১. পঠমৰগ্গো

১. মারসুত্তং

১৬০. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা রাধো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাধো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘‘মারো, মারো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, মারো’’তি? ‘‘রূপে খো, রাধ, সতি মারো ৰা অস্স মারেতা ৰা যো ৰা পন মীযতি. তস্মাতিহ ত্ৰং, রাধ, রূপং মারোতি পস্স, মারেতাতি পস্স, মীযতীতি পস্স, রোগোতি পস্স, গণ্ডোতি পস্স, সল্লন্তি পস্স, অঘন্তি পস্স, অঘভূতন্তি পস্স. যে নং এৰং পস্সন্তি তে সম্মা পস্সন্তি. ৰেদনায সতি… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খারেসু সতি… ৰিঞ্ঞাণে সতি মারো ৰা অস্স মারেতা ৰা যো ৰা পন মীযতি. তস্মাতিহ ত্ৰং, রাধ, ৰিঞ্ঞাণং মারোতি পস্স, মারেতাতি পস্স, মীযতীতি পস্স, রোগোতি পস্স, গণ্ডোতি পস্স, সল্লন্তি পস্স, অঘন্তি পস্স, অঘভূতন্তি পস্স. যে নং এৰং পস্সন্তি, তে সম্মা পস্সন্তী’’তি.

‘‘সম্মাদস্সনং পন, ভন্তে, কিমত্থিয’’ন্তি? ‘‘সম্মাদস্সনং খো, রাধ, নিব্বিদত্থং’’. ‘‘নিব্বিদা পন, ভন্তে, কিমত্থিযা’’তি? ‘‘নিব্বিদা খো, রাধ, ৰিরাগত্থা’’. ‘‘ৰিরাগো পন, ভন্তে, কিমত্থিযো’’তি? ‘‘ৰিরাগো খো, রাধ, ৰিমুত্তত্থো’’. ‘‘ৰিমুত্তি পন, ভন্তে, কিমত্থিযা’’তি? ‘‘ৰিমুত্তি খো, রাধ, নিব্বানত্থা’’. ‘‘নিব্বানং পন, ভন্তে, কিমত্থিয’’ন্তি? ‘‘অচ্চযাসি [অচ্চসরা (সী. স্যা. কং.), অস্স (পী.), অচ্চযা (ক.)], রাধ, পঞ্হং, নাসক্খি পঞ্হস্স পরিযন্তং গহেতুং. নিব্বানোগধঞ্হি, রাধ, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, নিব্বানপরাযনং নিব্বানপরিযোসান’’ন্তি. পঠমং.

২. সত্তসুত্তং

১৬১. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাধো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘সত্তো, সত্তো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সত্তোতি ৰুচ্চতী’’তি? ‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো, তত্র ৰিসত্তো, তস্মা সত্তোতি ৰুচ্চতি. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো, তত্র ৰিসত্তো, তস্মা সত্তোতি ৰুচ্চতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, রাধ, কুমারকা ৰা কুমারিকাযো ৰা পংস্ৰাগারকেহি কীল়ন্তি. যাৰকীৰঞ্চ তেসু পংস্ৰাগারকেসু অৰিগতরাগা হোন্তি অৰিগতচ্ছন্দা অৰিগতপেমা অৰিগতপিপাসা অৰিগতপরিল়াহা অৰিগততণ্হা, তাৰ তানি পংস্ৰাগারকানি অল্লীযন্তি কেল়াযন্তি ধনাযন্তি [মনাযন্তি (সী. পী. ক.)] মমাযন্তি. যতো চ খো, রাধ, কুমারকা ৰা কুমারিকাযো ৰা তেসু পংস্ৰাগারকেসু ৰিগতরাগা হোন্তি ৰিগতচ্ছন্দা ৰিগতপেমা ৰিগতপিপাসা ৰিগতপরিল়াহা ৰিগততণ্হা, অথ খো তানি পংস্ৰাগারকানি হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰিকিরন্তি ৰিধমন্তি ৰিদ্ধংসেন্তি ৰিকীল়নিযং [ৰিকীল়নিকং (সী. স্যা. কং. পী.)] করোন্তি. এৰমেৰ খো, রাধ, তুম্হেপি রূপং ৰিকিরথ ৰিধমথ ৰিদ্ধংসেথ ৰিকীল়নিযং করোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. ৰেদনং ৰিকিরথ ৰিধমথ ৰিদ্ধংসেথ ৰিকীল়নিযং করোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. সঞ্ঞং… সঙ্খারে ৰিকিরথ ৰিধমথ ৰিদ্ধংসেথ ৰিকীল়নিযং করোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. ৰিঞ্ঞাণং ৰিকিরথ ৰিধমথ ৰিদ্ধংসেথ ৰিকীল়নিযং করোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. তণ্হাক্খযো হি, রাধ, নিব্বান’’ন্তি. দুতিযং.

৩. ভৰনেত্তিসুত্তং

১৬২. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাধো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘ভৰনেত্তিনিরোধো [ভৰনেত্তি (সী. স্যা. কং. পী.)], ভৰনেত্তিনিরোধো’তি [ভৰনেত্তীতি (সী. স্যা. কং.)], ভন্তে, ৰুচ্চতি. কতমা নু খো, ভন্তে, ভৰনেত্তি, কতমো ভৰনেত্তিনিরোধো’’তি? ‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা – অযং ৰুচ্চতি ভৰনেত্তি. তেসং নিরোধো [নিরোধা (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৰনেত্তিনিরোধো. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু … ৰিঞ্ঞাণে যো ছন্দো…পে… অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা – অযং ৰুচ্চতি ভৰনেত্তি. তেসং নিরোধো ভৰনেত্তিনিরোধো’’তি. ততিযং.

৪. পরিঞ্ঞেয্যসুত্তং

১৬৩. সাৰত্থিনিদানং. আযস্মা রাধো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘পরিঞ্ঞেয্যে চ, রাধ, ধম্মে দেসেস্সামি পরিঞ্ঞঞ্চ পরিঞ্ঞাতাৰিং পুগ্গলঞ্চ. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা রাধো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কতমে চ, রাধ, পরিঞ্ঞেয্যা ধম্মা? রূপং খো, রাধ, পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৰেদনা পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঞ্ঞা পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঙ্খারা পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৰিঞ্ঞাণং পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো. ইমে ৰুচ্চন্তি, রাধ, পরিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. কতমা চ, রাধ, পরিঞ্ঞা? যো খো, রাধ, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো – অযং ৰুচ্চতি, রাধ, পরিঞ্ঞা. কতমো চ, রাধ, পরিঞ্ঞাতাৰী পুগ্গলো? ‘অরহা’তিস্স ৰচনীযং. য্ৰাযং আযস্মা এৰংনামো এৰংগোত্তো – অযং ৰুচ্চতি, রাধ, পরিঞ্ঞাতাৰী পুগ্গলো’’তি. চতুত্থং.

৫. সমণসুত্তং

১৬৪. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চিমে, রাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যে হি কেচি, রাধ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি; ন মে তে, রাধ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা, ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি. যে চ খো কেচি, রাধ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি; তে খো মে, রাধ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযসমণসুত্তং

১৬৫. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চিমে, রাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যে হি কেচি, রাধ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি…পে… সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. ছট্ঠং.

৭. সোতাপন্নসুত্তং

১৬৬. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চিমে, রাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যতো খো, রাধ, অরিযসাৰকো ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি – অযং ৰুচ্চতি, রাধ, অরিযসাৰকো সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযনো’’তি. সত্তমং.

৮. অরহন্তসুত্তং

১৬৭. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চিমে, রাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যতো খো, রাধ, ভিক্খু ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং ৰিদিত্ৰা অনুপাদাৰিমুত্তো হোতি – অযং ৰুচ্চতি, রাধ, অরহং খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞাৰিমুত্তো’’তি. অট্ঠমং.

৯. ছন্দরাগসুত্তং

১৬৮. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৰং তং রূপং পহীনং ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰেদনায যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৰং সা ৰেদনা পহীনা ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৰং তে সঙ্খারা পহীনা ভৰিস্সন্তি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৰিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৰং তং ৰিঞ্ঞাণং পহীনং ভৰিস্সতি…পে… অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. নৰমং.

১০. দুতিযছন্দরাগসুত্তং

১৬৯. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাধং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তে পজহথ. এৰং তং রূপং পহীনং ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰেদনায যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তে পজহথ. এৰং সা ৰেদনা পহীনা ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তে পজহথ. এৰং তে সঙ্খারা পহীনা ভৰিস্সন্তি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৰিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তে পজহথ. এৰং তং ৰিঞ্ঞাণং পহীনং ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. দসমং.

রাধসংযুত্তস্স পঠমো ৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

মারো সত্তো ভৰনেত্তি, পরিঞ্ঞেয্যা সমণা দুৰে;

সোতাপন্নো অরহা চ, ছন্দরাগাপরে দুৰেতি.