২৪. চতুৰীসতিমো পরিচ্ছেদো
পচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৩৯৫. ইদানি নেসং পচ্চযৰিধিং দস্সেতুং ‘‘যেস’’ন্তিআদি আরদ্ধং.
পটিচ্চ এনং ফলমেতি পৰত্ততি, তিট্ঠতি, উপ্পজ্জতি ৰাতি পচ্চযো, হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু, অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূল-সদ্দো ৰিয পতিট্ঠত্থো ৰেদিতব্বো, হিনোতি ৰা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অতিহরন্তেন মূলেন ৰিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি ৰিরুল়্হিং আপজ্জতীতি হেতু, হেতু চ সো মূলট্ঠেন, পচ্চযো চ উপকারকট্ঠেনাতি হেতুপচ্চযো, হেতু হুত্ৰা পচ্চযো হেতুভাৰেন পচ্চযোতি অত্থো.
এৰং আরম্মণপচ্চযাদীসু দট্ঠব্বং. স্ৰাযং পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানং, পৰত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং, উভযত্থ সহজাতনামধম্মানঞ্চ পচ্চযো. সব্বলোকিযলোকুত্তরন্তি ইমিনা পঞ্ঞত্তিযাপি লোকে ৰিদিতভাৰেন লোকিযপদেন সঙ্গহিতত্তা রূপাদিভেদেসু ছব্বিধেসু সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মেসু ন কোচি ধম্মো আরম্মণপচ্চযো ন হোতীতি দস্সেতি. তেনেৰ ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভা’’তি অনিযতো কতোতি. ননু চ ‘‘যং যং ধম্ম’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২-৩) ৰুত্তত্তা পঞ্ঞত্তিযা গহণং ন হোতীতি? নাযং দোসো ধম্মসদ্দস্স ঞেয্যৰচনত্তা. আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা, গহেত্ৰাতি অত্থো. উপ্পজ্জন্তীতি ইদং নিদস্সনমত্তং. তে পন তং আরব্ভ উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ. যথা হি দুব্বলো পুরিসো দণ্ডং ৰা রজ্জুং ৰা আলম্বিত্ৰা উট্ঠহতি চেৰ তিট্ঠতি চ, এৰং চিত্তচেতসিকা ধম্মা রূপাদিআরম্মণং আলম্বিত্ৰা উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চাতি.
জেট্ঠকট্ঠেন উপকারকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো. জেট্ঠকট্ঠেনাতি চ পমুখভাৰেন. অত্তাধীনানঞ্হি পতিভূতো ধম্মো অধিপতীতি সো তেসং পমুখভাৰেন পৰত্ততি. ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৰচনতো ছন্দাদযো চত্তারো ধম্মা সহজাতনামরূপানং সহজাতাধিপতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থ সহজাতাধিপতী’’তিআদি. ‘‘ছন্দৰতো কিং নাম কম্মং ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুরিমাভিসঙ্খারূপনিস্সযং লভিত্ৰা উপ্পজ্জমানে চিত্তুপ্পাদে ছন্দাদযো ধুরভূতা জেট্ঠকভূতা সম্পযুত্তধম্মে, তংসমুট্ঠানরূপে চ সাধযমানা ৰসে ৰত্তযমানা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, তে চ তেসং ৰসেন ৰত্তন্তি হীনাদিভাৰেন তদনুৰত্তনতো. তেন তে অধিপতিপচ্চযা হোন্তি, নো চ খো একতো. যদা হি ছন্দং ধুরং ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা চিত্তং পৰত্ততি, তদা ছন্দোৰ অধিপতি, ন ইতরে. এস নযো সেসেসুপি. অধিপতিভাৰোপি হি নেসং অত্তনো পৰত্তিনিৰারকে অভিভুয্য পৰত্তনতো হোতি. অৰসেসন্তি যথাৰুত্তানং তেসং গরুকাতব্বতাভাৰতো, গরুকতস্সেৰ চ আরম্মণাধিপতিভাৰৰচনতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যং যং ধম্মং গরুং কত্ৰা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৩). তত্থ গরুং কত্ৰাতি গরুকারচিত্তীকারৰসেন ৰা অস্সাদনৰসেন ৰা গরুং ভারিকং লদ্ধব্বং অনৰঞ্ঞাতং কত্ৰা. গরুকাতব্বঞ্হি আরম্মণং তন্নিন্নপোণপব্ভারানং অস্সাদনপচ্চৰেক্খণমগ্গফলানং অত্তনো ৰসে ৰত্তযমানং ৰিয পচ্চযো হোতি, তস্মা অযং অত্তাধীনানং পতিভাৰেন উপকারকত্তা অধিপতিপচ্চযো দট্ঠব্বো.
অন্তরযতীতি অন্তরং, ব্যৰধাযকন্তি অত্থো, নাস্স অন্তরং ৰিজ্জতীতি অনন্তরো, সোযেৰ পচ্চযোতি অনন্তরপচ্চযো, অনন্তরভাৰেন উপকারকো ধম্মোতি অধিপ্পাযো. অনন্তরনিরুদ্ধাতি অত্তনো নিরোধানন্তরং অনুরূপচিত্তুপ্পাদস্স উপ্পত্তিপচ্চযভাৰেন তস্স উপ্পত্তিযা পুরিমভাগে অনন্তরং হুত্ৰা নিরুদ্ধা, রূপধম্মা পন অনন্তরপচ্চযা নত্থি.
সমনন্তরভাৰেন উপকারকো ধম্মো সমনন্তরপচ্চযো, তথা সমনন্তরপচ্চযোপীতি ঠপেত্ৰা উপসগ্গমত্তং ন এত্থ কোচি ৰিসেসো. যো হি অনন্তরপচ্চযো, সোৰ সমনন্তরপচ্চযোতি. পুরিমপচ্ছিমানঞ্হি অনন্তরুপ্পাদভাৰতো নিরন্তরুপ্পাদনসমত্থতা অনন্তরপচ্চযতা, রূপকলাপানং ৰিয সণ্ঠানাভাৰতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সহট্ঠানাভাৰতো চ ‘‘ইদমিতো উদ্ধং হেট্ঠা তিরিয’’ন্তি ৰিভাগাভাৰা অত্তনো একত্তমিৰ উপনেত্ৰা সুট্ঠু অনন্তরভাৰেন উপ্পাদেতুং সমত্থতা সমনন্তরপচ্চযতা, তস্মা ধম্মতো অৰিসেসেপি ৰিনেয্যৰসেন ব্যঞ্জনত্থমত্ততো ৰিসেসং গহেত্ৰা তেসং ৰিসুং দেসনা কতা. যম্পি ‘‘অত্থানন্তরতায অনন্তরপচ্চযো, কালানন্তরতায সমনন্তরপচ্চযো’’তি আচরিযানং মতং, তং ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি (পট্ঠা. ১.১.৪১৮) ৰিরুজ্ঝতীতিআদিনা পটিক্খিত্তং.
উপ্পজ্জমানোৰ সহুপ্পাদনৰসেন উপকারকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো পকাসস্স পদীপো ৰিয, সো পনাযং ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং, সহজাতরূপানঞ্চ, মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদারূপানঞ্চ, পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুৰিপাকা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি চ তিৰিধো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চিত্তচেতসিকা’’তিআদি. যম্পি হি পাল়িযং অরূপক্খন্ধাদিৰসেনস্স ছব্বিধতং ৰুত্তং, তম্পি এত্থেৰ সঙ্গহিতং. যো পনেত্থ সেসরূপধম্মানং, উভযত্থ ৰত্থুনো চ পৰত্তিযা অরূপধম্মানং, উপাদারূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং মহাভূতানং সহজাতপচ্চযত্তাভাৰো, সো পচ্চযভাৰসামত্থিযৰিসেসাযোগতোতি দট্ঠব্বং.
অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৰেন অত্তনো উপকারকস্স উপকারকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভকতিদণ্ডকং ৰিয উপকারকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞতাৰসেনেৰ দট্ঠব্বা, ন সহজাতাদিৰসেন. সহজাতাদিপচ্চযো হোন্তোযেৰ হি কোচি কস্সচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি চিত্তচেতসিকানং চিত্তজরূপে সতি, মহাভূতানং উপাদারূপে সতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযত্তাভাৰতো. যথাহ ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো, চত্তারো মহাভূতা…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৭). আচরিযেন পন পচ্চযুপ্পন্নধম্মে অপরামসিত্ৰা ৰুচ্চমানত্তা অৰিসেসেন ৰুত্তং ‘‘তথা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো’’তি.
তরুআদীনং পথৰী ৰিয অধিট্ঠানাকারেন, চিত্তকম্মাদীনং পটাদযো ৰিয চ নিস্সযাকারেন উপকারকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো. ৰত্থুরূপানীতি সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং অধিট্ঠানাকারেন নিস্সযপচ্চযভূতানি ৰত্থুরূপানি. মহাভূতা চিত্তচেতসিকা চাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদারূপানঞ্চ তথেৰ নিস্সযভূতানি মহাভূতানি অঞ্ঞমঞ্ঞং, সহজাতরূপানঞ্চ নিস্সযাকারেন পচ্চযানি চিত্তচেতসিকানি, তদধীনৰুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো ন পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো.
যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৰং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, বলৰকারণন্তি অত্থো, তস্মা বলৰকারণভাৰেন উপকারকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰেদিতব্বো. সো আরম্মণূপনিস্সযো অনন্তরূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৰিধোতি আহ ‘‘আরম্মণা’’তিআদি. তত্থ –
‘‘দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ঝানং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, সেখা গোত্রভুং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তি, ৰোদানং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তি, সেখা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) –
এৰমাদিনা নযেন আরম্মণূপনিস্সযো তাৰ আরম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তো. তেনাহ ‘‘আরম্মণূপনিস্সযো আরম্মণাধিপতিযেৰা’’তি. কিঞ্চাপি নানত্তং অকত্ৰা ৰিভত্তো, তথাপি অযং তেসং ৰিসেসো – যং আরম্মণং গরুং কত্ৰা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসং আরম্মণেসু বলৰারম্মণং হোতি. ইতি গরুকাতব্বমত্তট্ঠেন আরম্মণাধিপতি, বলৰকারণট্ঠেন আরম্মণূপনিস্সযোতি চ এৰমেতেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
অনন্তরূপনিস্সযোপি ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নযেন অনন্তরপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তোতি আহ ‘‘অনন্তরূপনিস্সযো পন অনন্তরপচ্চযোৰা’’তি. এৰং সন্তেপি অত্তনো অনন্তরা অনুরূপচিত্তুপ্পাদৰসেন অনন্তরপচ্চযো, বলৰকারণৰসেন অনন্তরূপনিস্সযপচ্চযোতি এৰমেতেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
পকতিযা এৰ পচ্চযন্তররহিতেন অত্তনো সভাৰেনেৰ উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আরম্মণঅনন্তরেহি অমিস্সোৰ পুথগেৰ কোচি উপনিস্সযোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতোতি চেত্থ প-কারো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৰেন সন্তানে নিপ্ফাদিতভাৰং, উপসেৰিতভাৰঞ্চ দীপেতি, তস্মা অত্তনো সন্তানে নিপ্ফন্নো ৰা কাযিকসুখদুক্খসদ্ধাসীলাদি উপসেৰিতো ৰা উতুভোজনাদি পকতূপনিস্সযোতি অত্থো. উপসেৰনঞ্চেত্থ দুৰিধং উপযোগোপসেৰনং আরম্মণূপসেৰনঞ্চ. এৰঞ্চ কত্ৰা অনাগতস্সাপি উপনিস্সযপচ্চযতা লদ্ধা হোতি. কাযিকসুখ…পে… যো চাতি এত্থ কাযিকসুখদুক্খানি রাগসদ্ধাদীনং, উতুভোজনাদযো চিত্তসমাধানাদীনং, সদ্ধাসীলাদযো সদ্ধাসীলাদীনঞ্চ উপনিস্সযা হোন্তি. আদি-সদ্দেন যং যং উপনিস্সায যস্স যস্স সম্ভৰো, তং তং তস্স তস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতং সঙ্গণ্হাতি. পচ্চযমহাপদেসো হেস, যদিদং উপনিস্সযপচ্চযোতি.
পচ্চযুপ্পন্নতো পঠমতরং উপ্পজ্জিত্ৰা ৰত্তমানভাৰেন উপকারকো ধম্মো পুরেজাতপচ্চযো. সো চ রূপধম্মোৰ সমানো অরূপধম্মস্সেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘ৰত্থুপুরেজাতো নামা’’তিআদি. যথা চেত্থ ‘‘ৰত্থুরূপানী’’তি হদযৰত্থুনোপি গহণং, এৰং ‘‘রূপাদীনী’’তিআদি-গ্গহণেন ধম্মারম্মণস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. ননু চ পঞ্চারম্মণানেৰ আরম্মণপুরেজাতভাৰেন আগতানীতি? সচ্চং আগতানি, পঞ্হাৰারে পন ‘‘সেখা ৰা পুথুজ্জনা ৰা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) অৰিসেসেন পচ্চুপ্পন্নচক্খাদীনম্পি গহিতত্তা ধম্মারম্মণস্স আরম্মণপুরেজাতভাৰো ন সক্কা পটিবাহিতুং. অত্থতোপি হেতং সিদ্ধং ‘‘যং যং পচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং গহেত্ৰা মনোদ্ৰারে চিত্তং পৰত্ততি, তং তস্স আরম্মণপুরেজাতং হোতী’’তি. এত্থ চ নিস্সযারম্মণাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা পুরেজাতভাৰেন ৰিনা উপকারভাৰং অগচ্ছন্তানং ৰত্থারম্মণানং পুরেজাতাকারেন উপকারকতা পুরেজাতপচ্চযতাতি অযমস্স নিস্সযারম্মণপচ্চযতাহি ৰিসেসো.
গিজ্ঝপোতকসরীরানং আহারাসা চেতনা ৰিয পুরেজাতানং রূপানং উপত্থম্ভকভাৰেন উপকারকো ধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো. মনোসঞ্চেতনাহারৰসেন হি পচ্ছাজাতচিত্তচেতসিকেহি ৰিনা সন্তানট্ঠিতিহেতুভাৰং অগচ্ছন্তানং পচ্ছাজাতাকারেন চিত্তচেতসিকানং উপকারকতা ৰিপ্পযুত্তাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা পচ্ছাজাতপচ্চযতাতি এৰং সব্বপচ্চযানং পচ্চযন্তরাকারৰিসিট্ঠা উপকারকতা দট্ঠব্বা. সো পন ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) আগতত্তা একৰিধোতি আহ ‘‘চিত্তচেতসিকাৰা’’তি.
পুরিমপুরিমপরিচিতগন্থো ৰিয উত্তরুত্তরস্স গন্থস্স কুসলাদিভাৰেন অত্তসদিসপগুণবলৰভাৰৰিসিট্ঠং অত্তসজাতিযতাগাহকং আসেৰনং, তেন পচ্চযা সজাতিযধম্মাৰ আসেৰনপচ্চযো. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকানং আসেৰনগুণেন পগুণবলৰভাৰৰিসিট্ঠং কুসলাদিভাৰসঙ্খাতং অত্তনো গতিং গাহাপেতুং ন সক্কোন্তি, ন চ সযং ততো গণ্হন্তি. তে পন অনন্তরাতীতানি লোকিযকুসলাকুসলানি চেৰ অনাৰজ্জনকিরিযাজৰনানি চাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা আৰজ্জনদ্ৰয’’ন্তিআদি. ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২২১) ৰচনতো অহেতুককিরিযাসু হসিতুপ্পাদস্সেৰ আসেৰনভাৰেন, আৰজ্জনদ্ৰযং আসেৰনপচ্চযো ন হোতি, লোকুত্তরম্পি কুসলং ভিন্নজাতিকস্সেৰ ফলস্স পুরেচরত্তা ন তেন, আসেৰনগুণং গণ্হাপেতি, ৰিপাকাব্যাকতম্পি কম্মৰসেন. ৰিপাকভাৰপ্পত্তং কম্মপরিণামিতং কম্মৰেগক্খিত্তং পতিতং ৰিয হুত্ৰা পৰত্তমানং অত্তনো সভাৰং গাহেত্ৰা পরিভাৰেত্ৰা নেৰ অঞ্ঞৰিপাকং পৰত্তেতি, ন চ পুরিমৰিপাকানুভাৰং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতি. লোকুত্তরৰিপাকম্পি হি কিঞ্চাপি জৰনৰসেন উপ্পজ্জতি, আসেৰনগুণং পন গণ্হাতি, ন চ অঞ্ঞং গাহাপেতি. যম্পি ‘‘আসেৰনৰিনিমুত্তং জৰনং নত্থী’’তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং, তম্পি ‘‘যেভুয্যৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, ইতরথা পন আচরিযস্স অসমপেক্খিতাৰিধাযকত্তপ্পসঙ্গতো. তথা হি ৰুত্তং পট্ঠানট্ঠকথাযং ‘‘লোকুত্তরো পন আসেৰনপচ্চযো নাম নত্থী’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১২). মগ্গো পন গোত্রভুতো আসেৰনং ন গণ্হাতীতি নত্থি ভূমিআদিৰসেন নানাজাতিকতায অনধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৰুত্তং পট্ঠানে ‘‘গোত্রভু মগ্গস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো, ৰোদানং মগ্গস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৬).
চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতআযূহনকিরিযাভাৰেন সহজাতানং, নানক্খণিকানঞ্চ উপকারকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. কম্মন্তি হি চেতনা ৰুচ্চতি, সা চ আযূহনব্যাপারা. পচ্চযুপ্পন্নেন সহ উপ্পন্না সহজাতা, পচ্চযুপ্পন্নতো নানক্খণে ভৰা নানক্খণিকা. সহজাতা লোকিযলোকুত্তরা চেতনাতি সম্বন্ধো. সা সহজাতনামানং, তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং পচ্চযো, ইতরা পন ৰিপাককটত্তারূপানন্তি দট্ঠব্বং. সাসৰকুসলাকুসলচেতনাতি অত্তনো উপ্পাদৰিসিট্ঠে সন্তানে সেসপচ্চযসমাগমে পৰত্তমানানং ৰিপাককটত্তারূপানং সন্তানৰিসেসনকিরিযাভাৰেন উপকারিকা কামরূপারূপকুসলচেতনা, অকুসলচেতনা চ. তস্সা হি তথা কিরিযাভাৰেন পৰত্তত্তা তেসং পৰত্তি, ন অঞ্ঞথা. ইতরা পন সহজাতানং আযূহনকিরিযাভাৰেন পৰত্তমানা উপকারিকাতি ৰত্তব্বং. অৰধারণেন পনেত্থ চেতনাসম্পযুত্তং অভিজ্ঝাদিকম্মং পটিক্খিপতি সতিপি ৰিপাকধম্মসভাৰে চেতনাৰজ্জানং অতংসভাৰত্তা. অনাসৰ…পে… পচ্চযোতি ইমিনা লোকিযকুসলচেতনায ৰিসেসমত্তং দস্সেতি, ন নানক্খণিককম্মপচ্চযতাভাৰং. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অরূপাৰচরচেতনা, পন লোকুত্তরচেতনা চ উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা অত্তনো অত্তনো ৰিপাকক্খন্ধানং নানক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
অত্তনো নিরুস্সাহসন্তভাৰেন সহজাতনামরূপানং নিরুস্সাহসন্তভাৰায উপকারকা অরূপধম্মাৰ ৰিপাকপচ্চযো. তেনাহ ‘‘ৰিপাকচিত্তচেতসিকা’’তি. তে হি পযোগেন অসাধেতব্বতায কম্মস্স কতত্তা নিপ্ফজ্জনমত্ততো নিরুস্সাহসন্তভাৰা হোন্তি, ন কিলেসৰূপসমসন্তভাৰা. নিরুস্সাহসন্তভাৰতো এৰ হি ভৰঙ্গাদযো দুৰিঞ্ঞেয্যা. পঞ্চদ্ৰারেপি হি জৰনপ্পৰত্তিযাৰ রূপাদীনং গহিততা ৰিঞ্ঞাযতি. অভিনিপাতসম্পটিচ্ছনসন্তীরণমত্তা পন ৰিপাকা দুৰিঞ্ঞেয্যা এৰ.
রূপারূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকারো আহারপচ্চযো. সতিপি হি জনকভাৰে উপত্থম্ভকত্তমেৰ আহারস্স পধানকিচ্চং, জনযন্তোপি চ আহারো অৰিচ্ছেদৰসেন উপত্থম্ভেন্তোৰ জনেতীতি উপত্থম্ভনভাৰোৰ আহারভাৰোতি. তত্থ কবল়ীকারো আহারো রূপকাযস্সেৰ উপত্থম্ভকো, সেসা তযো রূপারূপকাযস্স. ন কেৰলঞ্হি তে নামধম্মানমেৰ অৰিচ্ছেদহেতুকা, অথ খো পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, পৰত্তে চিত্তজরূপানম্পি.
তেসু তেসু কিচ্চেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেহি অত্তানং অনুৰত্তাপনকসঙ্খাতআধিপচ্চট্ঠেন পচ্চযো ইন্দ্রিযপচ্চযো. অধিপতিপচ্চযধম্মানঞ্হি পৰত্তিৰিনিৰারকে অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনেন গরুভাৰো অধিপতিযট্ঠো, ইন্দ্রিযানং পন দস্সনাদিকিচ্চেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি, জীৰনে কম্মজরূপেহি, অরূপধম্মেহি চ জীৰন্তেহি সুখিতাদিভাৰেসু সুখিতাদীহি অধিমোক্খপগ্গহউপট্ঠানাৰিক্খেপপ্পজাননেসু ‘‘অনঞ্ঞাতং ঞস্সামী’’তি পৰত্তিযং আজাননে, অঞ্ঞাতাৰিভাৰে চ সদ্ধাদিসহজাতেহীতি এৰং তংতংকিচ্চেসু চক্খাদিপচ্চযেহি ধম্মেহি চক্খাদীনং অনুৰত্তনিযতামত্তং ইন্দ্রিযানং আধিপচ্চট্ঠোতি অযমেৰ তেসং ৰিসেসো. রূপসত্তক-গ্গহণেন চক্খাদীনি পঞ্চ, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযদ্ৰযঞ্চ দস্সেতি. জীৰিতিন্দ্রিযং পন অরূপজীৰিতিন্দ্রিযেন সদ্ধিং একতো কত্ৰা জীৰিত-গ্গহণেন গহিতং. এৰঞ্হি দ্ৰাৰীসতি ইন্দ্রিযানি হোন্তি. ‘‘অনাদিমতি সংসারে অনঞ্ঞাতং অসচ্ছিকতং চতুসচ্চধম্মং, নিব্বানমেৰ ৰা ঞস্সামী’’তি পৰত্তস্স ইন্দ্রিযং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং, পঠমমগ্গঞাণং. আজানতো পঠমমগ্গেন দিট্ঠমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা জানতো ইন্দ্রিযং অঞ্ঞিন্দ্রিযং, সোতাপত্তিফলতো যাৰ অরহত্তমগ্গা ছসু ঞাণং, অঞ্ঞাতাৰিনো চতূসু সচ্চেসু পরিনিট্ঠিতকিচ্চস্স ইন্দ্রিযং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং, অরহত্তফলঞাণং. পঠমং পরিযাযতো ইন্দ্রিযত্তং সন্ধায রূপসত্তক-গ্গহণেন গহেত্ৰাপি পুন কথঞ্চি উপকারকত্তাভাৰতো ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং এত্থ অগ্গহণং দস্সেতুং ‘‘তেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তানি হি যেভুয্যেন লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তিযমানানিপি পচ্চযভাৰতো নানুৰত্তীযন্তীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.
আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণূপনিজ্ঝানৰসেন উপগন্ত্ৰা আরম্মণনিজ্ঝানং ঝানপচ্চযতা, সো চ ৰিতক্কাদীনমেৰ আৰেণিকো সভাৰোতি আহ ‘‘ঝানপচ্চযো’’তিআদি. তে পন পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, পৰত্তে চিত্তজরূপানং, উভযত্থ নামধম্মানঞ্চ পচ্চযাতি দট্ঠব্বং.
সুগতিতো, দুগ্গতিতো, কুসলতো, অকুসলতো ৰা নিয্যানট্ঠেন সহজাতানং উপকারকতা মগ্গপচ্চযতা, সা চ সম্মাদিট্ঠাদীনন্তি আহ ‘‘মগ্গপচ্চযো’’তিআদি. সঙ্কপ্প-গ্গহণেন সম্মাসঙ্কপ্পং, মিচ্ছাসঙ্কপ্পঞ্চ দস্সেতি. এৰং সেসেসুপি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো হি অপাযমগ্গঙ্গা, মিচ্ছাসতিমিচ্ছাৰাচাদযো চেত্থ তথাপৰত্তচিত্তুপ্পাদা, চেতনা চ, অযম্পি ঝানপচ্চযে ৰুত্তানমেৰ পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযোতি দট্ঠব্বং.
পরমত্থেন ভিন্নানম্পি একীভাৰগতানং ৰিয একুপ্পাদাদিভাৰসঙ্খাতসম্পযোগলক্খণেন উপকারকতা সম্পযুত্তপচ্চযতা, সা চ নামধম্মানমেৰ, ন রূপধম্মানন্তি আহ ‘‘সম্পযুত্তপচ্চযো’’তিআদি.
অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধতায যুত্তানম্পি সমানানং ৰিপ্পযুত্তভাৰেন ৰিসংসট্ঠতায নানত্তূপগমনেন উপকারকতা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা, সা চ ৰত্থূনং, চিত্তচেতসিকানমেৰ ৰাতি আহ ‘‘ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো’’তিআদি. ছ ৰত্থূনি হি সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণানং যথারহং পটিসন্ধিযং, পৰত্তে, চিত্তচেতসিকা পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, পৰত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো. ৰত্থুপুরেজাতানীতি ইদং চক্খাদিৰত্থুৰসেনেৰ ৰুত্তং, হদযৰত্থু পন পটিসন্ধিযম্পি পচ্চযভাৰতো সহজাতম্পি লব্ভতি. ৰুত্তম্পি হেতং অব্যাকতপদস্স সহজাতৰিভঙ্গে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তারূপানং, খন্ধা ৰত্থুস্স, ৰত্থু খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. তথা পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকাতি চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰসেনেৰ ৰুত্তং, ‘‘সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪) পন সহজাতাপি লব্ভন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতৰসেন তিৰিধো’’তি. অযং পন রূপধম্মো সমানো রূপধম্মস্স পচ্চযো ন হোতি সম্পযোগাসঙ্কায অভাৰতো.
যেসঞ্হি নামানং চক্খাদীনং অব্ভন্তরতো নিক্খমন্তানং ৰিয পৰত্তি, রূপানঞ্চ নামসন্নিস্সযেনেৰ উপ্পজ্জমানানং সম্পযোগাসঙ্কা হোতি, তেসমেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ৰুত্তা. রূপানং পন রূপেহি সাসঙ্কা নত্থি, ৰত্থুসন্নিস্সযেনেৰ চ জাযন্তানং নামানং ৰিসযমত্তং আরম্মণন্তি তেনাপি তেসং সম্পযোগাসঙ্কা নত্থি. পচ্চুপ্পন্নসভাৰেন অত্থিভাৰেন তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকতা অত্থিপচ্চযতা. সতিপি হি জনকত্তে ঠিতিযংযেৰ সাতিসযো অত্থিপচ্চযানং ব্যাপারোতি উপত্থম্ভকতা তেসং গহিতা, তে চ রূপজীৰিতিন্দ্রিযাদীনেৰাতি আহ ‘‘অত্থিপচ্চযো’’তিআদি. রূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্হি কটত্তারূপানং, কবল়ীকারাহারো ইমস্স কাযস্স, আরম্মণপুরেজাতানি চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযে ৰুত্তধম্মা, তত্থেৰ ৰুত্তপচ্চযুপ্পন্নঞ্চ অত্থিপচ্চযো. নিস্সযপচ্চযে ৰুত্তধম্মাতি চ ৰত্থুরূপমহাভূতচিত্তচেতসিকানং ধম্মসামঞ্ঞেনেৰ গহণং, ন নিস্সযপচ্চযভাৰীনংযেৰ. পচ্ছাজাতানম্পি চিত্তচেতসিকানং পুরেজাতস্স কাযস্স পঞ্হাৰারে পচ্চযভাৰেন নিদ্দিট্ঠত্তা. এত্থ চ অত্থিভাৰাভাৰেন অনুপকারকানমেৰ অত্থিভাৰেন উপকারকতায অত্থিপচ্চযতাভাৰতো নত্থি নিব্বানস্স সব্বদা ভাৰিনো অত্থিপচ্চযতা, উপ্পাদাদিযুত্তানং ৰা নত্থিভাৰোপকারতাৰিরুদ্ধো উপকারকভাৰো অত্থিপচ্চযতাতি ন তস্স তপ্পচ্চযত্তপ্পসঙ্গো.
নত্থিপচ্চযোতিআদীসু অনন্তরতামত্তেন, চিত্তনিযামকভাৰেন ৰা উপকারকতা অনন্তরপচ্চযতা. একস্মিং ফস্সাদিধম্মসমুদাযে পৰত্তমানে দুতিযস্স অভাৰতো অত্তনো ঠিতিযা ওকাসমলভন্তানং অনন্তরং উপ্পজ্জমানকচিত্তচেতসিকানং ওকাসদানৰসেন উপকারকতা নত্থিপচ্চযতা. অত্তনো সভাৰাৰিগমেন অপ্পৰত্তমানানং ৰিগতভাৰেন উপকারকতা ৰিগতপচ্চযতা. অত্থতো পন দ্ৰিন্নম্পি অনন্তরপচ্চযভাৰীধম্মত্তা অৰিসেসো ৰুত্তো. সভাৰতামত্তেন উপকারকতা অত্থিপচ্চযতা, নিরোধানুপগমনৰসেন উপকারকতা অৰিগতপচ্চযতাতি পচ্চযৰিসেসো তেসং ধম্মাৰিসেসেপি ৰেদিতব্বো. ধম্মানঞ্হি সমত্থতাৰিসেসং সব্বাকারেন ঞত্ৰা ভগৰতা চতুৰীসতিপচ্চযা দেসিতাতি ভগৰতি সদ্ধায ‘‘এৰং ৰিসেসা এতে ধম্মা’’তি সুতমযঞাণং উপ্পাদেত্ৰা চিন্তাভাৰনামযঞাণেহি তদভিসমযায যোগো করণীযো. অৰিসেসেপি ধম্মসামত্থিযস্স তথা তথা ৰিনেতব্বপুগ্গলানং ৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তোপি পচ্চযো পুন পকারন্তরেন ৰুচ্চতি যথা অহেতুকদুকং ৰত্ৰাপি হেতুৰিপ্পযুত্তদুকং ৰিযাতি দট্ঠব্বং.
যস্মা মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদারূপানঞ্চ সহজাতপচ্চযা, মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপচ্চযা, উপাদারূপানং নিস্সযপচ্চযাৰ, কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযো, মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদারূপানঞ্চ জীৰিতিন্দ্রিযং কটত্তারূপানঞ্চ অত্থিঅৰিগতইন্দ্রিযপচ্চযা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘রূপং রূপস্স…পে… সত্তধা পচ্চযো হোতী’’তি.
রূপং অরূপস্সাতিআদীসুপি হেট্ঠা ৰুত্তপচ্চযুপ্পন্নধম্মে সুট্ঠু উপলক্খেত্ৰা পচ্চযো যোজেতব্বো. রূপং রূপারূপস্সাতি নত্থীতি ইদং সহজাতপচ্চযভূতম্পি রূপং রূপারূপদ্ৰযস্স পচ্চযভাৰেন অনাগতন্তি কত্ৰা ৰুত্তং.
সব্বেসং পচ্চযানং আরম্মণপচ্চযে উপনিস্সযপচ্চযে, সহজাতনানক্খণিকচেতনায কম্মপচ্চযে, সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতাদিভেদস্স অত্থিপচ্চযে চ সমোধানতো সব্বেপি পচ্চযা সঙ্খেপতো চতুব্বিধাযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বে পনিমে’’তিআদি.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
পচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
১৪০০-২. সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতগতিতায সুন্দরা মতি ইমস্সাতি সুমতি, তস্স সুমতিস্স ভগৰতো মতিৰিচারং ঞাণচারং বোধেতীতি সুমতিমতিৰিচারবোধনো. ৰিরুদ্ধা মতি যেসং তে ৰিমতিনো, ৰিরুদ্ধা মতীতি চ ৰিরুদ্ধদস্সনন্তি অত্থো. তেসং ৰিমোহং ৰিনাসেতীতি ৰিমতিৰিমোহৰিনাসনো. যতো যস্মা নামতো সুমতিনা ভিক্খুনা মানতো বহুমানেন আযাচিতসম্মানতো আযাচিতো হুত্ৰা সম্মা অৰনতো সদাযেৰ মতো অযং, ততো তস্মা মযা রচিতো অভিধম্মাৰতারো. তথা হি ভাৰনা সাধূনং সম্ভাৰনা হিতৰিভাৰনা হিতপ্পকাসনতো সদা তোসদাতি যোজনা.
১৪০৩-১৪. অযুত্তং ৰা ৰিরুদ্ধং ৰাতি এত্থ ‘‘অট্ঠকথায ৰিমুখভূতং অযুত্তং নাম, পাল়িযা ৰিমুখভূতং ৰিরুদ্ধ’’ন্তি ৰদন্তি. ব্যপ্পথানন্তি চ ৰাচনামগ্গানন্তি অত্থো. তিৰিধাতি একো ব্যপ্পথো সদ্দসম্পন্নো, ন অত্থসম্পন্নো, একো অত্থসম্পন্নো, ন সদ্দসম্পন্নো, একো উভযসম্পন্নোতি তিপ্পকারাতি অত্থো. হিতমেৰ অত্থোতি হিতত্থো, তং অত্তনো কামেতীতি হিতত্থকামো. অসংকিণ্ণকুলাকুলেহি অসম্ভিন্নকুলেহি সংকিণ্ণে. কেলাসোযেৰ সিখরোতি কেলাসসিখরো, সো হি হিমৰতো চতুরাসীতিযা কূটসহস্সানং পামোক্খো রজতমযো মহাসিখরো. তদাকারেহি সব্বসেতেহি পাসাদেহি পটিমণ্ডিতত্তা কেলাস…পে… মণ্ডিতো. কণ্হদাসেনাতি এৰংনামকেন উপাসকেন. পাচীনপাসাদেতি পাচীনদিসাভাগসন্নিস্সিতে পাসাদে. অযন্তি অযমভিধম্মাৰতারো.
নিট্ঠিতাযং অভিধম্মত্থৰিকাসিনী নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনা.
নিগমনকথা
১. রম্মে পুলত্থিনগরে নগরাধিরাজে,
রঞ্ঞা পরক্কমভুজেন মহাভুজেন;
কারাপিতে ৰসতি জেতৰনে ৰিহারে,
যো রম্মহম্মিযৰরূপৰনাভিরামে.
২. সম্পন্নসীলদমসংযমতোসিতেহি,
সম্মানিতো ৰসিগণেহি গুণাকরেহি;
পত্তো মুনিন্দৰচনাদিসু নেকগন্থ-
জাতেসু চাচরিযতং মহিতং ৰিদূহি.
৩. ঞাণানুভাৰমিহ যস্স চ সূচযন্তী,
সংৰণ্ণনা চ ৰিনযট্ঠকথাদিকানং;
সারত্থদীপনিমুখা মধুরত্থসার-
সন্দীপনেন সুজনং পরিতোসযন্তী.
৪. তস্সানুকম্পমৰলম্বিয সারিপুত্ত-
ত্থেরস্স থামগতসারগুণাকরস্স;
যো সাসনে জিনৰরস্স রতিং উল়ারং,
পপ্পোতি নন্দিপরিৰেণনিৰাসৰাসী.
৫. স সাধযং সোতুহিতং অনপ্পকং,
সুমঙ্গলোদীরিতনামৰিস্সুতো;
অকাভিধম্মত্থৰিকাসিনিং ইমং,
পকাসযন্তিং মধুরত্থসম্পদন্তি.
অভিধম্মাৰতারটীকা সমত্তা.