৭. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকং
ছসক্যপব্বজ্জাকথাৰণ্ণনা
৩৩০. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকে অনুপিযাযন্তিআদীসু ‘‘অনুপিযা নামা’’তি ৰত্তব্বে আকারস্স রস্সত্তং অনুনাসিকস্স চ আগমং কত্ৰা ‘‘অনুপিযং নামা’’তি ৰুত্তং. মল্লানন্তি মল্লরাজূনং. ন হেট্ঠা পাসাদা ওরোহতীতি উপরিপাসাদতো হেট্ঠিমতলং ন ওরোহতি, ‘‘হেট্ঠাপাসাদ’’ন্তিপি পঠন্তি. অনুরুদ্ধো ৰা পব্বাজেয্যাতি যোজেতব্বং. ঘরাৰাসত্থন্তি ঘরাৰাসস্স অনুচ্ছৰিকং কম্মং. উদকং অভিনেতব্বন্তি উদকং আহরিতব্বং. নিন্নেতব্বন্তি আভতমুদকং পুন নীহরিতব্বং. নিদ্ধাপেতব্বন্তি অন্তরন্তরা উট্ঠিততিণানি উদ্ধরিত্ৰা অপনেতব্বং. লৰাপেতব্বন্তি পরিপক্ককালে লৰাপেতব্বং. উব্বাহাপেতব্বন্তি খলমণ্ডলং হরাপেতব্বং. উজুং কারাপেতব্বন্তি পুঞ্জং কারাপেতব্বং. পলালানি উদ্ধরাপেতব্বানীতি পলালানি অপনেতব্বানি. ভুসিকা উদ্ধরাপেতব্বাতি গুন্নং খুরগ্গেহি সঞ্ছিন্না ভুসসঙ্খাতা নাল়দণ্ডা অপনেতব্বা. ওপুনাপেতব্বন্তি ৰাতমুখে ওপুনাপেত্ৰা পলালং অপনেতব্বং. অতিহরাপেতব্বন্তি অন্তোকোট্ঠাগারং উপনেতব্বং. ন কম্মাতি ন কম্মানি. ঘরাৰাসত্থেনাতি উপযোগত্থে করণৰচনং. উপজানাহীতি চ উপসগ্গমত্তো উপ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘ঘরাৰাসত্থং জানাহী’’তি. জানাহীতি চেত্থ পটিপজ্জাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অকামকাতি অনিচ্ছমানা.
৩৩১-৩৩২. যং ন নিৰত্তোতি যস্মা ন নিৰত্তো. সুঞ্ঞাগারগতোতি (উদা. অট্ঠ. ২০) ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞ’’ন্তি (পারা.৯২) ৰুত্তং অরঞ্ঞং রুক্খমূলঞ্চ ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং পব্বতকন্দরাদি পব্বজিতসারুপ্পং নিৰাসট্ঠানং জনসম্বাধাভাৰতো ইধ ‘‘সুঞ্ঞাগার’’ন্তি অধিপ্পেতং. অথ ৰা ঝানকণ্টকানং সদ্দানং অভাৰতো ৰিৰিত্তং যং কিঞ্চি অগারম্পি ‘‘সুঞ্ঞাগার’’ন্তি ৰেদিতব্বং. তং সুঞ্ঞাগারং উপগতো. অভিক্খণন্তি বহুলং. উদানং উদানেসীতি সো হি আযস্মা অরঞ্ঞে দিৰাৰিহারং উপগতোপি রত্তিৰাসূপগতোপি যেভুয্যেন ফলসমাপত্তিসুখেন নিরোধসমাপত্তিসুখেন চ ৰীতিনামেসি, তস্মা তং সুখং সন্ধায পুব্বে অত্তনা অনুভূতং সভযং সপরিল়াহং রজ্জসুখং জিগুচ্ছিত্ৰা ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তি সোমনস্সসহিতঞাণসমুট্ঠানং পীতিসমুগ্গারং সমুগ্গিরতি. তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুন্তি তে সম্বহুলা ভিক্খূ উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতা তস্স অনুগ্গণ্হনাধিপ্পাযেন ভগৰন্তং এতদৰোচুং, ন উজ্ঝানৰসেন. নিস্সংসযন্তি অসন্দেহেন, একন্তেনাতি অত্থো. তে কির ভিক্খূ পুথুজ্জনা তস্স আযস্মতো ৰিৰেকসুখং সন্ধায উদানং অজানন্তা এৰমাহংসু. সমনুস্সরন্তোতি উক্কণ্ঠনৰসেন অনুস্সরন্তো.
অঞ্ঞতরন্তি নামগোত্তেন অপাকটং একং ভিক্খুং. আমন্তেসীতি আণাপেসি তে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুকামো. এৰন্তি ৰচনসম্পটিগ্গহে, সাধূতি অত্থো. এৰং ভন্তেতি এত্থ পন এৰং-সদ্দো পটিঞ্ঞাযং. ‘‘অভিক্খণং ‘অহো সুখং অহো সুখ’ন্তি ইমং উদানং উদানেসী’’তি যথা তে ভিক্খূ ৰদন্তি, তং এৰং তথেৰাতি অত্তনো উদানং পটিজানাতি. ‘‘কিং পন ত্ৰং ভদ্দিযা’’তি কস্মা ভগৰা পুচ্ছতি, কিং তস্স চিত্তং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি, তেনেৰ পন তমত্থং ৰদাপেত্ৰা তে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুং পুচ্ছতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি, জানন্তাপি ন পুচ্ছন্তী’’তিআদি (পারা. ১৬, ১৯৪). অত্থৰসন্তি কারণং.
অন্তোপি অন্তেপুরেতি ইত্থাগারস্স সঞ্চরণট্ঠানভূতে রাজগেহস্স অব্ভন্তরে, যত্থ রাজা নহানভোজনসযনাদিং কপ্পেতি. রক্খা সুসংৰিহিতাতি আরক্খাদিকতপুরিসেহি গুত্তি সুট্ঠু সমন্ততো ৰিহিতা. বহিপি অন্তেপুরেতি অট্টকরণট্ঠানাদিকে অন্তেপুরতো বহিভূতে রাজগেহে. এৰং রক্খিতো গোপিতো সন্তোতি এৰং রাজগেহরাজধানীরজ্জদেসেসু অন্তো বহি চ অনেকেসু ঠানেসু অনেকসতেহি সুসংৰিহিতরক্খাৰরণগুত্তিযা মমেৰ নিব্ভযত্থং ফাসুৰিহারত্থং রক্খিতো গোপিতো সমানো. ভীতোতিআদীনি পদানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. অথ ৰা ভীতোতি পররাজূহি ভাযমানো. উব্বিগ্গোতি সকরজ্জেপি পকতিক্খোভতো উপ্পজ্জনকভযুব্বেগেন উব্বিগ্গো চলিতো. উস্সঙ্কীতি ‘‘রঞ্ঞা নাম সব্বকালং অৰিস্সত্থেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰচনতো সব্বত্থ অৰিস্সাসনৰসেন তেসং তেসং কিচ্চকরণীযানং অচ্চযতো উপ্পজ্জনকপরিসঙ্কায চ উদ্ধমুদ্ধং সঙ্কমানো. উত্রাসীতি ‘‘সন্তিকাৰচরেহিপি অজানন্তস্সেৰ মে কদাচি অনত্থো ভৰেয্যা’’তি উপ্পন্নেন সরীরকম্পম্পি উপ্পাদনসমত্থেন তাসেন উত্রাসি. ‘‘উত্রস্তো’’তিপি পঠন্তি. ৰিহরামীতি এৰংভূতো হুত্ৰা ৰিহরামি.
এতরহীতি ইদানি পব্বজিতকালতো পট্ঠায. একোতি অসহাযো. তেন ৰিৰেকট্ঠকাযতং দস্সেতি. অভীতোতিআদীনং পদানং ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ভযাদিনিমিত্তস্স পরিগ্গহস্স তংনিমিত্তস্স চ কিলেসগহনস্স অভাৰেনেৰস্স অভীতাদিতাতি এতেন চিত্তৰিৰেকং দস্সেতি. অপ্পোস্সুক্কোতি সরীরগুত্তিযং নিরুস্সুক্কো. পন্নলোমোতি লোমহংসুপ্পাদকস্স ছম্ভিতত্তস্স অভাৰেন অনুগ্গতলোমো. পদদ্ৰযেনপি সেরিৰিহারং দস্সেতি. পরদত্তৰুত্তোতি পরেহি দিন্নেন চীৰরাদিনা ৰত্তমানো. এতেন সব্বসো সঙ্গাভাৰদীপনমুখেন অনৰসেসভযহেতুৰিরহং দস্সেতি. মিগভূতেন চেতসাতি ৰিস্সত্থৰিহারিতায মিগস্স ৰিয জাতেন চিত্তেন. মিগো হি অমনুস্সপথে অরঞ্ঞে ৰসমানো ৰিস্সত্থো তিট্ঠতি নিসীদতি নিপজ্জতি যেনকামঞ্চ পক্কমতি অপ্পটিহতচারো, এৰং অহম্পি ৰিহরামীতি দস্সেতি. ৰুত্তঞ্হেতং পচ্চেকসম্বুদ্ধেন –
‘‘মিগো অরঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো;
যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরায;
ৰিঞ্ঞূ নরো সেরিত পেক্খমানো;
একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৩৯; অপ. থের ১.১.৯৫);
ইমং খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসন্তি ভগৰা যদিদং মম এতরহি পরমং ৰিৰেকসুখং ফলসমাপত্তিসুখং, ইদমেৰ কারণং সম্পস্সমানো ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি উদানেমি. এতমত্থন্তি এতং ভদ্দিযত্থেরস্স পুথুজ্জনৰিসযাতীতং ৰিৰেকসুখসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং সহেতুকভযসোকৰিগমানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.
যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপাতি যস্স অরিযপুগ্গলস্স অন্তরতো অব্ভন্তরে অত্তনো চিত্তে চিত্তকালুস্সিযকরণতো চিত্তপ্পকোপা রাগাদযো আঘাতৰত্থুআদিকারণভেদতো অনেকভেদা দোসকোপা এৰ ৰা ন সন্তি, মগ্গেন পহীনত্তা ন ৰিজ্জন্তি. অযঞ্হি অন্তর-সদ্দো কিঞ্চাপি ‘‘মঞ্চ ত্ৰঞ্চ কিমন্তর’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২২৮) কারণে দিস্সতি, ‘‘অন্তরট্ঠকে হিমপাতসমযে’’তিআদীসু (মহাৰ. ৩৪৬) ৰেমজ্ঝে, ‘‘অন্তরা চ জেতৰনং অন্তরা চ সাৰত্থি’’ন্তিআদীসু (উদা. ১৩, ৪৪) ৰিৰরে, ‘‘ভযমন্তরতো জাত’’ন্তিআদীসু (ইতিৰু. ৮৮; মহানি. ৫) চিত্তে, ইধাপি চিত্তে এৰ দট্ঠব্বো. তেনেৰাহ ‘‘যস্স চিত্তে কোপা ন সন্তী’’তি.
অভৰ-সদ্দস্স ৰিভৰ-সদ্দেন অত্থুদ্ধারে কারণমাহ ‘‘ৰিভৰোতি চ অভৰোতি চ অত্থতো এক’’ন্তি. ইতি-সদ্দো পকারৰচনোতি আহ ‘‘ইতি অনেকপ্পকারা ভৰাভৰতা’’তি. ৰীতিৰত্তোতি অতিক্কন্তো. এত্থ চ ‘‘যস্সা’’তি ইদং যো ৰীতিৰত্তোতি ৰিভত্তিৰিপরিণামৰসেন যোজেতব্বং. তং ৰিগতভযন্তি তং এৰরূপং যথাৰুত্তগুণসমন্নাগতং খীণাসৰং চিত্তকোপাভাৰতো ইতিভৰাভৰসমতিক্কমনতো চ ভযহেতুৰিগমেন ৰিগতভযং. ৰিৰেকসুখেন অগ্গফলসুখেন চ সুখিং, ৰিগতভযত্তা এৰ অসোকং. দেৰা নানুভৰন্তি দস্সনাযাতি অধিগতমগ্গে ঠপেত্ৰা সব্বেপি উপপত্তিদেৰা ৰাযমন্তাপি চিত্তচারদস্সনৰসেন দস্সনায দট্ঠুং নানুভৰন্তি ন অভিসম্ভুণন্তি ন সক্কোন্তি, পগেৰ মনুস্সা. সেক্খাপি হি পুথুজ্জনা ৰিয অরহতো চিত্তপ্পৰত্তিং ন জানন্তি. তস্স দস্সনং দেৰানম্পি দুল্লভন্তি এত্থাপি চিত্তচারদস্সনৰসেন তস্স দস্সনং দেৰানম্পি দুল্লভং অলব্ভনীযং, দেৰেহিপি তং দস্সনং ন সক্কা পাপুণিতুন্তি এৰমত্থো গহেতব্বো. অভাৰত্থো হেত্থ দু-সদ্দো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু ৰিয.
৩৩৩. ভত্তাভিহারোতি অভিহরিতব্বভত্তং. তস্স পন পমাণং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ চ থালিপাকসতানী’’তি ৰুত্তং. তত্থ একো থালিপাকো দসন্নং পুরিসানং ভত্তং গণ্হাতি. লাভসক্কারসিলোকেনাতি এত্থ লাভো নাম চতুপচ্চযলাভো. সক্কারোতি তেসংযেৰ সুকতানং সুসঙ্খতানং লাভো. সিলোকোতি ৰণ্ণঘোসো. মনোমযং কাযন্তি ঝানমনেন নিব্বত্তং ব্রহ্মকাযং. উপপন্নোতি উপগতো. অত্তভাৰপ্পটিলাভোতি সরীরপটিলাভো. দ্ৰে ৰা তীণি ৰা মাগধকানি গামখেত্তানীতি এত্থ মাগধকং গামখেত্তং অত্থি খুদ্দকং, অত্থি মজ্ঝিমং, অত্থি মহন্তং. খুদ্দকং গামখেত্তং ইতো চত্তালীস উসভানি, এত্তো চত্তালীস উসভানীতি গাৰুতং হোতি. মজ্ঝিমং ইতো গাৰুতং, এত্তো গাৰুতন্তি অড্ঢযোজনং হোতি. মহন্তং ইতো দিযড্ঢগাৰুতং, এত্তো দিযড্ঢগাৰুতন্তি তিগাৰুতং হোতি. তেসু খুদ্দকেন গামখেত্তেন তীণি, খুদ্দকেন চ মজ্ঝিমেন চ দ্ৰে গামখেত্তানি তস্স অত্তভাৰো. তিগাৰুতঞ্হিস্স সরীরং. পরিহরিস্সামীতি পটিজগ্গিস্সামি গোপযিস্সামি. রক্খস্সেতন্তি রক্খস্সু এতং.
পঞ্চসত্থুকথাৰণ্ণনা
৩৩৪. সত্থারোতি গণসত্থারো. নাস্সস্সাতি ন এতস্স ভৰেয্য. তন্তি তং সত্থারং. তেনাতি অমনাপেন. সমুদাচরেয্যামাতি কথেয্যাম. সম্মন্নতীতি অম্হাকং সম্মানং করোতি. তেনাহ ‘‘সম্মানেতী’’তি, সম্মন্নতীতি ৰা পরেহি সম্মানীযতীতি অত্থো.
৩৩৫. নাসায পিত্তং ভিন্দেয্যুন্তি অচ্ছপিত্তং ৰা মচ্ছপিত্তং ৰা নাসাপুটে পক্খিপেয্যুং. পরাভৰাযাতি অৰড্ঢিযা ৰিনাসায. অস্সতরীতি ৰল়ৰায কুচ্ছিস্মিং গদ্রভস্সজাতা, তং অস্সেন সদ্ধিং সম্পযোজেন্তি, সা গব্ভং গণ্হিত্ৰা কালে সম্পত্তে ৰিজাযিতুং ন সক্কোতি, পাদেহি ভূমিং পহরন্তী তিট্ঠতি, অথস্সা চত্তারো পাদে চতূসু খাণুকেসু বন্ধিত্ৰা কুচ্ছিং ফালেত্ৰা পোতকং নীহরন্তি, সা তত্থেৰ মরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তৰধায গব্ভং গণ্হাতী’’তি.
৩৩৯. পোত্থনিকন্তি ছুরিকং, যং খরন্তিপি ৰুচ্চতি.
নাল়াগিরিপেসনকথাৰণ্ণনা
৩৪২. মা কুঞ্জর নাগমাসদোতি ভো, কুঞ্জর, বুদ্ধনাগং ৰধকচিত্তেন মা উপগচ্ছ. দুক্খন্তি দুক্খকারণত্তা দুক্খং. কথং তং দুক্খন্তি আহ ‘‘ন হি নাগহতস্সা’’তিআদি. নাগহতস্স সুগতিপটিক্খেপেন বুদ্ধনাগস্স ঘাতো দুগ্গতিদুক্খকারণন্তি দস্সেতি. ইতোতি ইতো জাতিতো. যতোতি যস্মা. ইতো পরং যতোতি ইতো পরং গচ্ছন্তস্সাতি ৰা অত্থো. মদোতি মানমদো. পমাদোতি পমত্তভাৰো. পটিকুটিতোতি সঙ্কুটিতো. অলক্খিকোতি অহিরিকো. যত্র হি নামাতি যো নাম.
পঞ্চৰত্থুযাচনকথাৰণ্ণনা
৩৪৩. তিকভোজনন্তি তীহি ভুঞ্জিতব্বভোজনং, তিণ্ণং একতো পটিগ্গহেত্ৰা ভুঞ্জিতুং পঞ্ঞপেস্সামীতি অত্থো. কোকালিকোতিআদীনি চতুন্নং দেৰদত্তপক্খিযানং গণপামোক্খানং নামানি. আযুকপ্পন্তি একং মহাকপ্পং অসীতিভাগং কত্ৰা ততো একভাগমত্তং কালং অন্তরকপ্পসঞ্ঞিতং কালং.
আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচাতি (উদা. অট্ঠ. ৪৮) দেৰদত্তো সব্বং সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগং নিপ্ফাদেত্ৰা ‘‘একংসেনেৰ অজ্জ আৰেণিকং উপোসথং সঙ্ঘকম্মঞ্চ করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘অজ্জতগ্গে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ অঞ্ঞত্রেৰ ভগৰতাতি ৰিনা এৰ ভগৰন্তং, তং সত্থারং অকত্ৰাতি অত্থো. অঞ্ঞত্র ভিক্খুসঙ্ঘা উপোসথং করিস্সামি সঙ্ঘকম্মানি চাতি ভগৰতো ওৰাদকারকং ভিক্খুসঙ্ঘং ৰিনা মং অনুৰত্তন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আৰেণিকং উপোসথং সঙ্ঘকম্মানি চ করিস্সামি. অজ্জতগ্গে, ভন্তে, দেৰদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতীতি ভেদকারকানং সব্বেসং দেৰদত্তেন সজ্জিতত্তা ‘‘একংসেনেৰ দেৰদত্তো অজ্জ সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো এৰমাহ. ভিন্দিস্সতীতি দ্ৰিধা করিস্সতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং অৰীচিমহানিরযুপ্পত্তিসংৰত্তনিযং কপ্পট্ঠিযং অতেকিচ্ছং দেৰদত্তেন নিব্বত্তিযমানং সঙ্ঘভেদকম্মং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি কুসলাকুসলেসু যথাক্কমং সপ্পুরিসাসপ্পুরিসানং সুকরা পটিপত্তি, ন পন নেসং অকুসলকুসলেসূতি ইদমত্থৰিভাৰনং উদানং উদানেসি.
তত্থ সুকরং সাধুনা সাধূতি অত্তনো পরেসঞ্চ হিতং সাধেতীতি সাধু, সম্মাপটিপন্নো. তেন সাধুনা সারিপুত্তাদিনা সাৰকেন পচ্চেকসম্বুদ্ধেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অঞ্ঞেন ৰা লোকিযসাধুনা সাধু সুন্দরং ভদ্দকং অত্তনো পরেসঞ্চ হিতসুখাৰহং সুকরং সুখেন কাতুং সক্কা. সাধু পাপেন দুক্করন্তি তদেৰ পন ৰুত্তলক্খণং সাধু পাপেন দেৰদত্তাদিনা পাপপুগ্গলেন দুক্করং কাতুং ন সক্কা, ন সো তং কাতুং সক্কোতীতি অত্থো. পাপং পাপেন সুকরন্তি পাপং অসুন্দরং অত্তনো পরেসঞ্চ অনত্থাৰহং পাপেন যথাৰুত্তপাপপুগ্গলেন সুকরং সুখেন কাতুং সক্কুণেয্যং. পাপমরিযেহি দুক্করন্তি অরিযেহি পন বুদ্ধাদীহি তং পাপং দুক্করং দুরভিসম্ভৰং. সেতুঘাতোযেৰ হি তেসং তত্থাতি দীপেতি.
সঙ্ঘভেদকথাৰণ্ণনা
৩৪৫. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো আদেসনাপাটিহারিযানুসাসনিযাতিআদীসু পরস্স চিত্তং ঞত্ৰা কথনং আদেসনাপাটিহারিযং, সাৰকানঞ্চ বুদ্ধানঞ্চ সততং ধম্মদেসনং অনুসাসনীপাটিহারিযং, ইদ্ধিৰিধং ইদ্ধিপাটিহারিযং. তত্থ ইদ্ধিপাটিহারিযেন সদ্ধিং অনুসাসনীপাটিহারিযং মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স আচিণ্ণং, আদেসনাপাটিহারিযেন সদ্ধিং অনুসাসনীপাটিহারিযং ধম্মসেনাপতিস্স. তেন ৰুত্তং ‘‘আযস্মা সারিপুত্তো আদেসনাপাটিহারিযানুসাসনিযা ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৰদী’’তিআদি. তদা হি দ্ৰীসু অগ্গসাৰকেসু ধম্মসেনাপতি তেসং ভিক্খূনং চিত্তচারং ঞত্ৰা ধম্মং দেসেসি, মহামোগ্গল্লানত্থেরো ৰিকুব্বনং দস্সেত্ৰা ধম্মং দেসেসি, পাল়িযঞ্চেত্থ দ্ৰিন্নম্পি থেরানং দেসনায ধম্মচক্খুপটিলাভোৰ দস্সিতো. দীঘভাণকা পন এৰং ৰদন্তি ‘‘ভগৰতা পেসিতেসু দ্ৰীসু অগ্গসাৰকেসু ধম্মসেনাপতি তেসং চিত্তচারং ঞত্ৰা ধম্মং দেসেসি, থেরস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা পঞ্চসতাপি ভিক্খূ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. অথ নেসং মহামোগ্গল্লানত্থেরো ৰিকুব্বনং দস্সেত্ৰা ধম্মং দেসেসি, তং সুত্ৰা সব্বে অরহত্তফলে পতিট্ঠহিংসূ’’তি. দেৰদত্তং উট্ঠাপেসীতি জণ্ণুকেন হদযমজ্ঝে পহরিত্ৰা উট্ঠাপেসি.
৩৪৬. সরসীতি সরো. সুৰিক্খালিতন্তি সুট্ঠু ৰিক্খালিতং, সুৰিসোধিতং কত্ৰাতি অত্থো. সংখাদিত্ৰাতি সুট্ঠু খাদিত্ৰা. মহিং ৰিকুব্বতোতি মহিং দন্তেহি ৰিলিখন্তস্স. নদীসু ভিসং ঘসানস্সাতি যোজেতব্বং. নদীতি চেত্থ মহাসরো অধিপ্পেতো. জগ্গতোতি হত্থিযূথং পালেন্তস্স. ভিঙ্কোৰাতি হত্থিপোতকো ৰিয. মমানুকুব্বন্তি মং অনুকরোন্তো.
৩৪৭. দূতেয্যন্তি দূতকম্মং. গন্তুমরহতীতি দূতেয্যসঙ্খাতং সাসনং হরিতুং ধারেত্ৰা হরিতুং অরহতি. সোতাতি যং অস্স সাসনং দেন্তি, তস্স সোতা. সাৰেতাতি তং উগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘ইদং নাম তুম্হেহি ৰুত্ত’’ন্তি পটিসাৰেতা. উগ্গহেতাতি সুউগ্গহিতং কত্ৰা উগ্গহেতা. ধারেতাতি সুধারিতং কত্ৰা ধারেতা. ৰিঞ্ঞাতাতি অত্তনা তস্স অত্থং জানিতা. ৰিঞ্ঞাপেতাতি পরং ৰিজানাপেতা. সহিতাসহিতস্সাতি ‘‘ইদং সহিতং, ইদং অসহিত’’ন্তি এৰং সহিতাসহিতস্স কুসলো উপগতানুপগতেসু ছেকো সাসনং আরোচেন্তো সহিতাসহিতং সল্লক্খেত্ৰা আরোচেতি. ন ব্যথতীতি ন ৰেধতি ন ছম্ভতি. উগ্গৰাদিনিন্তি ফরুসৰচনেন সমন্নাগতং. পুচ্ছিতোতি পটিঞ্ঞত্থায পুচ্ছিতো.
৩৪৮. অট্ঠহি, ভিক্খৰে, অসদ্ধম্মেহীতিআদীসু অসদ্ধম্মেহীতি (ইতিৰু. অট্ঠ. ৮৯) অসতং ধম্মেহি, অসন্তেহি ৰা অসোভনেহি ৰা ধম্মেহি. অভিভূতোতি অজ্ঝোত্থটো. পরিযাদিন্নচিত্তোতি খেপিতচিত্তো লাভাদিহেতুকেন ইচ্ছাচারেন মানমদাদিনা চ খযং পাপিতকুসলচিত্তো. অথ ৰা পরিযাদিন্নচিত্তোতি পরিতো আদিন্নচিত্তো, ৰুত্তপ্পকারেন অকুসলকোট্ঠাসেন যথা কুসলচিত্তস্স উপ্পত্তিৰারো ন হোতি, এৰং সমন্ততো গহিতচিত্তসন্তানোতি অত্থো. অপাযে নিব্বত্তনারহতায আপাযিকো. তত্থপি অৰীচিসঙ্খাতে মহানিরযে উপ্পজ্জতীতি নেরযিকো. একং অন্তরকপ্পং পরিপুণ্ণমেৰ কত্ৰা তত্থ তিট্ঠতীতি কপ্পট্ঠো. অতেকিচ্ছোতি বুদ্ধেহিপি অনিৰত্তনীযত্তা অৰীচিনিব্বত্তিযা তিকিচ্ছাভাৰতো অতেকিচ্ছো, অতিকিচ্ছনীযোতি অত্থো. লাভেনাতি লাভেন হেতুভূতেন. অথ ৰা লাভহেতুকেন মানাদিনা. লাভঞ্হি নিস্সায ইধেকচ্চে পুগ্গলা পাপিচ্ছা ইচ্ছাপকতা ইচ্ছাচারে ঠত্ৰা ‘‘লাভং নিব্বত্তেস্সামা’’তি অনেকৰিহিতং অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জিত্ৰা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. অপরে যথালাভং লভিত্ৰা তংনিমিত্তং মানাতিমানমদমচ্ছরিযাদিৰসেন পমাদং আপজ্জিত্ৰা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি, অযঞ্চ তাদিসো. তেন ৰুত্তং ‘‘লাভেন, ভিক্খৰে, অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো’’তিআদি. অসক্কারেনাতি হীল়েত্ৰা পরিভৰিত্ৰা পরেহি অত্তনি পৰত্তিতেন অসক্কারেন, অসক্কারহেতুকেন ৰা মানাদিনা. অসন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযেন পৰত্তা পাপা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৰো পাপিচ্ছতা, তায. ‘‘অহং বুদ্ধো ভৰিস্সামি, ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি হি তস্স ইচ্ছা উপ্পন্না. কোকালিকাদযো পাপা লামকা মিত্তা এতস্সাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৰো পাপমিত্ততা, তায.
৩৪৯. অভিভুয্যাতি অভিভৰিত্ৰা মদ্দিত্ৰা.
৩৫০. তীহি, ভিক্খৰে, অসদ্ধম্মেহীতিআদি ৰুত্তনযমেৰ. ওরমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন অন্তরা ৰোসানং আপাদীতি এত্থ পন অযমত্থো. ওরমত্তকেনাতি অপ্পমত্তকেন ঝানাভিঞ্ঞামত্তেন. ৰিসেসাধিগমেনাতি উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমেন. অন্তরাতি ৰেমজ্ঝে. ৰোসানং আপাদীতি অকতকিচ্চোৰ সমানো ‘‘কতকিচ্চোম্হী’’তি মঞ্ঞমানো সমণধম্মতো ৰিগমং আপজ্জি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ঝানাভিঞ্ঞাহি উত্তরিকরণীযে অধিগন্তব্বে মগ্গফলে অনধিগতে সতিযেৰ তং অনধিগন্ত্ৰা সমণধম্মতো ৰিগমং আপজ্জীতি. ইতি ভগৰা ইমিনা সুত্তেন ৰিসেসতো পুথুজ্জনভাৰে আদীনৰং পকাসেতি ‘‘ভারিযো পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম ঝানাভিঞ্ঞাপরিযোসানা সম্পত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰাপি অনেকানত্থাৰহং নানাৰিধদুক্খহেতুঅসন্তগুণসম্ভাৰনং অসপ্পুরিসসংসগ্গং আলসিযানুযোগঞ্চ অৰিজহন্তো অৰীচিসংৰত্তনিকং কপ্পট্ঠিযং অতেকিচ্ছং কিব্বিসং পসৰতী’’তি.
গাথাসু মাতি পটিসেধে নিপাতো. জাতূতি একংসেন. কোচীতি সব্বসঙ্গাহকৰচনং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমস্মিং সত্তলোকে কোচি পুগ্গলো একংসেন পাপিচ্ছো মা হোতূতি. তদমিনাপি জানাথ, পাপিচ্ছানং যথা গতীতি পাপিচ্ছানং পুগ্গলানং যথাগতি যাদিসী নিব্বত্তি যাদিসো অভিসম্পরাযোতি ইমিনাপি কারণেন জানাথাতি দেৰদত্তং নিদস্সেন্তো এৰমাহ.
পণ্ডিতোতি সমঞ্ঞাতোতি পরিযত্তিবাহুসচ্চেন পণ্ডিতোতি ঞাতো. ভাৰিতত্তোতি সম্মতোতি ঝানাভিঞ্ঞাহি ভাৰিতচিত্তোতি সম্ভাৰিতো. তথা হি সো ‘‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৰো গোধিপুত্তো’’তি ধম্মসেনাপতিনাপি পসংসিতো অহোসি. জলংৰ যসসা অট্ঠা, দেৰদত্তোতি ৰিস্সুতোতি অত্তনো কিত্তিযা পরিৰারেন চ জলন্তো ৰিয ওভাসন্তো ৰিয ঠিতো দেৰদত্তোতি এৰং ৰিস্সুতো পাকটো অহোসি. ‘‘মে সুত’’ন্তিপি পাঠো, মযা সুতং সুতমত্তং, কতিপাহেনেৰ অতথাভূতত্তা তস্স তং পণ্ডিচ্চাদিসৰনমত্তমেৰাতি অত্থো.
সো পমাদং অনুচিণ্ণো, আসজ্জ নং তথাগতন্তি সো এৰংভূতো দেৰদত্তো ‘‘বুদ্ধোপি সাকিযপুত্তো, অহম্পি সাকিযপুত্তো, বুদ্ধোপি সমণো, অহম্পি সমণো, বুদ্ধোপি ইদ্ধিমা, অহম্পি ইদ্ধিমা, বুদ্ধোপি দিব্বচক্খুকো, দিব্বসোতচেতোপরিযঞাণলাভী, বুদ্ধোপি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ধম্মে জানাতি, অহম্পি তে জানামী’’তি অত্তনো পমাণং অজানিত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধং অত্তনা সমসমট্ঠপনেন পমাদং আপজ্জন্তো ‘‘ইদানাহং বুদ্ধো ভৰিস্সামি, ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি অভিমারপযোজনাদিনা তথাগতং আসজ্জ আসাদেত্ৰা ৰিহেঠেত্ৰা. ‘‘পমাদমনুজিণ্ণো’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো – পমাদং ৰুত্তনযেন পমজ্জন্তো পমাদং নিস্সায ভগৰতা সদ্ধিং যুগগ্গাহচিত্তুপ্পাদেন সহেৰ ঝানাভিঞ্ঞাহি অনুজিণ্ণো পরিহীনোতি. অৰীচিনিরযং পত্তো, চতুদ্ৰারং ভযানকন্তি জালানং তত্থ উপ্পন্নসত্তানং ৰা নিরন্তরতায ‘‘অৰীচী’’তি লদ্ধনামং চতূসু পস্সেসু চতুমহাদ্ৰারযোগেন চতুদ্ৰারং অতিভযানকং মহানিরযং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন পত্তো. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘চতুক্কণ্ণো চতুদ্ৰারো, ৰিভত্তো ভাগসো মিতো;
অযোপাকারপরিযন্তো, অযসা পটিকুজ্জিতো.
‘‘তস্স অযোমযা ভূমি, জলিতা তেজসা যুতা;
সমন্তা যোজনসতং, ফরিত্ৰা তিট্ঠতি সব্বদা’’তি. (ম. নি. ৩.২৫০, ২৬৭; অ. নি. ৩.৩৬);
অদুট্ঠস্সাতি অদুট্ঠচিত্তস্স. দুব্ভেতি দুস্সেয্য. তমেৰ পাপং ফুসতীতি তমেৰ অদুট্ঠদুব্ভিং পাপপুগ্গলং পাপং নিহীনং পাপফলং ফুসতি পাপুণাতি অভিভৰতি. ভেস্মাতি ৰিপুলভাৰেন গম্ভীরভাৰেন চ ভিংসাপনো, ভিংসাপেন্তো ৰিয ৰিপুলগম্ভীরোতি অত্থো. ৰাদেনাতি দোসেন. উপহিংসতীতি বাধতি আসাদেতি. ৰাদো তম্হি ন রূহতীতি তস্মিং তথাগতে পরেন আরোপিযমানো দোসো ন রুহতি ন তিট্ঠতি, ৰিসকুম্ভো ৰিয সমুদ্দস্স ন তস্স ৰিকারং জনেতীতি অত্থো.
এৰং ছহি গাথাহি পাপিচ্ছতাদিসমন্নাগতস্স নিরযূপগভাৰদস্সনেন দুক্খতো অপরিমুত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি তপ্পটিপক্খধম্মসমন্নাগতস্স দুক্খক্খযং দস্সেন্তো ‘‘তাদিসং মিত্ত’’ন্তি ওসানগাথমাহ. তস্সত্থো – যস্স সম্মা পটিপন্নস্স মগ্গানুগো পটিপত্তিমগ্গং অনুগতো সম্মা পটিপন্নো অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগমেন সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স খযং পরিযোসানং পাপুণেয্য, তাদিসং বুদ্ধং বুদ্ধসাৰকং ৰা পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো অত্তনো মিত্তং কুব্বেথ তেন মেত্তিং করেয্য, তঞ্চ সেৰেথ তমেৰ পযিরুপাসেয্যাতি.
কিং পনেতং সুত্তং দেৰদত্তস্স নিরযূপপত্তিতো পুব্বে ভাসিতং, উদাহু পচ্ছাতি? ইতিৰুত্তকট্ঠকথাযং (ইতিৰু. অট্ঠ. ৮৯) তাৰ –
‘‘দেৰদত্তে হি অৰীচিমহানিরযং পৰিট্ঠে দেৰদত্তপক্খিকা অঞ্ঞতিত্থিযা ‘সমণেন গোতমেন অভিসপিতো দেৰদত্তো পথৰিং পৰিট্ঠো’তি অব্ভাচিক্খিংসু. তং সুত্ৰা সাসনে অনভিপ্পসন্না মনুস্সা ‘সিযা নু খো এতদেৰং, যথা ইমে ভণন্তী’তি আসঙ্কং উপ্পাদেসুং. তং পৰত্তিং ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং. অথ খো ভগৰা ‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতা কস্সচি অভিসপং দেন্তি, তস্মা ন দেৰদত্তো মযা অভিসপিতো, অত্তনো কম্মেনেৰ নিরযং পৰিট্ঠো’তি ৰত্ৰা তেসং মিচ্ছাগাহং পটিসেধেন্তো ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং অভাসী’’তি –
ৰুত্তং, তস্মা তেসং মতেন তস্স নিরযূপপত্তিতো পচ্ছাপি ভগৰা ইদং সুত্তমভাসীতি ৰেদিতব্বং. ইধ পন তস্স নিরযূপপত্তিতো পঠমমেৰ উপ্পন্নে ৰত্থুম্হি ভাসিতং পাল়িআরুল়্হন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘অৰীচিনিরযং পত্তো’’তি ইদং পন আসংসাযং অতীতৰচনন্তি ৰুত্তং, আসংসাতি চেত্থ অৰস্সম্ভাৰিনী অত্থসিদ্ধি অধিপ্পেতা. অৰস্সম্ভাৰিনিঞ্হি অত্থসিদ্ধিমপেক্খিত্ৰা অনাগতম্পি ভূতং ৰিয ৰোহরন্তি, তঞ্চ সদ্দলক্খণানুসারেন ৰেদিতব্বং.
সঙ্ঘভেদকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপালিপঞ্হকথাৰণ্ণনা
৩৫১. উপালিপঞ্হে যং ৰত্তব্বং, তং অট্ঠকথাযং দস্সিতমেৰ. তত্থ অনুনযন্তোতি অনুজানাপেন্তো, ভেদস্স অনুরূপং ৰা বোধেন্তো, যথা ভেদো হোতি, এৰং ভিন্দিতব্বে ভিক্খূ ৰিঞ্ঞাপেন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন তুম্হাক’’ন্তিআদি.
৩৫২. অট্ঠারসভেদকরৰত্থুম্হি দস অকুসলকম্মপথা সংকিলিট্ঠধম্মতায ৰোদানধম্মপঅপক্খত্তা ‘‘অধম্মো’’তি দস্সিতা, তথা উপাদানাদযো, বোধিপক্খিযধম্মানং একন্তানৰজ্জভাৰতো নত্থি অধম্মভাৰো, ভগৰতা পন দেসিতাকারেন হাপেত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ৰা কথনং যথাধম্মং অকথনন্তি কত্ৰা অধম্মভাৰোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তযো সতিপট্ঠানা’’তিআদি. নিয্যানিকন্তি সপাটিহীরং অপ্পটিহতং হুত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. তথেৰাতি ইমিনা ‘‘এৰং অম্হাক’’ন্তিআদিনা ৰুত্তমত্থং আকড্ঢতি. কাতব্বং কম্মং ধম্মো নামাতি যথাধম্মং করণতো ধম্মো নাম, ইতরং ৰুত্তৰিপরিযাযতো অধম্মো নাম.
রাগৰিনযো…পে… অযং ৰিনযো নামাতি রাগাদীনং ৰিনযনতো সংৰরণতো পজহনতো পটিসঙ্খানতো চ ৰিনযো নাম, ৰুত্তৰিপরিযাযেন ইতরো অৰিনযো. ৰত্থুসম্পত্তিআদিৰসেন সব্বেসং ৰিনযকম্মানং অকুপ্পতাতি আহ ‘‘ৰত্থুসম্পত্তি…পে… অযং ৰিনযো নামা’’তি. তপ্পটিপক্খতো অৰিনযো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ৰত্থুৰিপত্তী’’তিআদি. যাসং আপন্নস্স পব্বজ্জা সাৰসেসা, তা আপত্তিযো সাৰসেসা.
৩৫৪. আপাযিকোতিআদিগাথাসু (ইতিৰু. অট্ঠ. ১৮) সঙ্ঘস্স ভেদসঙ্খাতে ৰগ্গে রতোতি ৰগ্গরতো. অধম্মিকতায অধম্মে ভেদকরৰত্থুম্হি সঙ্ঘভেদসঙ্খাতে এৰ চ অধম্মে ঠিতোতি অধম্মট্ঠো. যোগক্খেমা পধংসতীতি হিততো পরিহাযতি, চতূহিপি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং নাম অরহত্তং নিব্বানঞ্চ, ততো পনস্স ধংসনে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞতো সঙ্ঘতট্ঠেন সঙ্ঘং, ততো এৰ এককম্মাদিৰিধানযোগেন সমগ্গং সহিতং ভিন্দিত্ৰা পুব্বে ৰুত্তলক্খণেন সঙ্ঘভেদেন ভিন্দিত্ৰা. কপ্পন্তি অন্তরকপ্পসঙ্খাতং আযুকপ্পং. নিরযম্হীতি অৰীচিমহানিরযম্হি.
সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গীতি (ইতিৰু. অট্ট. ১৯) সুখস্স পচ্চযভাৰতো সামগ্গী ‘‘সুখা’’তি ৰুত্তা যথা ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি (ধ. প. ১৯৪). সমগ্গানঞ্চনুগ্গহোতি সমগ্গানং সামগ্গিঅনুমোদনেন অনুগ্গণ্হনং সামগ্গিঅনুরূপং ৰা, যথা তে সামগ্গিং ন ৰিজহন্তি, তথা গহণং ঠপনং অনুবলপ্পদানন্তি অত্থো. সমগ্গং কত্ৰানাতি ভিন্নং সঙ্ঘং সঙ্ঘরাজিপ্পত্তং ৰা সমগ্গং সহিতং কত্ৰা. কপ্পন্তি আযুকপ্পমেৰ. সগ্গম্হি মোদতীতি কামাৰচরদেৰলোকে অঞ্ঞে দেৰে দসহি ঠানেহি অভিভৰিত্ৰা দিব্বসুখং অনুভৰন্তো ইচ্ছিতনিব্বত্তিযা চ মোদতি পমোদতি লল়তি কীল়তি.
৩৫৫. সিযা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকোতিআদি পাল়িঅনুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. ‘‘পঞ্চহি, উপালি, আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি এৰং পরিৰারে (পরি. ৪৫৮) আগতম্পি সঙ্ঘভেদলক্খণং ইধ ৰুত্তেন কিং নানাকরণন্তি দস্সেতুং ‘‘পরিৰারে পনা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৰিসুং পরিসং গহেত্ৰা কতৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহস্স কম্মং ৰা করোন্তস্স উদ্দেসং ৰা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তরিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ‘‘ৰট্টতী’’তি সঞ্ঞায ৰা করোন্তস্স ভেদোৰ হোতি, ন আনন্তরিযকম্মং. ততো ঊনপরিসায করোন্তস্স নেৰ সঙ্ঘভেদো ন আনন্তরিযং. সব্বন্তিমেন হি পরিচ্ছেদেন নৰন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তরিযকম্মং হোতি, অনুৰত্তকানং অধম্মৰাদীনং মহাসাৰজ্জং কম্মং, ধম্মৰাদিনো অনৰজ্জা. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.
উপালিপঞ্হকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.