‘абхиджджха̄’’. таттха катамам̣ доманассам̣? йам̣ четасикам̣ аса̄там̣ четасикам̣ дуккхам̣ четосампхассаджам̣ аса̄там̣ дуккхам̣ ведайитам̣ четосампхассаджа̄ аса̄та̄ дуккха̄ ведана̄ – идам̣ вуччати ‘‘доманассам̣’’. ити айан̃ча абхиджджха̄ идан̃ча доманассам̣ имамхи локе винӣта̄ хонти пат̣ивинӣта̄ санта̄ самита̄ вӯпасанта̄ аттхан̇гата̄ аббхаттхан̇гата̄ аппита̄ бйаппита̄ сосита̄ висосита̄ бйантӣката̄. тена вуччати ‘‘винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти.

читта̄нупассана̄ниддесо.

4. дхамма̄нупассана̄ниддесо

367. катхан̃ча бхиккху аджджхаттам̣ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ ка̄маччхандам̣ ‘‘аттхи ме аджджхаттам̣ ка̄маччхандо’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ ка̄маччхандам̣ ‘‘наттхи ме аджджхаттам̣ ка̄маччхандо’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса ка̄маччхандасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса ка̄маччхандасса паха̄нам̣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча пахӣнасса ка̄маччхандасса а̄йатим̣ ануппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ бйа̄па̄дам̣…пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ тхинамиддхам̣ [тхӣнамиддхам̣ (сӣ. сйа̄.)] …пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ уддхаччакуккуччам̣…пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ вичикиччхам̣ ‘‘аттхи ме аджджхаттам̣ вичикиччха̄’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ вичикиччхам̣ ‘‘наттхи ме аджджхаттам̣ вичикиччха̄’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппанна̄йа вичикиччха̄йа уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппанна̄йа вичикиччха̄йа паха̄нам̣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча пахӣна̄йа вичикиччха̄йа а̄йатим̣ ануппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти.

сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ ‘‘аттхи ме аджджхаттам̣ сатисамбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ ‘‘наттхи ме аджджхаттам̣ сатисамбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа па̄рипӯрӣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ дхаммавичайасамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ вӣрийасамбоджджхан̇гам̣ [вирийасамбоджджхан̇гам̣ (сӣ. сйа̄.)] …пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ пӣтисамбоджджхан̇гам̣ …пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ пассаддхисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ сама̄дхисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ ‘‘аттхи ме аджджхаттам̣ упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ ‘‘наттхи ме аджджхаттам̣ упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса упеккха̄самбоджджхан̇гасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа па̄рипӯрӣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ бахиддха̄ дхаммесу читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху бахиддха̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сантам̣ ва̄сса ка̄маччхандам̣ ‘‘аттхисса ка̄маччхандо’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄сса ка̄маччхандам̣ ‘‘наттхисса ка̄маччхандо’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса ка̄маччхандасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса ка̄маччхандасса паха̄нам̣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча пахӣнасса ка̄маччхандасса а̄йатим̣ ануппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. сантам̣ ва̄сса бйа̄па̄дам̣…пе… сантам̣ ва̄сса тхинамиддхам̣…пе… сантам̣ ва̄сса уддхаччакуккуччам̣…пе… сантам̣ ва̄сса вичикиччхам̣ ‘‘аттхисса вичикиччха̄’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄сса вичикиччхам̣ ‘‘наттхисса вичикиччха̄’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппанна̄йа вичикиччха̄йа уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппанна̄йа вичикиччха̄йа паха̄нам̣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча пахӣна̄йа вичикиччха̄йа а̄йатим̣ ануппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти.

сантам̣ ва̄сса сатисамбоджджхан̇гам̣ ‘‘аттхисса сатисамбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄сса сатисамбоджджхан̇гам̣ ‘‘наттхисса сатисамбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа па̄рипӯрӣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. сантам̣ ва̄сса дхаммавичайасамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄сса вӣрийасамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄сса пӣтисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄сса пассаддхисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄сса сама̄дхисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄сса упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ ‘‘аттхисса упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄сса упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ ‘‘наттхисса упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса упеккха̄самбоджджхан̇гасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа па̄рипӯрӣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. со там̣ нимиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкароти сва̄ваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ а̄севитва̄ бха̄ветва̄ бахулӣкаритва̄ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ аджджхаттабахиддха̄ дхаммесу читтам̣ упасам̣харати.

катхан̃ча бхиккху аджджхаттабахиддха̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати? идха бхиккху сантам̣ ва̄ ка̄маччхандам̣ ‘‘аттхи ка̄маччхандо’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ ка̄маччхандам̣ ‘‘наттхи ка̄маччхандо’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса ка̄маччхандасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса ка̄маччхандасса паха̄нам̣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча пахӣнасса ка̄маччхандасса а̄йатим̣ ануппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. сантам̣ ва̄ бйа̄па̄дам̣…пе… сантам̣ ва̄ тхинамиддхам̣…пе… сантам̣ ва̄ уддхаччакуккуччам̣…пе… сантам̣ ва̄ вичикиччхам̣ ‘‘аттхи вичикиччха̄’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ вичикиччхам̣ ‘‘наттхи вичикиччха̄’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппанна̄йа вичикиччха̄йа уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппанна̄йа вичикиччха̄йа паха̄нам̣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча пахӣна̄йа вичикиччха̄йа а̄йатим̣ ануппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти.

сантам̣ ва̄ сатисамбоджджхан̇гам̣ ‘‘аттхи сатисамбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ сатисамбоджджхан̇гам̣ ‘‘наттхи сатисамбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа па̄рипӯрӣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. сантам̣ ва̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ вӣрийасамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ пӣтисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ пассаддхисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ сама̄дхисамбоджджхан̇гам̣…пе… сантам̣ ва̄ упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ ‘‘аттхи упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, асантам̣ ва̄ упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ ‘‘наттхи упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти паджа̄на̄ти, йатха̄ ча ануппаннасса упеккха̄самбоджджхан̇гасса уппа̄до хоти тан̃ча паджа̄на̄ти, йатха̄ ча уппаннасса упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа па̄рипӯрӣ хоти тан̃ча паджа̄на̄ти. евам̣ бхиккху аджджхаттабахиддха̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣.

368. анупассӣти. таттха катама̄ анупассана̄? йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи – айам̣ вуччати анупассана̄. има̄йа анупассана̄йа упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато. тена вуччати ‘‘анупассӣ’’ти.

369. вихаратӣти. ирийати ваттати па̄лети йапети йа̄пети чарати вихарати. тена вуччати ‘‘вихаратӣ’’ти.

370. а̄та̄пӣти. таттха катамо а̄та̄по? йо четасико вӣрийа̄рамбхо…пе… самма̄ва̄йа̄мо – айам̣ вуччати ‘‘а̄та̄по’’. имина̄ а̄та̄пена упето хоти…пе… саманна̄гато. тена вуччати ‘‘а̄та̄пӣ’’ти.

371. сампаджа̄ноти. таттха катамам̣ сампаджан̃н̃ам̣? йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи – идам̣ вуччати ‘‘сампаджан̃н̃ам̣’’. имина̄ сампаджан̃н̃ена упето хоти…пе… саманна̄гато. тена вуччати ‘‘сампаджа̄но’’ти.

372. сатима̄ти. таттха катама̄ сати? йа̄ сати ануссати…пе… самма̄сати – айам̣ вуччати ‘‘сати’’. има̄йа сатийа̄ упето хоти…пе… саманна̄гато. тена вуччати ‘‘сатима̄’’ти.

373. винеййа локе абхиджджха̄доманассанти. таттха катамо локо? тева дхамма̄ локо. пан̃чапи упа̄да̄наккхандха̄ локо. айам̣ вуччати ‘‘локо’’. таттха катама̄ абхиджджха̄? йо ра̄го са̄ра̄го…пе… читтасса са̄ра̄го – айам̣ вуччати ‘‘абхиджджха̄’’. таттха катамам̣ доманассам̣? йам̣ четасикам̣ аса̄там̣ четасикам̣ дуккхам̣ четосампхассаджам̣ аса̄там̣ дуккхам̣ ведайитам̣ четосампхассаджа̄ аса̄та̄ дуккха̄ ведана̄ – идам̣ вуччати ‘‘доманассам̣’’. ити айан̃ча абхиджджха̄ идан̃ча доманассам̣ имамхи локе винӣта̄ хонти пат̣ивинӣта̄ санта̄ самита̄ вӯпасанта̄ аттхан̇гата̄ аббхаттхан̇гата̄ аппита̄ бйаппита̄ сосита̄ висосита̄ бйантӣката̄. тена вуччати ‘‘винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти.

дхамма̄нупассана̄ниддесо.

суттантабха̄джанӣйам̣.