৪. চতুত্থৰগ্গো
১. চতুধাতুসুত্তং
১১৪. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে…পে… ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ধাতুযো. কতমা চতস্সো? পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু – ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো ধাতুযো’’তি. পঠমং.
২. পুব্বেসম্বোধসুত্তং
১১৫. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো পথৰীধাতুযা অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং; কো আপোধাতুযা অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং; কো তেজোধাতুযা অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং; কো ৰাযোধাতুযা অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’’ন্তি?
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘যং খো পথৰীধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পথৰীধাতুযা অস্সাদো; যং [যা (সী.)] পথৰীধাতু অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং পথৰীধাতুযা আদীনৰো; যো পথৰীধাতুযা ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং পথৰীধাতুযা নিস্সরণং. যং আপোধাতুং পটিচ্চ…পে… যং তেজোধাতুং পটিচ্চ…পে… যং ৰাযোধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰাযোধাতুযা অস্সাদো; যং ৰাযোধাতু অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং ৰাযোধাতুযা আদীনৰো; যো ৰাযোধাতুযা ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰাযোধাতুযা নিস্সরণং’’’.
‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং ন অব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি [অভিসম্বুদ্ধো (সী. স্যা. কং.)] পচ্চঞ্ঞাসিং.
‘‘যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি [চেতোৰিমুত্তি (সী. পী. ক.)], অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. দুতিযং.
৩. অচরিংসুত্তং
১১৬. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পথৰীধাতুযাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং, যো পথৰীধাতুযা অস্সাদো তদজ্ঝগমং, যাৰতা পথৰীধাতুযা অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. পথৰীধাতুযাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং, যো পথৰীধাতুযা আদীনৰো তদজ্ঝগমং, যাৰতা পথৰীধাতুযা আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. পথৰীধাতুযাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং, যং পথৰীধাতুযা নিস্সরণং তদজ্ঝগমং, যাৰতা পথৰীধাতুযা নিস্সরণং পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং’’.
‘‘আপোধাতুযাহং, ভিক্খৰে…পে… তেজোধাতুযাহং, ভিক্খৰে… ৰাযোধাতুযাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং, যো ৰাযোধাতুযা অস্সাদো তদজ্ঝগমং, যাৰতা ৰাযোধাতুযা অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৰাযোধাতুযাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং, যো ৰাযোধাতুযা আদীনৰো তদজ্ঝগমং, যাৰতা ৰাযোধাতুযা আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৰাযোধাতুযাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং, যং ৰাযোধাতুযা নিস্সরণং তদজ্ঝগমং, যাৰতা ৰাযোধাতুযা নিস্সরণং পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং.
‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং ন অব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং.
‘‘যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. ততিযং.
৪. নোচেদংসুত্তং
১১৭. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘নো চেদং, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুযা অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা পথৰীধাতুযা সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি পথৰীধাতুযা অস্সাদো, তস্মা সত্তা পথৰীধাতুযা সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুযা আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা পথৰীধাতুযা নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি পথৰীধাতুযা আদীনৰো, তস্মা সত্তা পথৰীধাতুযা নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুযা নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা পথৰীধাতুযা নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি পথৰীধাতুযা নিস্সরণং, তস্মা সত্তা পথৰীধাতুযা নিস্সরন্তি’’.
‘‘নো চেদং, ভিক্খৰে, আপোধাতুযা অস্সাদো অভৰিস্স…পে… নো চেদং, ভিক্খৰে, তেজোধাতুযা…পে… নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰাযোধাতুযা অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ৰাযোধাতুযা সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ৰাযোধাতুযা অস্সাদো, তস্মা সত্তা ৰাযোধাতুযা সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰাযোধাতুযা আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ৰাযোধাতুযা নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ৰাযোধাতুযা আদীনৰো, তস্মা সত্তা ৰাযোধাতুযা নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰাযোধাতুযা নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ৰাযোধাতুযা নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ৰাযোধাতুযা নিস্সরণং, তস্মা সত্তা ৰাযোধাতুযা নিস্সরন্তি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চিমে, ভিক্খৰে, সত্তা ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং ন অব্ভঞ্ঞংসু, নেৰ তাৰিমে ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসংযুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরিংসু.
‘‘যতো চ খো, ভিক্খৰে, সত্তা ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞংসু, অথ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসংযুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরন্তী’’তি. চতুত্থং.
৫. একন্তদুক্খসুত্তং
১১৮. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পথৰীধাতু চে [চ (সী. স্যা. কং.)] হিদং, ভিক্খৰে, একন্তদুক্খা অভৰিস্স দুক্খানুপতিতা দুক্খাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা সুখেন, নযিদং সত্তা পথৰীধাতুযা সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতু সুখা সুখানুপতিতা সুখাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা দুক্খেন, তস্মা সত্তা পথৰীধাতুযা সারজ্জন্তি’’.
‘‘আপোধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে…পে… তেজোধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে… ৰাযোধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে, একন্তদুক্খা অভৰিস্স দুক্খানুপতিতা দুক্খাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা সুখেন, নযিদং সত্তা ৰাযোধাতুযা সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰাযোধাতু সুখা সুখানুপতিতা সুখাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৰাযোধাতুযা সারজ্জন্তি.
‘‘পথৰীধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে, একন্তসুখা অভৰিস্স সুখানুপতিতা সুখাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা দুক্খেন, নযিদং সত্তা পথৰীধাতুযা নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতু দুক্খা দুক্খানুপতিতা দুক্খাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা সুখেন, তস্মা সত্তা পথৰীধাতুযা নিব্বিন্দন্তি.
‘‘আপোধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে…পে… তেজোধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে… ৰাযোধাতু চে হিদং, ভিক্খৰে, একন্তসুখা অভৰিস্স সুখানুপতিতা সুখাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা দুক্খেন, নযিদং সত্তা ৰাযোধাতুযা নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰাযোধাতু দুক্খা দুক্খানুপতিতা দুক্খাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা সুখেন, তস্মা সত্তা ৰাযোধাতুযা নিব্বিন্দন্তী’’তি. পঞ্চমং.
৬. অভিনন্দসুত্তং
১১৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘যো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো আপোধাতুং অভিনন্দতি…পে… যো তেজোধাতুং… যো ৰাযোধাতুং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি’’.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো আপোধাতুং…পে… যো তেজোধাতুং… যো ৰাযোধাতুং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি. ছট্ঠং.
৭. উপ্পাদসুত্তং
১২০. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘যো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুযা উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো রোগানং ঠিতি জরামরণস্স পাতুভাৰো. যো আপোধাতুযা…পে… যো তেজোধাতুযা… যো ৰাযোধাতুযা উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো রোগানং ঠিতি জরামরণস্স পাতুভাৰো’’.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুযা নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো রোগানং ৰূপসমো জরামরণস্স অত্থঙ্গমো. যো আপোধাতুযা…পে… যো তেজোধাতুযা… যো ৰাযোধাতুযা নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো রোগানং ৰূপসমো জরামরণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. সত্তমং.
৮. সমণব্রাহ্মণসুত্তং
১২১. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ধাতুযো. কতমা চতস্সো? পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা; ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি’’.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি, তে চ খো মে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা; তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. অট্ঠমং.
৯. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তং
১২২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ধাতুযো. কতমা চতস্সো? পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমাসং চতুন্নং ধাতূনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি…পে… পজানন্তি…পে… সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. নৰমং.
১০. ততিযসমণব্রাহ্মণসুত্তং
১২৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা পথৰীধাতুং নপ্পজানন্তি, পথৰীধাতুসমুদযং নপ্পজানন্তি, পথৰীধাতুনিরোধং নপ্পজানন্তি, পথৰীধাতুনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি…পে… আপোধাতুং নপ্পজানন্তি… তেজোধাতুং নপ্পজানন্তি… ৰাযোধাতুং নপ্পজানন্তি, ৰাযোধাতুসমুদযং নপ্পজানন্তি, ৰাযোধাতুনিরোধং নপ্পজানন্তি, ৰাযোধাতুনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা; ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি’’.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা পথৰীধাতুং পজানন্তি, পথৰীধাতুসমুদযং পজানন্তি, পথৰীধাতুনিরোধং পজানন্তি, পথৰীধাতুনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি… যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা…পে… আপোধাতুং পজানন্তি… তেজোধাতুং পজানন্তি… ৰাযোধাতুং পজানন্তি, ৰাযোধাতুসমুদযং পজানন্তি, ৰাযোধাতুনিরোধং পজানন্তি, ৰাযোধাতুনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, তে চ খো মে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা; তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. দসমং.
চতুত্থো ৰগ্গো.
তস্সুদ্দানং –
চতস্সো পুব্বে অচরিং, নোচেদঞ্চ দুক্খেন চ;
অভিনন্দঞ্চ উপ্পাদো, তযো সমণব্রাহ্মণাতি.
ধাতুসংযুত্তং সমত্তং.