ниддесо

1. екакапуггалапан̃н̃атти

1. катамо ча пуггало самайавимутто? идхекаччо пуггало ка̄лена ка̄лам̣ самайена самайам̣ ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ [пхасситва̄ (сӣ. пӣ.)] вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘самайавимутто’’.

2. катамо ча пуггало асамайавимутто? идхекаччо пуггало на хева кхо ка̄лена ка̄лам̣ самайена самайам̣ ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘асамайавимутто’’. саббепи арийапуггала̄ арийе вимоккхе асамайавимутта̄.

3. катамо ча пуггало куппадхаммо? идхекаччо пуггало ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣. со ча кхо на ника̄мала̄бхӣ хоти на акиччхала̄бхӣ на акасирала̄бхӣ; на йаттхиччхакам̣ йадиччхакам̣ йа̄ватиччхакам̣ сама̄паджджатипи вут̣т̣ха̄типи. т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати, йам̣ тасса пуггаласса пама̄дама̄гамма та̄ сама̄паттийо куппеййум̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘куппадхаммо’’.

4. катамо ча пуггало акуппадхаммо? идхекаччо пуггало ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣. со ча кхо ника̄мала̄бхӣ хоти акиччхала̄бхӣ акасирала̄бхӣ; йаттхиччхакам̣ йадиччхакам̣ йа̄ватиччхакам̣ сама̄паджджатипи вут̣т̣ха̄типи. ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со йам̣ тасса пуггаласса пама̄дама̄гамма та̄ сама̄паттийо куппеййум̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘акуппадхаммо’’. саббепи арийапуггала̄ арийе вимоккхе акуппадхамма̄.

5. катамо ча пуггало париха̄надхаммо? идхекаччо пуггало ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣. со ча кхо на ника̄мала̄бхӣ хоти на акиччхала̄бхӣ на акасирала̄бхӣ; на йаттхиччхакам̣ йадиччхакам̣ йа̄ватиччхакам̣ сама̄паджджатипи вут̣т̣ха̄типи. т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати, йам̣ со пуггало пама̄дама̄гамма та̄хи сама̄паттӣхи париха̄йеййа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘париха̄надхаммо’’.

6. катамо ча пуггало апариха̄надхаммо? идхекаччо пуггало ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣. со ча кхо ника̄мала̄бхӣ хоти акиччхала̄бхӣ акасирала̄бхӣ; йаттхиччхакам̣ йадиччхакам̣ йа̄ватиччхакам̣ сама̄паджджатипи вут̣т̣ха̄типи. ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со йам̣ со пуггало пама̄дама̄гамма та̄хи сама̄паттӣхи париха̄йеййа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘апариха̄надхаммо’’. саббепи арийапуггала̄ арийе вимоккхе апариха̄надхамма̄.

7. катамо ча пуггало четана̄бхаббо? идхекаччо пуггало ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣. со ча кхо на ника̄мала̄бхӣ хоти на акиччхала̄бхӣ на акасирала̄бхӣ; на йаттхиччхакам̣ йадиччхакам̣ йа̄ватиччхакам̣ сама̄паджджатипи вут̣т̣ха̄типи. саче анусан̃четети, на париха̄йати та̄хи сама̄паттӣхи. саче на анусан̃четети, париха̄йати та̄хи сама̄паттӣхи – айам̣ вуччати пуггало ‘‘четана̄бхаббо’’.

8. катамо ча пуггало анураккхан̣а̄бхаббо? идхекаччо пуггало ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣. со ча кхо на ника̄мала̄бхӣ хоти на акиччхала̄бхӣ на акасирала̄бхӣ; на йаттхиччхакам̣ йадиччхакам̣ йа̄ватиччхакам̣ сама̄паджджатипи вут̣т̣ха̄типи. саче анураккхати, на париха̄йати та̄хи сама̄паттӣхи. саче на анураккхати, париха̄йати та̄хи сама̄паттӣхи – айам̣ вуччати пуггало ‘‘анураккхан̣а̄бхаббо’’.

9. катамо ча пуггало путхуджджано? йасса пуггаласса тӣн̣и сам̣йоджана̄ни аппахӣна̄ни; на ча тесам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа пат̣ипанно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘путхуджджано’’.

10. катамо ча пуггало готрабхӯ? йесам̣ дхамма̄нам̣ саманантара̄ арийадхаммасса авакканти хоти техи дхаммехи саманна̄гато – айам̣ вуччати пуггало ‘‘готрабхӯ’’.

11. катамо ча пуггало бхайӯпарато? сатта секкха̄ бхайӯпарата̄, йе ча путхуджджана̄ сӣлаванто. араха̄ абхайӯпарато.

12. катамо ча пуггало абхабба̄гамано? йе те пуггала̄ камма̄варан̣ена саманна̄гата̄, килеса̄варан̣ена саманна̄гата̄, випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гата̄, ассаддха̄ аччхандика̄ дуппан̃н̃а̄ ел̣а̄, абхабба̄ нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣ – име вуччанти пуггала̄ ‘‘абхабба̄гамана̄’’.

13. катамо ча пуггало бхабба̄гамано? йе те пуггала̄ на камма̄варан̣ена саманна̄гата̄, на килеса̄варан̣ена саманна̄гата̄, на випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гата̄, саддха̄ чхандика̄ пан̃н̃аванто [пан̃н̃аванта̄ (сӣ.)] анел̣а̄, бхабба̄ нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣ – име вуччанти пуггала̄ ‘‘бхабба̄гамана̄’’.

14. катамо ча пуггало нийато? пан̃ча пуггала̄ а̄нантарика̄, йе ча миччха̄дит̣т̣хика̄ нийата̄, ат̣т̣ха ча арийапуггала̄ нийата̄. авасеса̄ пуггала̄ анийата̄.

15. катамо ча пуггало пат̣ипаннако? чатта̄ро маггасаман̇гино пуггала̄ пат̣ипаннака̄, чатта̄ро пхаласаман̇гино пуггала̄ пхале т̣хита̄.

16. катамо ча пуггало самасӣсӣ? йасса пуггаласса апуббам̣ ачаримам̣ а̄савапарийа̄да̄нан̃ча хоти джӣвитапарийа̄да̄нан̃ча – айам̣ вуччати пуггало ‘‘самасӣсӣ’’.

17. катамо ча пуггало т̣хитакаппӣ? айан̃ча пуггало сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно асса, каппасса ча уд̣д̣айханавела̄ асса, нева та̄ва каппо уд̣д̣айхеййа йа̄ва̄йам̣ пуггало на сота̄паттипхалам̣ саччхикароти. айам̣ вуччати пуггало ‘‘т̣хитакаппӣ’’. саббепи маггасаман̇гино пуггала̄ т̣хитакаппино.

18. катамо ча пуггало арийо? ат̣т̣ха арийапуггала̄ арийа̄. авасеса̄ пуггала̄ анарийа̄.

19. катамо ча пуггало секкхо? чатта̄ро маггасаман̇гино тайо пхаласаман̇гино пуггала̄ ‘‘секкха̄’’. араха̄ асеккхо. авасеса̄ пуггала̄ невасеккхана̄секкха̄.

20. катамо ча пуггало тевиджджо? тӣхи виджджа̄хи саманна̄гато пуггало ‘‘тевиджджо’’.

21. катамо ча пуггало чхал̣абхин̃н̃о? чхахи абхин̃н̃а̄хи саманна̄гато пуггало ‘‘чхал̣абхин̃н̃о’’.

22. катамо ча пуггало самма̄самбуддхо? идхекаччо пуггало пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхати; таттха ча саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣а̄ти, балесу ча васӣбха̄вам̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘самма̄самбуддхо’’.

23. катамо ча пуггало паччекасамбуддхо? идхекаччо пуггало пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхати; на ча таттха саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣а̄ти, на ча балесу васӣбха̄вам̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘паччекасамбуддхо’’.

24. катамо ча пуггало убхатобха̄гавимутто? идхекаччо пуггало ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати; пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘убхатобха̄гавимутто’’.

25. катамо ча пуггало пан̃н̃а̄вимутто? идхекаччо пуггало на хева кхо ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати; пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати пуггало ‘‘пан̃н̃а̄вимутто’’.

26. катамо ча пуггало ка̄йасаккхӣ? идхекаччо пуггало ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати; пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати пуггало ‘‘ка̄йасаккхӣ’’.

27. катамо ча пуггало дит̣т̣хиппатто? идхекаччо пуггало ‘‘идам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. татха̄гатаппаведита̄ часса дхамма̄ пан̃н̃а̄йа водит̣т̣ха̄ хонти вочарита̄. пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘дит̣т̣хиппатто’’.

28. катамо ча пуггало саддха̄вимутто? идхекаччо пуггало ‘‘идам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. татха̄гатаппаведита̄ часса дхамма̄ пан̃н̃а̄йа водит̣т̣ха̄ хонти вочарита̄. пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти, но ча кхо йатха̄ дит̣т̣хиппаттасса – айам̣ вуччати пуггало ‘‘саддха̄вимутто’’.

29. катамо ча пуггало дхамма̄нуса̄рӣ? йасса пуггаласса сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипаннасса пан̃н̃индрийам̣ адхиматтам̣ хоти, пан̃н̃а̄ва̄хим̣ пан̃н̃а̄пуббан̇гамам̣ арийамаггам̣ бха̄вети – айам̣ вуччати пуггало ‘‘дхамма̄нуса̄рӣ’’. сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно пуггало дхамма̄нуса̄рӣ пхале т̣хито дит̣т̣хиппатто.

30. катамо ча пуггало саддха̄нуса̄рӣ? йасса пуггаласса сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипаннасса саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хоти, саддха̄ва̄хим̣ саддха̄пуббан̇гамам̣ арийамаггам̣ бха̄вети – айам̣ вуччати пуггало ‘‘саддха̄нуса̄рӣ’’. сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно пуггало саддха̄нуса̄рӣ пхале т̣хито саддха̄вимутто.

31. катамо ча пуггало саттаккхаттупарамо? идхекаччо пуггало тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хоти авинипа̄тадхаммо нийато самбодхипара̄йано [самбодхипара̄йан̣о (сӣ. ка.)]. со саттаккхаттум̣ деве ча ма̄нусе ча сандха̄витва̄ сам̣саритва̄ дуккхассантам̣ кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘саттаккхаттупарамо’’.

32. катамо ча пуггало колан̇коло? идхекаччо пуггало тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хоти авинипа̄тадхаммо нийато самбодхипара̄йано. со две ва̄ тӣн̣и ва̄ кула̄ни сандха̄витва̄ сам̣саритва̄ дуккхассантам̣ кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘колан̇коло’’.

33. катамо ча пуггало екабӣджӣ? идхекаччо пуггало тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хоти авинипа̄тадхаммо нийато самбодхипара̄йано. со екам̣йева ма̄нусакам̣ бхавам̣ ниббаттетва̄ дуккхассантам̣ кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘екабӣджӣ’’.

34. катамо ча пуггало сакада̄га̄мӣ? идхекаччо пуггало тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ ра̄гадосамоха̄нам̣ танутта̄ сакада̄га̄мӣ хоти, сакидева имам̣ локам̣ а̄гантва̄ дуккхассантам̣ кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘сакада̄га̄мӣ’’.

35. катамо ча пуггало ана̄га̄мӣ? идхекаччо пуггало пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ опапа̄тико хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ана̄га̄мӣ’’.

36. катамо ча пуггало антара̄паринибба̄йӣ? идхекаччо пуггало пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ опапа̄тико хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄. со упапаннам̣ ва̄ саманантара̄ аппаттам̣ ва̄ вемаджджхам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣ арийамаггам̣ сан̃джанети упарит̣т̣хима̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄йа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘антара̄паринибба̄йӣ’’.

37. катамо ча пуггало упахаччапаринибба̄йӣ? идхекаччо пуггало пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ опапа̄тико хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄. со атиккамитва̄ вемаджджхам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣ упахачча ва̄ ка̄лакирийам̣ [ка̄лам̣ кирийам̣ (ка.)] арийамаггам̣ сан̃джанети упарит̣т̣хима̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄йа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘упахаччапаринибба̄йӣ’’.

38. катамо ча пуггало асан̇кха̄рапаринибба̄йӣ? идхекаччо пуггало пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ опапа̄тико хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄. со асан̇кха̄рена арийамаггам̣ сан̃джанети упарит̣т̣хима̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄йа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘асан̇кха̄рапаринибба̄йӣ’’.

39. катамо ча пуггало сасан̇кха̄рапаринибба̄йӣ? идхекаччо пуггало пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ опапа̄тико хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄. со сасан̇кха̄рена арийамаггам̣ сан̃джанети упарит̣т̣хима̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄йа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘сасан̇кха̄рапаринибба̄йӣ’’.

40. катамо ча пуггало уддхам̣сото аканит̣т̣хага̄мӣ? идхекаччо пуггало пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ опапа̄тико хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄. со авиха̄ чуто атаппам̣ гаччхати, атаппа̄ чуто судассам̣ гаччхати, судасса̄ чуто судассим̣ гаччхати, судассийа̄ чуто аканит̣т̣хам̣ гаччхати; аканит̣т̣хе арийамаггам̣ сан̃джанети упарит̣т̣хима̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄йа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘уддхам̣сото аканит̣т̣хага̄мӣ’’.

41. катамо ча пуггало сота̄панно сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно? тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄йа пат̣ипанно пуггало сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно. йасса пуггаласса тӣн̣и сам̣йоджана̄ни пахӣна̄ни – айам̣ вуччати пуггало ‘‘сота̄панно’’.

42. ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ танубха̄ва̄йа пат̣ипанно пуггало сакада̄га̄мипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно. йасса пуггаласса ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ танубхӯта̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘сакада̄га̄мӣ’’.

43. ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ анавасесаппаха̄на̄йа пат̣ипанно пуггало ана̄га̄мипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно. йасса пуггаласса ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ анавасеса̄ пахӣна̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ана̄га̄мӣ’’.

44. рӯпара̄гаарӯпара̄гама̄науддхаччаавиджджа̄йа анавасесаппаха̄на̄йа пат̣ипанно пуггало арахаттапхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно. йасса пуггаласса рӯпара̄го арӯпара̄го ма̄но уддхаччам̣ авиджджа̄ анавасеса̄ пахӣна̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘араха̄’’.

екаканиддесо.

2. дукапуггалапан̃н̃атти

45. катамо ча пуггало кодхано? таттха катамо кодхо? йо кодхо куджджхана̄ куджджхитаттам̣ досо дуссана̄ дусситаттам̣ [дӯсана̄ дӯситаттам̣ (сйа̄.)] бйа̄патти бйа̄паджджана̄ бйа̄паджджитаттам̣ виродхо пат̣ивиродхо чан̣д̣иккам̣ асуропо анаттаманата̄ читтасса – айам̣ вуччати кодхо. йасса пуггаласса айам̣ кодхо аппахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘кодхано’’.

46. катамо ча пуггало упана̄хӣ? таттха катамо упана̄хо? пуббака̄лам̣ кодхо апарака̄лам̣ упана̄хо. йо еварӯпо упана̄хо упанайхана̄ упанайхитаттам̣ ат̣т̣хапана̄ [а̄т̣хапана̄ (ка.) вибха. 891] т̣хапана̄ сан̣т̣хапана̄ анусам̣сандана̄ ануппабандхана̄ дал̣хӣкаммам̣ кодхасса – айам̣ вуччати упана̄хо. йасса пуггаласса айам̣ упана̄хо аппахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘упана̄хӣ’’.

47. катамо ча пуггало маккхӣ? таттха катамо маккхо? йо маккхо маккха̄йана̄ маккха̄йитаттам̣ [маккхӣйана̄ маккхӣйитаттам̣ (сӣ.), маккхийана̄ маккхийитаттам̣ (ка.)] нит̣т̣хурийам̣ нит̣т̣хурийакаммам̣ – айам̣ вуччати маккхо. йасса пуггаласса айам̣ маккхо аппахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘маккхӣ’’.

48. катамо ча пуггало пал̣а̄сӣ? таттха катамо пал̣а̄со? йо пал̣а̄со пал̣а̄са̄йана̄ пал̣а̄са̄йитаттам̣ пал̣а̄са̄ха̄ро вива̄дат̣т̣ха̄нам̣ йугагга̄хо аппат̣иниссагго – айам̣ вуччати пал̣а̄со. йасса пуггаласса айам̣ пал̣а̄со аппахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘пал̣а̄сӣ’’.

49. катамо ча пуггало иссукӣ? таттха катама̄ исса̄? йа̄ парала̄бхасакка̄рагарука̄рама̄нанаванданапӯджана̄су исса̄ исса̄йана̄ исса̄йитаттам̣ усӯйа̄ усӯйана̄ [уссуйа̄ уссуйана̄ (ка.) вибха. 893] усӯйитаттам̣ – айам̣ вуччати исса̄. йасса пуггаласса айам̣ исса̄ аппахӣна̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘иссукӣ’’.

50. катамо ча пуггало маччхарӣ? таттха катамам̣ маччхарийам̣? пан̃ча маччхарийа̄ни – а̄ва̄самаччхарийам̣, куламаччхарийам̣, ла̄бхамаччхарийам̣, ван̣н̣амаччхарийам̣, дхаммамаччхарийам̣. йам̣ еварӯпам̣ маччхерам̣ маччхара̄йана̄ маччхара̄йитаттам̣ вевиччхам̣ кадарийам̣ кат̣укан̃чуката̄ аггахитаттам̣ читтасса – идам̣ вуччати маччхарийам̣. йасса пуггаласса идам̣ маччхарийам̣ аппахӣнам̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘маччхарӣ’’.

51. катамо ча пуггало сат̣хо? таттха катамам̣ са̄т̣хеййам̣? идхекаччо сат̣хо хоти парисат̣хо. йам̣ таттха сат̣хам̣ сат̣хата̄ са̄т̣хеййам̣ каккарата̄ каккарийам̣ [каккхал̣ата̄ каккхал̣ийам̣ (сйа̄.) евам̣ кхуддакавибхан̇гадуканиддесепи] париккхаттатта̄ па̄риккхаттийам̣ – идам̣ вуччати са̄т̣хеййам̣. йасса пуггаласса идам̣ са̄т̣хеййам̣ аппахӣнам̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘сат̣хо’’.

52. катамо ча пуггало ма̄йа̄вӣ? таттха катама̄ ма̄йа̄? идхекаччо ка̄йена дуччаритам̣ чаритва̄ ва̄ча̄йа дуччаритам̣ чаритва̄ манаса̄ дуччаритам̣ чаритва̄ тасса пат̣иччха̄данахету па̄пикам̣ иччхам̣ пан̣идахати – ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти иччхати, ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти сан̇каппати ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти ва̄чам̣ бха̄сати, ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти ка̄йена параккамати. йа̄ еварӯпа̄ ма̄йа̄ ма̄йа̄вита̄ ачча̄сара̄ ван̃чана̄ никати викиран̣а̄ парихаран̣а̄ гӯхана̄ паригӯхана̄ чха̄дана̄ пат̣иччха̄дана̄ анутта̄нӣкаммам̣ ана̄викаммам̣ воччха̄дана̄ па̄пакирийа̄ – айам̣ вуччати ма̄йа̄. йасса пуггаласса айам̣ ма̄йа̄ аппахӣна̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ма̄йа̄вӣ’’.

53. катамо ча пуггало ахирико? таттха катамам̣ ахирикам̣? йам̣ на хирӣйати хирийитаббена на хирӣйати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ – идам̣ вуччати ахирикам̣. имина̄ ахирикена саманна̄гато пуггало ‘‘ахирико’’.

54. катамо ча пуггало аноттаппӣ? таттха катамам̣ аноттаппам̣? йам̣ на оттаппати оттаппитаббена на оттаппати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ – идам̣ вуччати аноттаппам̣. имина̄ аноттаппена саманна̄гато пуггало ‘‘аноттаппӣ’’.

55. катамо ча пуггало дуббачо? таттха катамо довачассата̄? сахадхаммике вуччама̄не довачасса̄йам̣ довачассийам̣ довачассата̄ виппат̣икулагга̄хита̄ випаччанӣкаса̄тата̄ ана̄дарийам̣ ана̄дарийата̄ ага̄равата̄ аппатиссавата̄ – айам̣ вуччати довачассата̄. има̄йа довачассата̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘дуббачо’’.

56. катамо ча пуггало па̄памитто? таттха катама̄ па̄памиттата̄? йе те пуггала̄ ассаддха̄ дуссӣла̄ аппассута̄ маччхарино дуппан̃н̃а̄, йа̄ тесам̣ севана̄ нисевана̄ сам̣севана̄ бхаджана̄ самбхаджана̄ бхатти самбхатти сампаван̇ката̄ – айам̣ вуччати па̄памиттата̄. има̄йа па̄памиттата̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘па̄памитто’’.

57. катамо ча пуггало индрийесу агуттадва̄ро? таттха катама̄ индрийесу агуттадва̄рата̄? идхекаччо пуггало чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ нимиттагга̄хӣ хоти анубйан̃джанагга̄хӣ; йатва̄дхикаран̣аменам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа на пат̣ипаджджати, на раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе на сам̣варам̣ а̄паджджати. сотена саддам̣ сутва̄…пе… гха̄нена гандхам̣ гха̄йитва̄…пе… дживха̄йа расам̣ са̄йитва̄…пе… ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхуситва̄…пе… манаса̄ дхаммам̣ вин̃н̃а̄йа нимиттагга̄хӣ хоти анубйан̃джанагга̄хӣ; йатва̄дхикаран̣аменам̣ маниндрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа на пат̣ипаджджати, на раккхати маниндрийам̣, маниндрийе на сам̣варам̣ а̄паджджати. йа̄ имесам̣ чханнам̣ индрийа̄нам̣ агутти агопана̄ ана̄раккхо асам̣варо – айам̣ вуччати индрийесу агуттадва̄рата̄. има̄йа индрийесу агуттадва̄рата̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘индрийесу агуттадва̄ро’’.

58. катамо ча пуггало бходжане аматтан̃н̃ӯ? таттха катама̄ бходжане аматтан̃н̃ута̄? идхекаччо пуггало аппат̣исан̇кха̄ айонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети дава̄йа мада̄йа ман̣д̣ана̄йа вибхӯсана̄йа, йа̄ таттха асантут̣т̣хита̄ аматтан̃н̃ута̄ аппат̣исан̇кха̄ бходжане – айам̣ вуччати бходжане аматтан̃н̃ута̄. има̄йа бходжане аматтан̃н̃ута̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘бходжане аматтан̃н̃ӯ’’.

59. катамо ча пуггало мут̣т̣хассати? таттха катамам̣ мут̣т̣хассаччам̣? йа̄ ассати анануссати аппат̣иссати ассати ассаран̣ата̄ адха̄ран̣ата̄ пила̄паната̄ саммусаната̄ – идам̣ вуччати мут̣т̣хассаччам̣. имина̄ мут̣т̣хассаччена саманна̄гато пуггало ‘‘мут̣т̣хассати’’.

60. катамо ча пуггало асампаджа̄но? таттха катамам̣ асампаджан̃н̃ам̣? йам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ адассанам̣ анабхисамайо ананубодхо асамбодхо аппат̣иведхо асан̇га̄хан̣а̄ апарийога̄хан̣а̄ [асам̣га̄хана̄ апарийога̄хана̄ (сӣ. сйа̄. ка.)] асамапеккхан̣а̄ апаччавеккхан̣а̄ апаччаккхакаммам̣ думмеджджхам̣ ба̄лйам̣ асампаджан̃н̃ам̣ мохо памохо саммохо авиджджа̄ авиджджогхо авиджджа̄його авиджджа̄нусайо авиджджа̄парийут̣т̣ха̄нам̣ авиджджа̄лан̇гӣ мохо акусаламӯлам̣ – идам̣ вуччати асампаджан̃н̃ам̣. имина̄ асампаджан̃н̃ена саманна̄гато пуггало ‘‘асампаджа̄но’’.

61. катамо ча пуггало сӣлавипанно? таттха катама̄ сӣлавипатти? ка̄йико вӣтиккамо ва̄часико вӣтиккамо ка̄йикава̄часико вӣтиккамо – айам̣ вуччати сӣлавипатти. саббампи дуссилйам̣ сӣлавипатти. има̄йа сӣлавипаттийа̄ саманна̄гато пуггало ‘‘сӣлавипанно’’.

62. катамо ча пуггало дит̣т̣хивипанно? таттха катама̄ дит̣т̣хивипатти? ‘‘наттхи диннам̣, наттхи йит̣т̣хам̣, наттхи хутам̣, наттхи сукатадуккат̣а̄нам̣ [сукат̣адуккат̣а̄нам̣ (сӣ.)] камма̄нам̣ пхалам̣ випа̄ко, наттхи айам̣ локо, наттхи паро локо, наттхи ма̄та̄, наттхи пита̄, наттхи сатта̄ опапа̄тика̄, наттхи локе саман̣абра̄хман̣а̄ саммаггата̄ [самаггата̄ (ка.)] самма̄пат̣ипанна̄ йе иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведентӣ’’ти. йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣ дит̣т̣хигаханам̣ дит̣т̣хиканта̄ро дит̣т̣хивисӯка̄йикам̣ дит̣т̣хивиппхандитам̣ дит̣т̣хисам̣йоджанам̣ га̄хо пат̣игга̄хо абхинивесо пара̄ма̄со куммагго миччха̄патхо миччхаттам̣ титтха̄йатанам̣ випарийа̄сагга̄хо [випарийесагга̄хо (саббаттха) падасиддхи чинтетабба̄], айам̣ вуччати дит̣т̣хивипатти. сабба̄пи миччха̄дит̣т̣хи дит̣т̣хивипатти. има̄йа дит̣т̣хивипаттийа̄ саманна̄гато пуггало ‘‘дит̣т̣хивипанно’’.

63. катамо ча пуггало аджджхаттасам̣йоджано? йасса пуггаласса пан̃чорамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни аппахӣна̄ни – айам̣ вуччати пуггало ‘‘аджджхаттасам̣йоджано’’.

64. катамо ча пуггало бахиддха̄сам̣йоджано? йасса пуггаласса пан̃чуддхамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни аппахӣна̄ни – айам̣ вуччати пуггало ‘‘бахиддха̄сам̣йоджано’’.

65. катамо ча пуггало аккодхано? таттха катамо кодхо? йо кодхо куджджхана̄ куджджхитаттам̣ досо дуссана̄ дусситаттам̣ бйа̄патти бйа̄паджджана̄ бйа̄паджджитаттам̣ виродхо пат̣ивиродхо чан̣д̣иккам̣ асуропо анаттаманата̄ читтасса – айам̣ вуччати кодхо. йасса пуггаласса айам̣ кодхо пахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘аккодхано’’.

66. катамо ча пуггало анупана̄хӣ? таттха катамо упана̄хо? пуббака̄лам̣ кодхо апарака̄лам̣ упана̄хо йо еварӯпо упана̄хо упанайхана̄ упанайхитаттам̣ ат̣т̣хапана̄ т̣хапана̄ сан̣т̣хапана̄ анусам̣сандана̄ ануппабандхана̄ дал̣хӣкаммам̣ кодхасса – айам̣ вуччати упана̄хо. йасса пуггаласса айам̣ упана̄хо пахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘анупана̄хӣ’’.

67. катамо ча пуггало амаккхӣ? таттха катамо маккхо? йо маккхо маккха̄йана̄ маккха̄йитаттам̣ нит̣т̣хурийам̣ нит̣т̣хурийакаммам̣ – айам̣ вуччати маккхо. йасса пуггаласса айам̣ маккхо пахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘амаккхӣ’’.

68. катамо ча пуггало апал̣а̄сӣ? таттха катамо пал̣а̄со? йо пал̣а̄со пал̣а̄са̄йана̄ пал̣а̄са̄йитаттам̣ пал̣а̄са̄ха̄ро вива̄дат̣т̣ха̄нам̣ йугагга̄хо аппат̣иниссагго – айам̣ вуччати пал̣а̄со. йасса пуггаласса айам̣ пал̣а̄со пахӣно – айам̣ вуччати пуггало ‘‘апал̣а̄сӣ’’.

69. катамо ча пуггало аниссукӣ? таттха катама̄ исса̄? йа̄ парала̄бхасакка̄рагарука̄рама̄нанаванданапӯджана̄су исса̄ исса̄йана̄ исса̄йитаттам̣ усӯйа̄ усӯйана̄ усӯйитаттам̣ – айам̣ вуччати исса̄. йасса пуггаласса айам̣ исса̄ пахӣна̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘аниссукӣ’’.

70. катамо ча пугало амаччхарӣ? таттха катамам̣ маччхарийам̣? пан̃ча маччхарийа̄ни – а̄ва̄самаччхарийам̣, куламаччхарийам̣, ла̄бхамаччхарийам̣, ван̣н̣амаччхарийам̣, дхаммамаччхарийам̣. йам̣ еварӯпам̣ маччхерам̣ маччхара̄йана̄ маччхара̄йитаттам̣ вевиччхам̣ кадарийам̣ кат̣укан̃чуката̄ аггахитаттам̣ читтасса – идам̣ вуччати маччхарийам̣. йасса пуггаласса идам̣ маччхарийам̣ пахӣнам̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘амаччхарӣ’’.

71. катамо ча пуггало асат̣хо? таттха катамам̣ са̄т̣хеййам̣? идхекаччо сат̣хо хоти парисат̣хо. йам̣ таттха сат̣хам̣ сат̣хата̄ са̄т̣хеййам̣ каккарата̄ каккарийам̣ париккхаттата̄ па̄риккхаттийам̣ – идам̣ вуччати са̄т̣хеййам̣. йасса пуггаласса идам̣ са̄т̣хеййам̣ пахӣнам̣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘асат̣хо’’.

72. катамо ча пуггало ама̄йа̄вӣ? таттха катама̄ ма̄йа̄? идхекаччо пуггало ка̄йена дуччаритам̣ чаритва̄ ва̄ча̄йа дуччаритам̣ чаритва̄ манаса̄ дуччаритам̣ чаритва̄ тасса пат̣иччха̄данахету па̄пикам̣ иччхам̣ пан̣идахати – ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти иччхати, ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти сан̇каппати, ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти ва̄чам̣ бха̄сати, ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти ка̄йена параккамати. йа̄ еварӯпа̄ ма̄йа̄ ма̄йа̄вита̄ ачча̄сара̄ ван̃чана̄ никати викиран̣а̄ парихаран̣а̄ гӯхана̄ паригӯхана̄ чха̄дана̄ пат̣иччха̄дана̄ анутта̄нӣкаммам̣ ана̄викаммам̣ воччха̄дана̄ па̄пакирийа̄ – айам̣ вуччати ма̄йа̄. йасса пуггаласса айам̣ ма̄йа̄ пахӣна̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ама̄йа̄вӣ’’.

73. катамо ча пуггало хирима̄? таттха катама̄ хирӣ? йам̣ хирӣйати хирийитаббена хирӣйати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ – айам̣ вуччати хирӣ. има̄йа хирийа̄ саманна̄гато пуггало ‘‘хирима̄’’.

74. катамо ча пуггало оттаппӣ? таттха катамам̣ оттаппам̣? йам̣ оттаппати оттаппитаббена оттаппати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ – идам̣ вуччати оттаппам̣. имина̄ оттаппена саманна̄гато пуггало ‘‘оттаппӣ’’.

75. катамо ча пуггало сувачо? таттха катама̄ совачассата̄? сахадхаммике вуччама̄не совачасса̄йам̣ совачассийам̣ совачассата̄ авиппат̣икулагга̄хита̄ авипаччанӣкаса̄тата̄ са̄дарийам̣ са̄дарийата̄ сага̄равата̄ саппатиссавата̄ – айам̣ вуччати совачассата̄. има̄йа совачассата̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘сувачо’’.

76. катамо ча пуггало калйа̄н̣амитто? таттха катама̄ калйа̄н̣амиттата̄? йе те пуггала̄ саддха̄ сӣлаванто бахуссута̄ ча̄гаванто пан̃н̃аванто, йа̄ тесам̣ севана̄ нисевана̄ сам̣севана̄ бхаджана̄ самбхаджана̄ бхатти самбхатти сампаван̇ката̄ – айам̣ вуччати калйа̄н̣амиттата̄. има̄йа калйа̄н̣амиттата̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘калйа̄н̣амитто’’.

77. катамо ча пуггало индрийесу гуттадва̄ро? таттха катама̄ индрийесу гуттадва̄рата̄? идхекаччо пуггало чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ на нимиттагга̄хӣ хоти на̄нубйан̃джанагга̄хӣ; йатва̄дхикаран̣аменам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа пат̣ипаджджати, раккхати чаккхундрийам̣ чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджати. сотена саддам̣ сутва̄…пе… гха̄нена гандхам̣ гха̄йитва̄…пе… дживха̄йа расам̣ са̄йитва̄…пе… ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхуситва̄…пе… манаса̄ дхаммам̣ вин̃н̃а̄йа на нимиттагга̄хӣ хоти на̄нубйан̃джанагга̄хӣ; йатва̄дхикаран̣аменам̣ маниндрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа пат̣ипаджджати, раккхати маниндрийам̣, маниндрийе сам̣варам̣ а̄паджджати. йа̄ имесам̣ чханнам̣ индрийа̄нам̣ гутти гопана̄ а̄раккхо сам̣варо – айам̣ вуччати индрийесу гуттадва̄рата̄. има̄йа индрийесу гуттадва̄рата̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘индрийесу гуттадва̄ро’’.

78. катамо ча пуггало бходжане маттан̃н̃ӯ? таттха катама̄ бходжане маттан̃н̃ута̄? идхекаччо пуггало пат̣исан̇кха̄ йонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети – ‘‘нева дава̄йа, на мада̄йа, на ман̣д̣ана̄йа, на вибхӯсана̄йа; йа̄вадева имасса ка̄йасса т̣хитийа̄ йа̄пана̄йа вихим̣сӯпаратийа̄ брахмачарийа̄нуггаха̄йа. ити пура̄н̣ан̃ча веданам̣ пат̣ихан̇кха̄ми, наван̃ча веданам̣ на уппа̄десса̄ми, йа̄тра̄ ча ме бхависсати анаваджджата̄ ча пха̄сувиха̄ро ча̄’’ти. йа̄ таттха сантут̣т̣хита̄ маттан̃н̃ута̄ пат̣исан̇кха̄ бходжане – айам̣ вуччати бходжане маттан̃н̃ута̄. има̄йа бходжане маттан̃н̃ута̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘бходжане маттан̃н̃ӯ’’.

79. катамо ча пуггало упат̣т̣хитассати? таттха катама̄ сати? йа̄ сати ануссати пат̣иссати сати саран̣ата̄ дха̄ран̣ата̄ апила̄паната̄ асаммусаната̄ сати сатиндрийам̣ сатибалам̣ самма̄сати – айам̣ вуччати сати. има̄йа сатийа̄ саманна̄гато пуггало ‘‘упат̣т̣хитассати’’.

80. катамо ча пуггало сампаджа̄но? таттха катамам̣ сампаджан̃н̃ам̣? йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄ вичайо павичайо дхаммавичайо саллаккхан̣а̄ упалаккхан̣а̄ паччупалаккхан̣а̄ пан̣д̣иччам̣ косаллам̣ непун̃н̃ам̣ вебхабйа̄ чинта̄ упапариккха̄ бхӯрӣ медха̄ парин̣а̄йика̄ випассана̄ сампаджан̃н̃ам̣ патодо пан̃н̃а̄ пан̃н̃индрийам̣ пан̃н̃а̄балам̣ пан̃н̃а̄саттхам̣ пан̃н̃а̄па̄са̄до пан̃н̃а̄а̄локо пан̃н̃а̄обха̄со пан̃н̃а̄паджджото пан̃н̃а̄ратанам̣ амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи – идам̣ вуччати сампаджан̃н̃ам̣. имина̄ сампаджан̃н̃ена саманна̄гато пуггало ‘‘сампаджа̄но’’.

81. катамо ча пуггало сӣласампанно? таттха катама̄ сӣласампада̄? ка̄йико авӣтиккамо ва̄часико авӣтиккамо ка̄йикава̄часико авӣтиккамо – айам̣ вуччати сӣласампада̄. саббопи сӣласам̣варо сӣласампада̄. има̄йа сӣласампада̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘сӣласампанно’’.

82. катамо ча пуггало дит̣т̣хисампанно? таттха катама̄ дит̣т̣хисампада̄? ‘‘аттхи диннам̣, аттхи йит̣т̣хам̣, аттхи хутам̣, аттхи сукатадуккат̣а̄нам̣ камма̄нам̣ пхалам̣ випа̄ко, аттхи айам̣ локо, аттхи паро локо, аттхи ма̄та̄, аттхи пита̄, аттхи сатта̄ опапа̄тика̄, аттхи локе саман̣абра̄хман̣а̄ саммаггата̄ самма̄пат̣ипанна̄ йе иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведентӣ’’ти. йа̄ еварӯпа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи – айам̣ вуччати дит̣т̣хисампада̄. сабба̄пи самма̄дит̣т̣хи дит̣т̣хисампада̄. има̄йа дит̣т̣хисампада̄йа саманна̄гато пуггало ‘‘дит̣т̣хисампанно’’.

83. катаме две пуггала̄ дуллабха̄ локасмим̣? йо ча пуббака̄рӣ, йо ча катан̃н̃ӯ катаведӣ – име две пуггала̄ дуллабха̄ локасмим̣.

84. катаме две пуггала̄ дуттаппайа̄? йо ча ладдхам̣ ладдхам̣ никкхипати, йо ча ладдхам̣ ладдхам̣ виссаджджети – име две пуггала̄ ‘‘дуттаппайа̄’’.

85. катаме две пуггала̄ сутаппайа̄? йо ча ладдхам̣ ладдхам̣ на никкхипати, йо ча ладдхам̣ ладдхам̣ на виссаджджети – име две пуггала̄ ‘‘сутаппайа̄’’.

86. катамесам̣ двиннам̣ пуггала̄нам̣ а̄сава̄ вад̣д̣ханти? йо ча на куккучча̄йитаббам̣ куккучча̄йати, йо ча куккучча̄йитаббам̣ на куккучча̄йати – имесам̣ двиннам̣ пуггала̄нам̣ а̄сава̄ вад̣д̣ханти.

87. катамесам̣ двиннам̣ пуггала̄нам̣ а̄сава̄ на вад̣д̣ханти? йо ча на куккучча̄йитаббам̣ на куккучча̄йати, йо ча куккучча̄йитаббам̣ куккучча̄йати – имесам̣ двиннам̣ пуггала̄нам̣ а̄сава̄ на вад̣д̣ханти.

88. катамо ча пуггало хӣна̄дхимутто? идхекаччо пуггало дуссӣло хоти па̄падхаммо, со ан̃н̃ам̣ дуссӣлам̣ па̄падхаммам̣ севати бхаджати пайирупа̄сати – айам̣ вуччати пуггало ‘‘хӣна̄дхимутто’’.

89. катамо ча пуггало пан̣ӣта̄дхимутто? идхекаччо пуггало сӣлава̄ хоти калйа̄н̣адхаммо, со ан̃н̃ам̣ сӣлавантам̣ калйа̄н̣адхаммам̣ севати бхаджати пайирупа̄сати – айам̣ вуччати пуггало ‘‘пан̣ӣта̄дхимутто’’.

90. катамо ча пуггало титто? паччекасамбуддха̄ [паччекабуддхо (сӣ.)] йе ча татха̄гатасса са̄вака̄ араханто титта̄. самма̄самбуддхо титто ча таппета̄ ча [таппета̄ ча, айам̣ вуччати пуггало титто (сӣ.)].

дуканиддесо.

3. тикапуггалапан̃н̃атти

91. катамо ча пуггало нира̄со? идхекаччо пуггало дуссӣло хоти па̄падхаммо асучи сан̇кассарасама̄ча̄ро пат̣иччханнакамманто ассаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о абрахмача̄рӣ брахмача̄рипат̣ин̃н̃о антопӯти авассуто касамбуджа̄то. со сун̣а̄ти – ‘‘иттханна̄мо кира бхиккху а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихаратӣ’’ти. тасса на евам̣ хоти – ‘‘куда̄ссу на̄ма̄хампи а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти. айам̣ вуччати пуггало ‘‘нира̄со’’.

92. катамо ча пуггало а̄сам̣со? идхекаччо пуггало сӣлава̄ хоти калйа̄н̣адхаммо. со сун̣а̄ти – ‘‘иттханна̄мо кира бхиккху а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихаратӣ’’ти. тасса евам̣ хоти – ‘‘куда̄ссу на̄ма̄хампи а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти. айам̣ вуччати пуггало ‘‘а̄сам̣со’’.

93. катамо ча пуггало вигата̄со? идхекаччо пуггало а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарати. со сун̣а̄ти – ‘‘иттханна̄мо кира бхиккху а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихаратӣ’’ти. тасса на евам̣ хоти – ‘‘куда̄ссу на̄ма̄хампи а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти. там̣ кисса хету? йа̄ хисса пуббе авимуттасса вимутта̄са̄, са̄ пат̣иппассаддха̄. айам̣ вуччати пуггало ‘‘вигата̄со’’.

94. таттха катаме тайо гила̄нӯпама̄ пуггала̄? тайо гила̄на̄ – идхекаччо гила̄но лабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бходжана̄ни алабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бходжана̄ни, лабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бхесаджджа̄ни алабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бхесаджджа̄ни, лабханто ва̄ патирӯпам̣ упат̣т̣ха̄кам̣ алабханто ва̄ патирӯпам̣ упат̣т̣ха̄кам̣, нева вут̣т̣ха̄ти тамха̄ а̄ба̄дха̄. (1)

идха панекаччо гила̄но лабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бходжана̄ни алабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бходжана̄ни, лабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бхесаджджа̄ни алабханто ва̄ саппа̄йа̄ни бхесаджджа̄ни, лабханто ва̄ патирӯпам̣ упат̣т̣ха̄кам̣ алабханто ва̄ патирӯпам̣ упат̣т̣ха̄кам̣, вут̣т̣ха̄ти тамха̄ а̄ба̄дха̄. (2)

идха панекаччо гила̄но лабханто саппа̄йа̄ни бходжана̄ни но алабханто, лабханто саппа̄йа̄ни бхесаджджа̄ни но алабханто, лабханто патирӯпам̣ упат̣т̣ха̄кам̣ но алабханто, вут̣т̣ха̄ти тамха̄ а̄ба̄дха̄. (3)

татра йва̄йам̣ гила̄но лабханто саппа̄йа̄ни бходжана̄ни но алабханто, лабханто саппа̄йа̄ни бхесаджджа̄ни но алабханто, лабханто патирӯпам̣ упат̣т̣ха̄кам̣ но алабханто, вут̣т̣ха̄ти тамха̄ а̄ба̄дха̄, имам̣ гила̄нам̣ пат̣ичча бхагавата̄ гила̄набхаттам̣ анун̃н̃а̄там̣ гила̄набхесаджджам̣ анун̃н̃а̄там̣ гила̄нупат̣т̣ха̄ко анун̃н̃а̄то. иман̃ча пана гила̄нам̣ пат̣ичча ан̃н̃епи гила̄на̄ упат̣т̣ха̄табба̄.

евамевам̣ [евамева (сӣ.)] тайо гила̄нӯпама̄ пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ локасмим̣. катаме тайо? идхекаччо пуггало лабханто ва̄ татха̄гатам̣ дассана̄йа алабханто ва̄ татха̄гатам̣ дассана̄йа, лабханто ва̄ татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ саван̣а̄йа алабханто ва̄ татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ саван̣а̄йа, нева оккамати нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. (1)

идха панекаччо пуггало лабханто ва̄ татха̄гатам̣ дассана̄йа алабханто ва̄ татха̄гатам̣ дассана̄йа, лабханто ва̄ татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ саван̣а̄йа алабханто ва̄ татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ саван̣а̄йа, оккамати нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. (2)

идха панекаччо пуггало лабханто татха̄гатам̣ дассана̄йа но алабханто, лабханто татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ саван̣а̄йа но алабханто, оккамати нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. (3)

татра йва̄йам̣ пуггало лабханто татха̄гатам̣ дассана̄йа но алабханто, лабханто татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ саван̣а̄йа но алабханто, оккамати нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣, имам̣ пуггалам̣ пат̣ичча бхагавата̄ дхаммадесана̄ анун̃н̃а̄та̄, иман̃ча пуггалам̣ пат̣ичча ан̃н̃есампи дхаммо десетаббо. име тайо гила̄нӯпама̄ пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ локасмим̣.

95. катамо ча пуггало ка̄йасаккхӣ? идхекаччо пуггало ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ка̄йасаккхӣ’’.

96. катамо ча пуггало дит̣т̣хиппатто? идхекаччо пуггало ‘‘идам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, татха̄гатаппаведита̄ часса дхамма̄ пан̃н̃а̄йа водит̣т̣ха̄ хонти вочарита̄, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘дит̣т̣хиппатто’’.

97. катамо ча пуггало саддха̄вимутто? идхекаччо пуггало ‘‘идам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти…пе… татха̄гатаппаведита̄ часса дхамма̄ пан̃н̃а̄йа водит̣т̣ха̄ хонти вочарита̄, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти, но ча кхо йатха̄дит̣т̣хиппаттасса – айам̣ вуччати пуггало ‘‘саддха̄вимутто’’.

98. катамо ча пуггало гӯтхабха̄н̣ӣ? идхекаччо пуггало муса̄ва̄дӣ хоти сабхаггато ва̄ парисаггато ва̄ н̃а̄тимаджджхагато ва̄ пӯгамаджджхагато ва̄ ра̄джакуламаджджхагато ва̄ абхинӣто саккхипут̣т̣хо – ‘‘ехамбхо [ехи бхо (сйа̄. ка.) ма. ни. 1.440; а. ни. 3.28], пуриса, йам̣ джа̄на̄си там̣ вадехӣ’’ти, со аджа̄нам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘джа̄на̄мӣ’’ти, джа̄нам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘на джа̄на̄мӣ’’ти, апассам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘пасса̄мӣ’’ти, пассам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘на пасса̄мӣ’’ти. ити аттахету ва̄ парахету ва̄ а̄мисакин̃чиккхахету ва̄ сампаджа̄намуса̄ бха̄сита̄ хоти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘гӯтхабха̄н̣ӣ’’.

99. катамо ча пуггало пуппхабха̄н̣ӣ? идхекаччо пуггало муса̄ва̄дам̣ паха̄йа муса̄ва̄да̄ пат̣ивирато хоти сабхаггато ва̄ парисаггато ва̄ н̃а̄тимаджджхагато ва̄ пӯгамаджджхагато ва̄ ра̄джакуламаджджхагато ва̄ абхинӣто саккхипут̣т̣хо – ‘‘ехамбхо, пуриса, йам̣ джа̄на̄си там̣ вадехӣ’’ти, со аджа̄нам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘на джа̄на̄мӣ’’ти, джа̄нам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘джа̄на̄мӣ’’ти, апассам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘на пасса̄мӣ’’ти, пассам̣ ва̄ а̄ха – ‘‘пасса̄мӣ’’ти. ити аттахету ва̄ парахету ва̄ а̄мисакин̃чиккхахету ва̄ на сампаджа̄намуса̄ бха̄сита̄ хоти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘пуппхабха̄н̣ӣ’’.

100. катамо ча пуггало мадхубха̄н̣ӣ? идхекаччо пуггало йа̄ са̄ ва̄ча̄ нела̄ кан̣н̣асукха̄ пеманийа̄ хадайан̇гама̄ порӣ бахуджанаканта̄ бахуджанамана̄па̄, татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ хоти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘мадхубха̄н̣ӣ’’.

101. катамо ча пуггало арукӯпамачитто? идхекаччо пуггало кодхано хоти упа̄йа̄сабахуло, аппампи вутто сама̄но абхисаджджати куппати бйа̄паджджати патиттхӣйати [патит̣т̣хӣйати (сйа̄. ка.) а. ни. 3.25], копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти. сеййатха̄пи на̄ма дут̣т̣ха̄руко кат̣т̣хена ва̄ кат̣хала̄йа [катхала̄йа (ка.), катхалена (ат̣т̣хакатха̄) а. ни. 3.25] ва̄ гхат̣т̣ито бхиййосо матта̄йа а̄савам̣ дети [ассаваноти (сӣ.)], евамевам̣ идхекаччо пуггало кодхано хоти упа̄йа̄сабахуло, аппампи вутто сама̄но абхисаджджати куппати бйа̄паджджати патиттхӣйати, копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘арукӯпамачитто’’.

102. катамо ча пуггало виджджӯпамачитто? идхекаччо пуггало ‘‘идам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. сеййатха̄пи на̄ма чаккхума̄ пурисо раттандхака̄ратимиса̄йа виджджантарика̄йа рӯпа̄ни пассеййа, евамевам̣ идхекаччо пуггало ‘‘идам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘виджджӯпамачитто’’.

103. катамо ча пуггало ваджирӯпамачитто? идхекаччо пуггало а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарати. сеййатха̄пи на̄ма ваджирасса наттхи кин̃чи абхеджджам̣ ман̣и ва̄ па̄са̄н̣о ва̄, евамевам̣ идхекаччо пуггало а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарати – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ваджирӯпамачитто’’.

104. катамо ча пуггало андхо? идхекаччасса пуггаласса татха̄рӯпам̣ чаккху на хоти йатха̄рӯпена чаккхуна̄ анадхигатам̣ ва̄ бхогам̣ адхигаччхеййа, адхигатам̣ ва̄ бхогам̣ пха̄тим̣ кареййа; татха̄рӯпамписса чаккху на хоти йатха̄рӯпена чаккхуна̄ кусала̄кусале дхамме джа̄неййа, са̄ваджджа̄навадждже дхамме джа̄неййа, хӣнаппан̣ӣте дхамме джа̄неййа, кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме джа̄неййа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘андхо’’.

105. катамо ча пуггало екачаккху? идхекаччасса пуггаласса татха̄рӯпам̣ чаккху хоти, йатха̄рӯпена чаккхуна̄ анадхигатам̣ ва̄ бхогам̣ адхигаччхеййа, адхигатам̣ ва̄ бхогам̣ пха̄тим̣ кареййа; татха̄рӯпамписса чаккху на хоти йатха̄рӯпена чаккхуна̄ кусала̄кусале дхамме джа̄неййа, са̄ваджджа̄навадждже дхамме джа̄неййа, хӣнаппан̣ӣте дхамме джа̄неййа, кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме джа̄неййа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘екачаккху’’.

106. катамо ча пуггало двичаккху? идхекаччасса пуггаласса татха̄рӯпам̣ чаккху хоти йатха̄рӯпена чаккхуна̄ анадхигатам̣ ва̄ бхогам̣ адхигаччхеййа, адхигатам̣ ва̄ бхогам̣ пха̄тим̣ кареййа; татха̄рӯпамписса чаккху хоти йатха̄рӯпена чаккхуна̄ кусала̄кусале дхамме джа̄неййа, са̄ваджджа̄навадждже дхамме джа̄неййа, хӣнаппан̣ӣте дхамме джа̄неййа, кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме джа̄неййа – айам̣ вуччати пуггало ‘‘двичаккху’’.

107. катамо ча пуггало авакуджджапан̃н̃о? идхекаччо пуггало а̄ра̄мам̣ ганта̄ [гато (сӣ.), гантва̄ (сйа̄.)] хоти абхиккхан̣ам̣ бхиккхӯнам̣ сантике дхаммассаван̣а̄йа [дхаммассавана̄йа (сйа̄.)]. тасса бхиккхӯ дхаммам̣ десенти а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сенти. со тасмим̣ а̄сане нисинно тасса̄ катха̄йа нева а̄дим̣ манаси кароти, на маджджхам̣ манаси кароти, на парийоса̄нам̣ манаси кароти. вут̣т̣хитопи тамха̄ а̄сана̄ тасса̄ катха̄йа нева а̄дим̣ манаси кароти, на маджджхам̣ манаси кароти, на парийоса̄нам̣ манаси кароти. сеййатха̄пи на̄ма кумбхо никкуджджо [никуджджо (сйа̄.) а. ни. 3.30] татра удакам̣ а̄ситтам̣ виват̣т̣ати, но сан̣т̣ха̄ти; евамевам̣ идхекаччо пуггало а̄ра̄мам̣ ганта̄ хоти абхиккхан̣ам̣ бхиккхӯнам̣ сантике дхаммассаван̣а̄йа. тасса бхиккхӯ дхаммам̣ десенти а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сенти. со тасмим̣ а̄сане нисинно тасса̄ катха̄йа нева а̄дим̣ манаси кароти, на маджджхам̣ манаси кароти, на парийоса̄нам̣ манаси кароти. вут̣т̣хитопи тамха̄ а̄сана̄ тасса̄ катха̄йа нева а̄дим̣ манаси кароти, на маджджхам̣ манаси кароти, на парийоса̄нам̣ манаси кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘авакуджджапан̃н̃о’’.

108. катамо ча пуггало уччхан̇гапан̃н̃о? идхекаччо пуггало а̄ра̄мам̣ ганта̄ хоти абхиккхан̣ам̣ бхиккхӯнам̣ сантике дхаммассаван̣а̄йа. тасса бхиккхӯ дхаммам̣ десенти а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сенти. со тасмим̣ а̄сане нисинно тасса̄ катха̄йа а̄димпи манаси кароти, маджджхампи манаси кароти, парийоса̄нампи манаси кароти. вут̣т̣хито ча кхо тамха̄ а̄сана̄ тасса̄ катха̄йа нева а̄дим̣ манаси кароти, на маджджхам̣ манаси кароти, на парийоса̄нам̣ манаси кароти. сеййатха̄пи на̄ма пурисасса уччхан̇ге на̄на̄кхаджджака̄ни а̄кин̣н̣а̄ни – тила̄ тан̣д̣ула̄ [тилатан̣д̣ула̄ (ка.) а. ни. 3.30] модака̄ бадара̄. со тамха̄ а̄сана̄ вут̣т̣хаханто сатисаммоса̄ пакиреййа. евамевам̣ идхекаччо пуггало а̄ра̄мам̣ ганта̄ хоти абхиккхан̣ам̣ бхиккхӯнам̣ сантике дхаммассаван̣а̄йа. тасса бхиккхӯ дхаммам̣ десенти а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сенти. со тасмим̣ а̄сане нисинно тасса̄ катха̄йа а̄димпи манаси кароти, маджджхампи манаси кароти, парийоса̄нампи манаси кароти. вут̣т̣хито ча кхо тамха̄ а̄сана̄ тасса̄ катха̄йа нева а̄димпи манаси кароти, на маджджхампи манаси кароти, на парийоса̄нампи манаси кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘уччхан̇гапан̃н̃о’’.

109. катамо ча пуггало путхупан̃н̃о? идхекаччо пуггало а̄ра̄мам̣ ганта̄ хоти абхиккхан̣ам̣ бхиккхӯнам̣ сантике дхаммассаван̣а̄йа. тасса бхиккхӯ дхаммам̣ десенти а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сенти. со тасмим̣ а̄сане нисинно тасса̄ катха̄йа а̄димпи манаси кароти, маджджхампи манаси кароти, парийоса̄нампи манаси кароти. вут̣т̣хитопи тамха̄ а̄сана̄ тасса̄ катха̄йа а̄димпи манаси кароти, маджджхампи манаси кароти, парийоса̄нампи манаси кароти. сеййатха̄пи на̄ма кумбхо уккуджджо татра удакам̣ а̄ситтам̣ сан̣т̣ха̄ти, но виват̣т̣ати; евамевам̣ идхекаччо пуггало а̄ра̄мам̣ ганта̄ хонти абхиккхан̣ам̣ бхиккхӯнам̣ сантике дхаммассаван̣а̄йа. тасса бхиккхӯ дхаммам̣ десенти а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сенти. со тасмим̣ а̄сане нисинно тасса̄ катха̄йа а̄димпи манаси кароти, маджджхампи манаси кароти, парийоса̄нампи манаси кароти. вут̣т̣хитопи тамха̄ а̄сана̄ тасса̄ катха̄йа а̄димпи манаси кароти, маджджхампи манаси кароти, парийоса̄нампи манаси кароти – айам̣ вуччати пуггало ‘‘путхупан̃н̃о’’.

110. катамо ча пуггало ка̄месу ча бхавесу ча авӣтара̄го? сота̄паннасакада̄га̄мино – име вуччанти пуггала̄ ‘‘ка̄месу ча бхавесу ча авӣтара̄га̄’’.

111. катамо ча пуггало ка̄месу вӣтара̄го, бхавесу авӣтара̄го? ана̄га̄мӣ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ка̄месу вӣтара̄го, бхавесу авӣтара̄го’’.

112. катамо ча пуггало ка̄месу ча бхавесу ча вӣтара̄го? араха̄ – айам̣ вуччати пуггало ‘‘ка̄месу ча бхавесу ча вӣтара̄го’’.

113. катамо ча пуггало па̄са̄н̣алекхӯпамо? идхекаччо пуггало абхин̣хам̣ куджджхати. со ча кхвасса кодхо чирам̣ дӣгхараттам̣ анусети. сеййатха̄пи на̄ма па̄са̄н̣е лекха̄ на кхиппам̣ луджджати ва̄тена ва̄ удакена ва̄, чират̣т̣хитика̄ хоти; евамевам̣ идхекаччо пуггало абхин̣хам̣ куджджхати. со ча кхвасса кодхо чирам̣ дӣгхараттам̣ анусети – айам̣ вуччати пуггало ‘‘па̄са̄н̣алекхӯпамо’’.

114. катамо ча пуггало патхавилекхӯпамо? идхекаччо пуггало абхин̣хам̣ куджджхати. со ча кхвасса кодхо на чирам̣ дӣгхараттам̣ анусети. сеййатха̄пи на̄ма патхавийа̄ [пат̣хавийа̄ (сӣ. сйа̄.)] лекха̄ кхиппам̣ луджджати ва̄тена ва̄ удакена ва̄, на чират̣т̣хитика̄ хоти; евамевам̣ идхекаччо пуггало абхин̣хам̣ куджджхати. со ча кхвасса кодхо на чирам̣ дӣгхараттам̣ анусети – айам̣ вуччати пуггало ‘‘патхавилекхӯпамо’’.

115. катамо ча пуггало удакалекхӯпамо? идхекаччо пуггало а̄га̄л̣хенапи вуччама̄но пхарусенапи вуччама̄но амана̄пенапи вуччама̄но сам̣сандатимева [… чева (сйа̄.) а. ни. 3.133] сандхийатимева [… чева (сйа̄.) а. ни. 3.133] саммодатимева [… чева (сйа̄.) а. ни. 3.133]. сеййатха̄пи на̄ма удаке лекха̄ кхиппам̣ луджджати, на чират̣т̣хитика̄ хоти; евамевам̣ идхекаччо пуггало а̄га̄л̣хенапи вуччама̄но пхарусенапи вуччама̄но амана̄пенапи вуччама̄но сам̣сандатимева сандхийатимева саммодатимева – айам̣ вуччати пуггало ‘‘удакалекхӯпамо’’.

116. таттха катаме тайо поттхакӯпама̄ пуггала̄? тайо поттхака̄ – навопи поттхако дуббан̣н̣о чева хоти дуккхасампхассо ча аппаггхо ча, маджджхимопи поттхако дуббан̣н̣о чева хоти дуккхасампхассо ча аппаггхо ча, джин̣н̣опи поттхако дуббан̣н̣о чева хоти дуккхасампхассо ча аппаггхо ча. джин̣н̣ампи поттхакам̣ уккхалипаримаджджанам̣ ва̄ каронти сан̇ка̄ракӯт̣е ва̄ нам̣ чхад̣д̣енти. евамевам̣ тайоме поттхакӯпама̄ пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ бхиккхӯсу. катаме тайо? наво чепи бхиккху хоти дуссӣло па̄падхаммо, идамасса дуббан̣н̣ата̄йа. сеййатха̄пи со поттхако дуббан̣н̣о, татхӯпамо айам̣ пуггало. йе кхо панасса севанти бхаджанти пайирупа̄санти дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджанти, тесам̣ там̣ хоти дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа. идамасса дуккхасампхассата̄йа. сеййатха̄пи со поттхако дуккхасампхассо, татхӯпамо айам̣ пуггало. йесам̣ кхо пана со пат̣игган̣ха̄ти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣, тесам̣ там̣ на махаппхалам̣ хоти на маха̄нисам̣сам̣. идамасса аппаггхата̄йа. сеййатха̄пи со поттхако аппаггхо, татхӯпамо айам̣ пуггало.

маджджхимо чепи бхиккху хоти…пе… тхеро чепи бхиккху хоти дуссӣло па̄падхаммо, идамасса дуббан̣н̣ата̄йа. сеййатха̄пи со поттхако дуббан̣н̣о, татхӯпамо айам̣ пуггало. йе кхо панасса севанти бхаджанти пайирупа̄санти дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджанти, тесам̣ там̣ хоти дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа. идамасса дуккхасампхассата̄йа. сеййатха̄пи со поттхако дуккхасампхассо, татхӯпамо айам̣ пуггало. йесам̣ кхо пана со пат̣игган̣ха̄ти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣, тесам̣ там̣ на махаппхалам̣ хоти на маха̄нисам̣сам̣. идамасса аппаггхата̄йа. сеййатха̄пи со поттхако аппаггхо, татхӯпамо айам̣ пуггало.

еварӯпо че тхеро бхиккху сан̇гхамаджджхе бхан̣ати. таменам̣ бхиккхӯ евама̄хам̣су – ‘‘ким̣ ну кхо туйхам̣ ба̄ласса абйаттасса бхан̣итена, твампи на̄ма бхан̣итаббам̣ ман̃н̃асӣ’’ти! со купито анаттамано татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ ниччха̄рети йатха̄рӯпа̄йа ва̄ча̄йа сан̇гхо там̣ уккхипати, сан̇ка̄ракӯт̣ева нам̣ поттхакам̣. име тайо поттхакӯпама̄ пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ бхиккхӯсу.

117. таттха катаме тайо ка̄сикаваттхӯпама̄ пуггала̄? тӣн̣и ка̄сикаваттха̄ни – навампи ка̄сикаваттхам̣ ван̣н̣авантан̃чева хоти сукхасампхассан̃ча махаггхан̃ча, маджджхимампи ка̄сикаваттхам̣ ван̣н̣авантан̃чева хоти сукхасампхассан̃ча махаггхан̃ча, джин̣н̣ампи ка̄сикаваттхам̣ ван̣н̣авантан̃чева хоти сукхасампхассан̃ча махаггхан̃ча. джин̣н̣ампи ка̄сикаваттхам̣ ратанапаливет̣ханам̣ ва̄ каронти гандхакаран̣д̣аке ва̄ нам̣ никкхипанти.

евамевам̣ тайоме ка̄сикаваттхӯпама̄ пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ бхиккхӯсу. катаме тайо? наво чепи бхиккху хоти сӣлава̄ калйа̄н̣адхаммо, идамасса суван̣н̣ата̄йа. сеййатха̄пи там̣ ка̄сикаваттхам̣ ван̣н̣авантам̣, татхӯпамо айам̣ пуггало. йе кхо панасса севанти бхаджанти пайирупа̄санти дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджанти, тесам̣ там̣ хоти дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа. идамасса сукхасампхассата̄йа. сеййатха̄пи там̣ ка̄сикаваттхам̣ сукхасампхассам̣, татхӯпамо айам̣ пуггало. йесам̣ кхо пана со [йесам̣ кхо пана (саббаттха) а. ни. 3.100] пат̣игган̣ха̄ти [патиган̣ха̄ти (сӣ.) рӯпасиддхит̣ӣка̄йа пана самети] чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣, тесам̣ там̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣. идамасса махаггхата̄йа. сеййатха̄пи там̣ ка̄сикаваттхам̣ махаггхам̣, татхӯпамо айам̣ пуггало.

маджджхимо чепи бхиккху…пе… тхеро чепи бхиккху хоти сӣлава̄ калйа̄н̣адхаммо, идамасса суван̣н̣ата̄йа. сеййатха̄пи там̣ ка̄сикаваттхам̣ ван̣н̣авантам̣, татхӯпамо айам̣ пуггало. йе кхо панасса севанти бхаджанти пайирупа̄санти дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджанти, тесам̣ там̣ хоти дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа. идамасса сукхасампхассата̄йа. сеййатха̄пи там̣ ка̄сикаваттхам̣ сукхасампхассам̣, татхӯпамо айам̣ пуггало. йесам̣ кхо пана со пат̣игган̣ха̄ти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣, тесам̣ там̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣. идамасса махаггхата̄йа. сеййатха̄пи там̣ ка̄сикаваттхам̣ махаггхам̣, татхӯпамо айам̣ пуггало.

еварӯпо че тхеро бхиккху сан̇гхамаджджхе бхан̣ати, таменам̣ бхиккхӯ евама̄хам̣су – ‘‘аппасадда̄ а̄йасманто хотха, тхеро бхиккху дхамман̃ча винайан̃ча бхан̣атӣ’’ти. тасса там̣ вачанам̣ а̄дхеййам̣ гаччхати, гандхакаран̣д̣акева нам̣ ка̄сикаваттхам̣. име тайо ка̄сикаваттхӯпама̄ пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ бхиккхӯсу.

118. катамо ча пуггало суппамеййо? идхекаччо пуггало уддхато хоти уннал̣о чапало мукхаро викин̣н̣ава̄чо мут̣т̣хассати асампаджа̄но асама̄хито виббхантачитто па̄кат̣индрийо – айам̣ вуччати пуггало ‘‘суппамеййо’’.

119. катамо ча пуггало дуппамеййо? идхекаччо пуггало ануддхато хоти ануннал̣о ачапало амукхаро авикин̣н̣ава̄чо упат̣т̣хитассати сампаджа̄но сама̄хито екаггачитто сам̣вутиндрийо – айам̣ вуччати пуггало ‘‘дуппамеййо’’.

120. катамо ча пуггало аппамеййо? идхекаччо пуггало а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарати – айам̣ вуччати пуггало ‘‘аппамеййо’’.

121. катамо ча пуггало на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо? идхекаччо пуггало хӣно хоти сӣлена сама̄дхина̄ пан̃н̃а̄йа. еварӯпо пуггало на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо, ан̃н̃атра ануддайа̄ ан̃н̃атра анукампа̄.

122. катамо ча пуггало севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо? идхекаччо пуггало садисо хоти сӣлена сама̄дхина̄ пан̃н̃а̄йа. еварӯпо пуггало севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо. там̣ кисса хету? ‘‘сӣласа̄ман̃н̃агата̄нам̣ сатам̣ сӣлакатха̄ ча но бхависсати, са̄ ча но пха̄су бхависсати, са̄ ча но паваттинӣ бхависсати; сама̄дхиса̄ман̃н̃агата̄нам̣ сатам̣ сама̄дхикатха̄ ча но бхависсати, са̄ ча но пха̄су бхависсати, са̄ ча но паваттинӣ [паваттанӣ (сӣ.) а. ни. 3.26] бхависсати; пан̃н̃а̄са̄ман̃н̃агата̄нам̣ сатам̣ пан̃н̃а̄катха̄ ча но бхависсати, са̄ ча но пха̄су бхависсати, са̄ ча но паваттинӣ бхависсатӣ’’ти. тасма̄ еварӯпо пуггало севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо.

123. катамо ча пуггало саккатва̄ гарум̣ катва̄ севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо? идхекаччо пуггало адхико хоти сӣлена сама̄дхина̄ пан̃н̃а̄йа. еварӯпо пуггало саккатва̄ гарум̣ катва̄ севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо. там̣ кисса хету? ‘‘апарипӯрам̣ ва̄ сӣлаккхандхам̣ парипӯресса̄ми, парипӯрам̣ ва̄ сӣлаккхандхам̣ таттха таттха пан̃н̃а̄йа ануггахесса̄ми; апарипӯрам̣ ва̄ сама̄дхиккхандхам̣ парипӯресса̄ми, парипӯрам̣ ва̄ сама̄дхиккхандхам̣ таттха таттха пан̃н̃а̄йа ануггахесса̄ми; апарипӯрам̣ ва̄ пан̃н̃а̄ккхандхам̣ парипӯресса̄ми, парипӯрам̣ ва̄ пан̃н̃а̄ккхандхам̣ таттха таттха пан̃н̃а̄йа ануггахесса̄мӣ’’ти. тасма̄ еварӯпо пуггало саккатва̄ гарум̣ катва̄ севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо.

124. катамо ча пуггало джигуччхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо? идхекаччо пуггало дуссӣло хоти па̄падхаммо асучи сан̇кассарасама̄ча̄ро пат̣иччханнакамманто ассаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о абрахмача̄рӣ брахмача̄рипат̣ин̃н̃о антопӯти авассуто касамбуджа̄то. еварӯпо пуггало джигуччхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо. там̣ кисса хету? кин̃ча̄пи еварӯпасса пуггаласса на дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджати, атха кхо нам̣ па̄пако киттисаддо аббхуггаччхати – ‘‘па̄памитто пурисапуггало па̄пасаха̄йо па̄пасампаван̇ко’’ти. сеййатха̄пи на̄ма ахи гӯтхагато кин̃ча̄пи на д̣ам̣сати, атха кхо нам̣ маккхети; евамевам̣ кин̃ча̄пи еварӯпасса пуггаласса на дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджати, атха кхо нам̣ па̄пако киттисаддо аббхуггаччхати – ‘‘па̄памитто пурисапуггало па̄пасаха̄йо па̄пасампаван̇ко’’ти! тасма̄ еварӯпо пуггало джигуччхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо.

125. катамо ча пуггало аджджхупеккхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо? идхекаччо пуггало кодхано хоти упа̄йа̄сабахуло, аппампи вутто сама̄но абхисаджджати куппати бйа̄паджджати патиттхӣйати, копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти. сеййатха̄пи на̄ма дут̣т̣ха̄руко кат̣т̣хена ва̄ кат̣хала̄йа ва̄ гхат̣т̣ито бхиййосо матта̄йа а̄савам̣ дети, евамевам̣ идхекаччо пуггало кодхано хоти упа̄йа̄сабахуло, аппампи вутто сама̄но абхисаджджати куппати бйа̄паджджати патиттхӣйати, копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти. сеййатха̄пи на̄ма тиндука̄ла̄там̣ кат̣т̣хена ва̄ кат̣хала̄йа ва̄ гхат̣т̣итам̣ бхиййосо матта̄йа чиччит̣а̄йати чит̣ичит̣а̄йати, евамевам̣ идхекаччо пуггало кодхано хоти упа̄йа̄сабахуло, аппампи вутто сама̄но абхисаджджати куппати бйа̄паджджати патиттхӣйати, копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти. сеййатха̄пи на̄ма гӯтхакӯпо кат̣т̣хена ва̄ кат̣хала̄йа ва̄ гхат̣т̣ито бхиййосо матта̄йа дуггандхо хоти, евамевам̣ идхекаччо пуггало кодхано хоти упа̄йа̄сабахуло, аппампи вутто сама̄но абхисаджджати куппати бйа̄паджджати патиттхӣйати, копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти; еварӯпо пуггало аджджхупеккхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо. там̣ кисса хету? ‘‘аккосеййапи мам̣ парибха̄сеййапи мам̣ анаттхампи ме кареййа̄’’ти! тасма̄ еварӯпо пуггало аджджхупеккхитаббо на севитаббо на бхаджитаббо на пайирупа̄ситаббо.

126. катамо ча пуггало севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо? идхекаччо пуггало сӣлава̄ хоти калйа̄н̣адхаммо – еварӯпо пуггало севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо. там̣ кисса хету? кин̃ча̄пи еварӯпасса пуггаласса на дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджати, атха кхо нам̣ калйа̄н̣о киттисаддо аббхуггаччхати – ‘‘калйа̄н̣амитто пурисапуггало калйа̄н̣асаха̄йо калйа̄н̣асампаван̇ко’’ти! тасма̄ еварӯпо пуггало севитаббо бхаджитаббо пайирупа̄ситаббо.

127. катамо ча пуггало сӣлесу парипӯрака̄рӣ, сама̄дхисмим̣ маттасо ка̄рӣ, пан̃н̃а̄йа маттасо ка̄рӣ? сота̄паннасакада̄га̄мино – име вуччанти пуггала̄ сӣлесу парипӯрака̄рино, сама̄дхисмим̣ маттасо ка̄рино, пан̃н̃а̄йа маттасо ка̄рино.

128. катамо ча пуггало сӣлесу ча парипӯрака̄рӣ, сама̄дхисмин̃ча парипӯрака̄рӣ, пан̃н̃а̄йа маттасо ка̄рӣ? ана̄га̄мӣ – айам̣ вуччати пуггало сӣлесу ча парипӯрака̄рӣ, сама̄дхисмин̃ча парипӯрака̄рӣ, пан̃н̃а̄йа маттасо ка̄рӣ.

129. катамо ча пуггало сӣлесу ча парипӯрака̄рӣ, сама̄дхисмин̃ча парипӯрака̄рӣ, пан̃н̃а̄йа ча парипӯрака̄рӣ? араха̄ – айам̣ вуччати пуггало сӣлесу ча парипӯрака̄рӣ, сама̄дхисмин̃ча парипӯрака̄рӣ, пан̃н̃а̄йа ча парипӯрака̄рӣ.

130. таттха катаме тайо саттха̄ро? идхекаччо саттха̄ ка̄ма̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети [пан̃н̃а̄пети (сӣ. сйа̄.)], на рӯпа̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, на ведана̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети. идха панекаччо саттха̄ ка̄ма̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, рӯпа̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, на ведана̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети. идха панекаччо саттха̄ ка̄ма̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, рӯпа̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, ведана̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети.

татра йва̄йам̣ саттха̄ ка̄ма̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, на рӯпа̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, на ведана̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, рӯпа̄вачарасама̄паттийа̄ ла̄бхӣ саттха̄ тена дат̣т̣хаббо. татра йва̄йам̣ саттха̄ ка̄ма̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, рӯпа̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, на ведана̄нам̣ парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, арӯпа̄вачарасама̄паттийа̄ ла̄бхӣ саттха̄ тена дат̣т̣хаббо. татра йва̄йам̣ саттха̄ ка̄ма̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, рӯпа̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, ведана̄нан̃ча парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апети, самма̄самбуддхо саттха̄ тена дат̣т̣хаббо. име тайо саттха̄ро.

131. таттха катаме апарепи тайо саттха̄ро? идхекаччо саттха̄ дит̣т̣хе чева дхамме атта̄нам̣ саччато тхетато пан̃н̃апети, абхисампара̄йан̃ча атта̄нам̣ саччато тхетато пан̃н̃апети. идха панекаччо саттха̄ дит̣т̣хе чева дхамме атта̄нам̣ саччато тхетато пан̃н̃апети, но ча кхо абхисампара̄йам̣ атта̄нам̣ саччато тхетато пан̃н̃апети. идха панекаччо саттха̄ дит̣т̣хе чева дхамме атта̄нам̣ саччато тхетато на пан̃н̃апети, абхисампара̄йан̃ча атта̄нам̣ саччато тхетато на пан̃н̃апети.