৬. সুত্তত্থসমুচ্চযভূমি
৬০. বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সাসনং তিৰিধেন সঙ্গহং গচ্ছতি, খন্ধেসু ধাতূসু আযতনেসু চ. তত্থ পঞ্চক্খন্ধা রূপক্খন্ধো যাৰ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. দস রূপআযতনানি চক্খু রূপা চ যাৰ কাযো ফোট্ঠব্বা চ, অযং রূপক্খন্ধো. তত্থ ছ ৰেদনাকাযা ৰেদনাক্খন্ধো চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা যাৰ মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা, অযং ৰেদনাক্খন্ধো. তত্থ ছ সঞ্ঞাকাযা সঞ্ঞাক্খন্ধো, রূপসঞ্ঞা যাৰ ধম্মসঞ্ঞা ইমে ছ সঞ্ঞাকাযা, অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো. তত্থ ছ চেতনাকাযা সঙ্খারক্খন্ধো, রূপসঞ্চেতনা যাৰ ধম্মসঞ্চেতনা ইমে ছ চেতনাকাযা, অযং সঙ্খারক্খন্ধো. তত্থ ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, চক্খুৰিঞ্ঞাণং যাৰ মনোৰিঞ্ঞাণং ইমে ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা, অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে পঞ্চক্খন্ধা.
তেসং কা পরিঞ্ঞা? অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি এসা এতেসং পরিঞ্ঞা. তত্থ কতমো খন্ধত্থো? সমূহত্থো খন্ধত্থো, পুঞ্জত্থো খন্ধত্থো, রাসত্থো খন্ধত্থো. তং যথা দব্বক্খন্ধো ৰনক্খন্ধো দারুক্খন্ধো অগ্গিক্খন্ধো উদকক্খন্ধো ৰাযুক্খন্ধো ইতি এৰং খন্ধেসু সব্বসঙ্গহোৰ এৰং খন্ধত্থো.
তত্থ অট্ঠারস ধাতুযো চক্খুধাতু রূপধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোধাতু ধম্মধাতু মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. এতাযো অট্ঠারস ধাতুযো. তাসং পরিঞ্ঞা অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি এসা এতাসং পরিঞ্ঞা. তত্থ কো ধাতুঅত্থো? ৰুচ্চতে অৰযৰত্থো ধাতুঅত্থো. অৰযৰোতি চক্খু নো পসাদো চক্খুধাতু. এৰং পঞ্চসু ধাতূসু পুন রাগৰৰচ্ছেদত্থো ধাতুঅত্থো. ৰৰচ্ছিন্না হি চক্খুধাতু. এৰং পঞ্চসু পুনরাহ একন্তিপকত্যত্থেন ধাতুঅত্থোতি ৰুচ্চতে. তং যথা, পকতিযা অযং পুরিসো পিত্তিকো সেম্হিকো ৰাতিকো সন্নিপাতিকোতি এৰং পকতিচক্খুধাতু দসন্নং পিযা চ সব্বেসু ইন্দ্রিযেসু…পে… ৰিসভাগত্থো ধাতুঅত্থো.
তত্থ দ্ৰাদসাযতনানি কতমানি? ছ অজ্ঝত্তিকানি ছ বাহিরানি. চক্খাযতনং যাৰ মনাযতনন্তি অজ্ঝত্তিকং, রূপাযতনং যাৰ ধম্মাযতনন্তি বাহিরং. এতানি দ্ৰাদস আযতনানি. এতেসং কা পরিঞ্ঞা? অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি, এসা এতেসং পরিঞ্ঞা. অপি চ দ্ৰিধা পরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা চ পহানপরিঞ্ঞা চ. তত্থ ঞাতপরিঞ্ঞা নাম অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি, এসা ঞাতপরিঞ্ঞা. পহানপরিঞ্ঞা পন ছন্দরাগপ্পহানা, এসা পহানপরিঞ্ঞা. তত্থ কতমো আযতনত্থো? ৰুচ্চতে আকারত্থো আযতনত্থো. যথা সুৰণ্ণাকরো দুব্বণ্ণাকরো, যথা দ্ৰীহি তেহি আকারেহি তে তে গাৰা উত্তিট্ঠন্তি. এৰং এতেহি চিত্তচেতসিকা গাৰা উত্তিট্ঠন্তি কম্মকিলেসা দুক্খধম্মা চ. পুনরাহ আযদানত্থো আযতনত্থো. যথা রঞ্ঞো আযদানেহি আযো ভৰতি, এৰং আযদানত্থো আযতনত্থো.
৬১. চত্তারি অরিযসচ্চানি দুক্খং সমুদযো নিরোধো মগ্গো চ. দুক্খং যথা সমাসেন ধম্মাচরিযং মানসঞ্চ, সমুদযো সমাসেন অৰিজ্জা চ তণ্হা চ, নিরোধো সমাসেন ৰিজ্জা চ ৰিমুত্তি চ, মগ্গো সমাসেন সমথো চ ৰিপস্সনা চ.
তত্থ সত্ততিংস বোধিপক্খিকা ধম্মা কতমে? চত্তারো সতিপট্ঠানা যাৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, এৰমেতে সত্ততিংস বোধিপক্খিকা ধম্মা. যে ধম্মা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং পচ্চেকবুদ্ধানং সাৰকানং চ নিব্বানায সংৰত্তন্তীতি, সো মগ্গো চত্তারো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি, সম্মপ্পধানং…পে… ইদ্ধিপাদং…পে… ইন্দ্রিযানি…পে… বলানি…পে… তত্থ কো ইন্দ্রিযত্থো? ইন্দত্থো ইন্দ্রিযত্থো, আধিপতেয্যত্থো ইন্দ্রিযত্থো, পসাদত্থো ইন্দ্রিযত্থো, অসাধারণং কস্স কিরিযত্থো ইন্দ্রিযত্থো অনৰপরিযত্থো বলত্থো, থামত্থো বলত্থো, উপাদাযত্থো বলত্থো, উপত্থম্ভনত্থো বলত্থো.
তত্থ কতমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো যাৰ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ কতমো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো? সম্মাদিট্ঠি যাৰ সম্মাসমাধি. তত্থ অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি খন্ধো সীলক্খন্ধো চ সমাধিক্খন্ধো চ পঞ্ঞাক্খন্ধো চ. তত্থ যা চ সম্মাৰাচা যো চ সম্মাকম্মন্তো যো চ সম্মাআজীৰো, অযং সীলক্খন্ধো. যা চ সম্মাসতি যো চ সম্মাৰাযামো যো চ সম্মাসমাধি, অযং সমাধিক্খন্ধো. যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো যা চ সম্মাদিট্ঠি, অযং পঞ্ঞাক্খন্ধো. এৰং তাযো তিস্সো সিক্খা. এৰং তীহাকারেহি দস পদানি…পে….
তত্থ যোগাৰচরো সীলক্খন্ধে ঠিতো দোসং অকুসলং ন উপাদিযতি, দোসানুসযং সমূহনতি, দোসসল্লং উদ্ধরতি, দুক্খৰেদনং পরিজানাতি, কামধাতুং সমতিক্কমতি. সমাধিক্খন্ধে ঠিতো লোভং অকুসলং ন উপাদিযতি, রাগানুসযং সমূহনতি, লোভসল্লং উদ্ধরতি, সুখৰেদনং পরিজানাতি, রূপধাতুং সমতিক্কমতি. পঞ্ঞাক্খন্ধে ঠিতো মোহং অকুসলং ন উপাদিযতি, অৰিজ্জানুসযং সমূহনতি, মোহসল্লং দিট্ঠিসল্লঞ্চ উদ্ধরতি, অদুক্খমসুখৰেদনং পরিজানাতি, অরূপধাতুং সমতিক্কমতি. ইতি তীহি খন্ধেহি তীণি অকুসলমূলানি ন উপাদিযতি, চত্তারি সল্লানি উদ্ধরতি, তিস্সো ৰেদনা পরিজানাতি, তেধাতুকং সমতিক্কমতি.
৬২. তত্থ কতমা অৰিজ্জা? যং চতূসু অরিযসচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ৰিত্থারেন যথা সো পাণসজ্জেসু কথংকথা কাতব্বং. তত্থ কতমং ৰিঞ্ঞাণং? ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা ফস্সো মনসিকারো, ইদং নামং. তত্থ কতমং রূপং? চাতুমহাভূতিকং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযরূপস্স পঞ্ঞত্তিং. ইতি পুরিমকঞ্চ নামং ইদঞ্চ রূপং তদুভযং নামরূপন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ ছল়াযতনন্তি ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, চক্খু অজ্ঝত্তিকং আযতনং যাৰ মনো অজ্ঝত্তিকং আযতনং. ফস্সোতি ছ ফস্সকাযা চক্খুসম্ফস্সো যাৰ মনোসম্ফস্সোতি ফস্সো. ছ ৰেদনাকাযা ৰেদনা. তণ্হাতি ছ তণ্হাকাযা তণ্হা. উপাদানন্তি চত্তারি উপাদানানি কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি উপাদানং. ভৰোতি তযো ভৰা কামভৰো রূপভৰো অরূপভৰো. তত্থ কতমা জাতি? যা পঠমং খন্ধানং পঠমং ধাতূনং পঠমং আযতনানং উপ্পত্তি জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৰো, অযং জাতি. তত্থ কতমা জরা? জরা নাম যং তং খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৰলিত্তচতা পৰিৰিত্তং চতুন্নং মহাভূতানং ৰিৰণ্ণতং ভগ্গো তং জরা হীযনা পহীযনা আযুনো হানি সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিভেদো উপনাহো পরিপাকো, অযং জরা. তত্থ কতমং মরণং? মরণং নাম যং তস্মিং তস্মিং সত্তনিকাযে তেসং তেসং সত্তানং চুতি চৰনতা মরণং কালঙ্কিরিযা উদ্ধুমাতকানং ভেদো কাযস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো, ইদং মরণং. ইতি পুরিমিকা চ জরা ইদঞ্চ মরণং তদুভযং জরামরণং.
তত্থ অন্ধকারতিমিসা যথাভূতং অপ্পজাননলক্খণা অৰিজ্জা সঙ্খারানং পদট্ঠানং হ. অভিসঙ্খরণলক্খণা সঙ্খারা, উপচযপুনব্ভৰাভিরোপনপচ্চুপট্ঠানা. তে ৰিঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানং. ৰত্থু সৰিঞ্ঞত্তিলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং, তং নামরূপস্স পদট্ঠানং. অনেকসন্নিস্সযলক্খণং নামরূপং, তং সল়াযতনস্স পদট্ঠানং. ইন্দ্রিযৰৰত্থাপনলক্খণং সল়াযতনং, তং ফস্সস্স পদট্ঠানং. সন্নিপাতলক্খণো ফস্সো, সো ৰেদনায পদট্ঠানং. অনুভৰনলক্খণা ৰেদনা, সা তণ্হায পদট্ঠানং. অজ্ঝোসানলক্খণা তণ্হা, সা উপাদানস্স পদট্ঠানং. আদানপরিহননলক্খণং উপাদানং, তং ভৰস্স পদট্ঠানং. নানাগতিৰিক্খেপলক্খণো ভৰো, সো জাতিযা পদট্ঠানং. খন্ধানং পাতুভাৰলক্খণা জাতি, সা জরায পদট্ঠানং. উপনযপরিপাকলক্খণা জরা, সা মরণস্স পদট্ঠানং. আযুক্খযজীৰিতউপরোধলক্খণং মরণং, তং দুক্খস্স পদট্ঠানং. কাযসম্পীল়নলক্খণং দুক্খং, তং দোমনস্সস্স পদট্ঠানং. চিত্তসম্পীল়নলক্খণং দোমনস্সং, তং সোকস্স পদট্ঠানং. সোচনলক্খণো সোকো, সো পরিদেৰস্স পদট্ঠানং. ৰচীনিচ্ছারণলক্খণো পরিদেৰো, সো উপাযাসস্স পদট্ঠানং. যে আযাসা তে উপাযাসা.
নৰ পদানি যত্থ সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতি. কতমানি নৰ পদানি? দ্ৰে মূলকিলেসা, তীণি অকুসলমূলানি, চত্তারো ৰিপল্লাসা. তত্থ দ্ৰে মূলকিলেসা অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চ, তীণি অকুসলমূলানি লোভো দোসো মোহো চ. চত্তারো ৰিপল্লাসা [অ. নি. ৪.৪৯] – ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চিত্তৰিপল্লাসো দিট্ঠিৰিপল্লাসো, ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চিত্তৰিপল্লাসো দিট্ঠিৰিপল্লাসো, ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চিত্তৰিপল্লাসো দিট্ঠিৰিপল্লাসো, ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চিত্তৰিপল্লাসো দিট্ঠিৰিপল্লাসো.
৬৩. তত্থ অৰিজ্জা নাম চতূসু অরিযসচ্চেসু যথাভূতং অঞ্ঞাণং, অযং অৰিজ্জা. ভৰতণ্হা নাম যো ভৰেসু রাগো সারাগো ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা নন্দী অজ্ঝোসানং অপরিচ্চাগো, অযং ভৰতণ্হা.
তত্থ কতমো লোভো অকুসলমূলং?
লোভো নাম সো তেসু তেসু পরৰত্থূসু পরদব্বেসু পরট্ঠানেসু পরসাপতেয্যেসু পরপরিগ্গহিতেসু লোভো লুব্ভনা ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা নন্দী অজ্ঝোসানং অপরিচ্চাগো, অযং লোভো অকুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? লোভো লোভজস্স অকুসলস্স কাযকম্মস্স ৰচীকম্মস্স মনোকম্মস্স চ, তথা যথা তংসম্পযুত্তানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং.
তত্থ কতমো দোসো অকুসলমূলং?
সো সত্তেসু আঘাতো অক্খন্তি অপ্পচ্চযো ব্যাপাদো পদোসো অনত্থকামতা চেতসো পটিঘাতো, অযং দোসো অকুসলমূলং.
কস্সেতং মূলং?
দোসজস্স কাযকম্মস্স ৰচীকম্মস্স মনোকম্মস্স সম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং.
তত্থ কতমো মোহো অকুসলমূলং?
যং চতূসু অরিযসচ্চেসু অনভিসমযো অসম্পজ্জগ্গাহো অপ্পটিৰেধো মোহো মুয্হনা সম্মোহো সম্মুয্হনা অৰিজ্জা তমো অন্ধকারো আৰরণং নীৰরণং ছদনং অচ্ছদনং [অৰেচ্ছদনং (পী. ক.)] অপসচ্ছাগমনং কুসলানং ধম্মানং, অযং মোহো অকুসলমূলং.
কস্সেতং মূলং?
মোহজস্স অকুসলস্স কাযকম্মস্স ৰচীকম্মস্স মনোকম্মস্স চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং.
তত্থ ৰিপল্লাসা জানিতব্বা, ৰিপল্লাসানং ৰত্থু জানিতব্বং. যং ৰিপল্লাসং সিযা, তং জানিতব্বং. তত্থ একো ৰিপল্লাসো তীণি ৰিপল্লাসানি চত্তারি ৰিপল্লাসৰত্থূনি. কতমো একো ৰিপল্লাসো চ, যেন পটিপক্খেন ৰিপল্লাসিতং গণ্হাতি?
‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি, ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি, ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি, ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি, অযং একো ৰিপল্লাসো.
কতমানি চত্তারি ৰিপল্লাসৰত্থূনি?
কাযো ৰেদনা চিত্তং ধম্মা চ. ইমানি চত্তারি ৰিপল্লাসৰত্থূনি.
কতমানি তীণি ৰিপল্লাসানি?
সঞ্ঞা চিত্তং দিট্ঠি চ. ইমানি তীণি ৰিপল্লাসানি.
তত্থ মনাপিকে ৰত্থুম্হি ইন্দ্রিযৰত্থে ৰণ্ণাযতনে ৰা যো নিমিত্তস্স উগ্গাহো, অযং সঞ্ঞাৰিপল্লাসো. তত্থ ৰিপরীতচিত্তস্স ৰত্থুম্হি সতি ৰিঞ্ঞত্তি, অযং চিত্তৰিপল্লাসো. তত্থ ৰিপরীতচিত্তস্স তম্হি রূপে ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি যা খন্তি রুচি উপেক্খনা নিচ্ছযো দিট্ঠি নিদস্সনং সন্তীরণা, অযং দিট্ঠিৰিপল্লাসো. তত্থ ৰত্থুভেদেন কাযেসু দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা ভৰন্তি. তযো কাযে তযো ৰেদনায তযো চিত্তে তযো ধম্মে, চত্তারো সঞ্ঞাৰিপল্লাসা চত্তারো চিত্তৰিপল্লাসা চত্তারো দিট্ঠিৰিপল্লাসা, আযতনূপচযতো চক্খুৰিঞ্ঞাণসঞ্ঞাসমঙ্গিস্স রূপেসু দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা যাৰ মনো সঞ্ঞাসমঙ্গিস্স, ধম্মেসু দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা ছ দ্ৰাদসকা চত্তারি ৰিপল্লাসা ভৰন্তি. আরম্মণনানত্ততো হি অপরিমিতসঙ্খেয্যানং সত্তানং [অত্তানং (ক.)] অপরিমিতমসঙ্খেয্যা ৰিপল্লাসা ভৰন্তি হীনুক্কট্ঠমজ্ঝিমতায.
৬৪. তত্থ পঞ্চক্খন্ধা চত্তারি অত্তভাৰৰত্থূনি ভৰন্তি. যো রূপক্খন্ধো, সো কাযো অত্তভাৰৰত্থু. যো ৰেদনাক্খন্ধো, সো ৰেদনা অত্তভাৰৰত্থু. যো সঞ্ঞাক্খন্ধো চ সঙ্খারক্খন্ধো চ, তে ধম্মা অত্তভাৰৰত্থু. যো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, সো চিত্তং অত্তভাৰৰত্থু. ইতি পঞ্চক্খন্ধা চত্তারি অত্তভাৰৰত্থূনি. তত্থ কাযে ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসো ভৰতি. এৰং ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু চ অত্তৰিপল্লাসো ভৰতি. তত্থ চতুন্নং ৰিপল্লাসানং সমুগ্ঘাতনত্থং ভগৰা চত্তারো সতিপট্ঠানে দেসেতি পঞ্ঞপেতি কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতো ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেতি, এৰং ৰেদনাসু, চিত্তে, ধম্মেসু চ কাতব্বং.
তত্থ অন্ধকারতিমিসা অপ্পটিৰেধলক্খণা অৰিজ্জা, তস্সা ৰিপল্লাসপদট্ঠানং. অজ্ঝোসানলক্খণা তণ্হা, তস্সা পিযরূপসাতরূপং পদট্ঠানং. অত্তাসযৰঞ্চনালক্খণো লোভো, তস্স অদিন্নাদানং পদট্ঠানং. ইধ ৰিৰাদলক্খণো দোসো, তস্স পাণাতিপাতো পদট্ঠানং. ৰত্থুৰিপ্পটিপত্তিলক্খণো মোহো, তস্স মিচ্ছাপটিপত্তি পদট্ঠানং. সঙ্খতানং ধম্মানং অৰিনাসগ্গহণলক্খণা নিচ্চসঞ্ঞা, তস্সা সব্বসঙ্খারা পদট্ঠানং. সাসৰফস্সোপগমনলক্খণা সুখসঞ্ঞা, তস্সা মমঙ্কারো পদট্ঠানং. ধম্মেসু উপগমনলক্খণা অত্তসঞ্ঞা, তস্সা অহঙ্কারো পদট্ঠানং. ৰণ্ণসঙ্গহণলক্খণা সুভসঞ্ঞা, তস্সা ইন্দ্রিযঅসংৰরো পদট্ঠানং. এতেহি নৰহি পদেহি উদ্দিট্ঠেহি সব্বো অকুসলপক্খো নিদ্দিট্ঠো ভৰতি, সো চ খো বহুস্সুতেন সক্কা জানিতুং নো অপ্পস্সুতেন, পঞ্ঞৰতা নো দুপ্পঞ্ঞেন, যুত্তেন নো অযুত্তেন.
নৰ পদানি কুসলানি যত্থ সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহো সমোসরণং গচ্ছন্তি. কতমানি নৰ পদানি? সমথো ৰিপস্সনা অলোভো অদোসো অমোহো অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা চ.
তত্থ কতমো সমথো? যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৰট্ঠিতি ঠানং পট্ঠানং উপট্ঠানং সমাধি সমাধানং অৰিক্খেপো অৰিপ্পটিসারো ৰূপসমো মানসো একগ্গং চিত্তস্স, অযং সমথো.
তত্থ কতমা ৰিপস্সনা? খন্ধেসু ৰা ধাতূসু ৰা আযতনেসু ৰা নামরূপেসু ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদেসু ৰা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ৰা ধম্মেসু দুক্খেসু ৰা সমুদযেসু ৰা নিরোধে ৰা মগ্গে ৰা কুসলাকুসলেসু ৰা ধম্মেসু সাৰজ্জঅনৰজ্জেসু ৰা কণ্হসুক্কেসু ৰা সেৰিতব্বঅসেৰিতব্বেসু ৰা সো যথাভূতং ৰিচযো পৰিচযো ৰীমংসা পরৰীমংসা গাহনা অগ্গাহনা পরিগ্গাহনা চিত্তেন পরিচিতনা তুলনা উপপরিক্খা ঞাণং ৰিজ্জা ৰা চক্খু বুদ্ধি মেধা পঞ্ঞা ওভাসো আলোকো আভা পভা খগ্গো নারাচো [নারজ্জো (পী. ক.)] ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো সম্মাদিট্ঠি মগ্গঙ্গং, অযং ৰিপস্সনা. তেনেসা ৰিপস্সনা ইতি ৰুচ্চতি ৰিৰিধা ৰা এসা ৰিপস্সনাতি, তস্মা এসা ৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতি. দ্ৰিধা চেসা হি ৰিপস্সনা ধম্মৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতি, দ্ৰিধা ইমায পস্সতি সুভঞ্চ অসুভঞ্চ কণ্হঞ্চ সুক্কঞ্চ সেৰিতব্বঞ্চ অসেৰিতব্বঞ্চ কম্মঞ্চ ৰিপাকঞ্চ বন্ধঞ্চ ৰিমোক্খঞ্চ আচযঞ্চ অপচযঞ্চ পৰত্তিঞ্চ নিৰত্তিঞ্চ সংকিলেসঞ্চ ৰোদানঞ্চ, এৰং ৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা ৰিইতি উপসগ্গো পস্সনাতি অত্থো তস্মা ৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতে, অযং ৰিপস্সনা.
৬৫. তত্থ দ্ৰে রোগা সত্তানং অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চ, এতেসং দ্ৰিন্নং রোগানং নিঘাতায ভগৰতা দ্ৰে ভেসজ্জানি ৰুত্তানি সমথো চ ৰিপস্সনা চ. ইমানি দ্ৰে ভেসজ্জানি পটিসেৰেন্তো দ্ৰে অরোগে সচ্ছিকরোতি রাগৰিরাগং চেতোৰিমুত্তিং অৰিজ্জাৰিরাগঞ্চ পঞ্ঞাৰিমুত্তিং. তত্থ তণ্হারোগস্স সমথো ভেসজ্জং, রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি অরোগং. অৰিজ্জারোগস্স ৰিপস্সনাভেসজ্জং অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি অরোগং. এৰঞ্হি ভগৰা চাহ, ‘‘দ্ৰে ধম্মা পরিঞ্ঞেয্যা [পস্স দী. নি. ৩.৩৫২] নামঞ্চ রূপঞ্চ, দ্ৰে ধম্মা পহাতব্বা অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চ, দ্ৰে ধম্মা ভাৰেতব্বা সমথো চ ৰিপস্সনা চ, দ্ৰে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা ৰিজ্জা চ ৰিমুত্তি চা’’তি. তত্থ সমথং ভাৰেন্তো রূপং পরিজানাতি, রূপং পরিজানন্তো তণ্হং পজহতি, তণ্হং পজহন্তো রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তিং সচ্ছিকরোতি, ৰিপস্সনং ভাৰেন্তো নামং পরিজানাতি, নামং পরিজানন্তো অৰিজ্জং পজহতি, অৰিজ্জং পজহন্তো অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তিং সচ্ছিকরোতি. যদা ভিক্খুনো দ্ৰে ধম্মা পরিঞ্ঞাতা ভৰন্তি নামঞ্চ রূপঞ্চ, তথাস্স দ্ৰে ধম্মা পহীনা ভৰন্তি অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চ. দ্ৰে ধম্মা ভাৰিতা ভৰন্তি সমথো চ ৰিপস্সনা চ, দ্ৰে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা ভৰন্তি ৰিজ্জা চ ৰিমুত্তি চ. এত্তাৰতা ভিক্খু কতকিচ্চো ভৰতি. এসা সোপাদিসেসা নিব্বানধাতু. তস্স আযুপরিযাদানা জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপরোধা ইদঞ্চ দুক্খং নিরুজ্ঝতি, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জতি. তত্থ যো ইমেসং খন্ধানং ধাতুআযতনানং নিরোধো ৰূপসমো অঞ্ঞেসঞ্চ খন্ধধাতুআযতনানং অপ্পটিসন্ধি অপাতুভাৰো, অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু.
তত্থ কতমং অলোভো কুসলমূলং? যংধাতুকো অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্তং অনিচ্ছা অপত্থনা অকন্তা অনজ্ঝোসানং. অযং অলোভো কুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? অলোভজস্স কুসলস্স কাযকম্মস্স ৰচীকম্মস্স মনোকম্মস্স তংসম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং. অথ ৰা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো কুসলন্তি ৰুচ্চতি, সো তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং মূলং. কতমেসং তিণ্ণং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স সম্মাৰাযামস্স সম্মাসমাধিস্স চ ইমেসং মূলন্তি, তস্মা কুসলমূলন্তি ৰুচ্চতি.
তত্থ কতমং অদোসো কুসলমূলং? যা সত্তেসু ৰা সঙ্খারেসু ৰা অনঘাতো অপ্পটিঘাতো অব্যাপত্তি অব্যাপাদো অদোসো মেত্তা মেত্তাযনা অত্থকামতা হিতকামতা চেতসো পসাদো, অযং অদোসো কুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? অদোসজস্স কুসলস্স কাযকম্মস্স ৰচীকম্মস্স মনোকম্মস্স তংসম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং. অথ ৰা তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং মূলং. কতমেসং তিণ্ণং? সম্মাৰাচায সম্মাকম্মন্তস্স সম্মাআজীৰস্স চ ইমেসং তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং মূলং, তস্মা কুসলমূলন্তি ৰুচ্চতি.
তত্থ কতমং অমোহো কুসলমূলং? যং চতূসু অরিযসচ্চেসু যথাভূতং ঞাণদস্সনং অভিসমযো সম্মা চ পচ্চাগমো পটিৰেধো অমোহো অসম্মুয্হনা অসম্মোহো ৰিজ্জাপকাসো আলোকো অনাৰরণং সেক্খানং কুসলানং ধম্মানং, অযং অমোহো কুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? অমোহজস্স কুসলস্স কাযকম্মস্স ৰচীকম্মস্স মনোকম্মস্স তংসম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং. অথ ৰা দ্ৰিন্নং মগ্গঙ্গানং এতং মূলং. কতমেসং দ্ৰিন্নং? সম্মাদিট্ঠিযা চ সম্মাসতিযা চ ইমেসং দ্ৰিন্নং মগ্গঙ্গানং মূলং, তস্মা কুসলমূলন্তি ৰুচ্চতি. এৰং ইমেসং তীহি কুসলমূলেহি অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো যোজেতব্বো.
৬৬. তত্থ কতমা অনিচ্চসঞ্ঞা? ‘‘সব্বে সঙ্খারা উপ্পাদৰযধম্মিনো’’তি চ যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৰৰত্থপনা উগ্গাহো, অযং অনিচ্চসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো? অনিচ্চসঞ্ঞায ভাৰিতায বহুলীকতায অট্ঠসু লোকধম্মেসু চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৰা পটিক্কূলতা ৰা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.
তত্থ কতমা দুক্খসঞ্ঞা? ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৰৰত্থপনা উগ্গাহো, অযং দুক্খসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো? দুক্খসঞ্ঞায ভাৰিতায বহুলীকতায আলস্সে সংপমাদে ৰিম্হযে চ চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৰা পটিক্কূলতা ৰা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.
তত্থ কতমা অনত্তসঞ্ঞা? ‘‘সব্বেসু ধম্মেসু অনত্তা’’তি যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৰৰত্থপনা উগ্গাহো, অযং অনত্তসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো, অনত্তসঞ্ঞায ভাৰিতায বহুলীকতায অহঙ্কারো চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি, মমঙ্কারো ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৰা পটিক্কূলতা ৰা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.
তত্থ কতমা অসুভসঞ্ঞা? ‘‘সত্ত সঙ্খারা অসুভা’’তি যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৰৰত্থপনা উগ্গাহো, অযং অসুভসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো? অসুভসঞ্ঞায ভাৰিতায বহুলীকতায সুভনিমিত্তে চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৰা পটিক্কূলতা ৰা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.
তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং পরিঞ্ঞা ভগৰতা দেসিতা, যো তত্থ অসুভসঞ্ঞা রূপক্খন্ধস্স পরিঞ্ঞত্তং, দুক্খসঞ্ঞা ৰেদনাক্খন্ধস্স পরিঞ্ঞত্তং, অনত্তসঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধস্স সঙ্খারক্খন্ধস্স পরিঞ্ঞত্তং, অনিচ্চসঞ্ঞা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পরিঞ্ঞত্তং. তত্থ সমথেন তণ্হং সমুগ্ঘাতেতি, ৰিপস্সনা অৰিজ্জং সমুগ্ঘাতেতি, অদোসেন দোসং সমুগ্ঘাতেতি, অমোহেন মোহং সমুগ্ঘাতেতি, অনিচ্চসঞ্ঞায নিচ্চসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি, দুক্খসঞ্ঞায সুখসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি, অনত্তসঞ্ঞায অত্তসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি, অসুভসঞ্ঞায সুভসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি.
চিত্তৰিক্খেপপটিসংহরণলক্খণো সমথো, তস্স ঝানানি পদট্ঠানং. সব্বধম্মং যথাভূতং পটিৰেধলক্খণা ৰিপস্সনা, তস্সা সব্বনেয্যং পদট্ঠানং. ইচ্ছাপটিসংহরণলক্খণো অলোভো, তস্স অদিন্নাদানা ৰেরমণী পদট্ঠানং. অব্যাপাদলক্খণো অদোসো, তস্স পাণাতিপাতা ৰেরমণী পদট্ঠানং. ৰত্থুঅপ্পটিহতলক্খণো অমোহো, তস্স সম্মাপটিপত্তি পদট্ঠানং. সঙ্খতানং ধম্মানং ৰিনাসগ্গহণলক্খণা অনিচ্চসঞ্ঞা, তস্সা উদযব্বযো পদট্ঠানং. সাসৰফস্সসঞ্জাননলক্খণা দুক্খসঞ্ঞা, তস্সা ৰেদনা পদট্ঠানং. সব্বধম্মঅনুপগমনলক্খণা অনত্তসঞ্ঞা, তস্সা ধম্মসঞ্ঞা পদট্ঠানং. ৰিনীলকৰিপুব্বকউদ্ধুমাতকসমুগ্গহণলক্খণা অসুভসঞ্ঞা, তস্সা নিব্বিদা পদট্ঠানং. ইমেসু নৰসু পদেসু উপদিট্ঠেসু সব্বো কুসলপক্খো উপদিট্ঠো ভৰতি, সো চ বহুস্সুতেন সক্কা জানিতুং নো অপ্পস্সুতেন, পঞ্ঞৰতা নো দুপ্পঞ্ঞেন, যুত্তেন নো অযুত্তেনাতি.
৬৭. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞাধিমুত্তস্স অপরাপরং চিত্তং পণামেন্তো সতিমপচ্চৰেক্খতো অনিচ্চসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি, পঞ্চসু কামগুণেসু সুখস্সাদাধিমুত্তস্স ইরিযাপথস্স অগতিমপচ্চৰেক্খতো দুক্খসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি, খন্ধধাতুআযতনেসু অত্তাধিমুত্তস্স নানাধাতুঅনেকধাতুৰিনিব্ভোগমপচ্চৰেক্খতো অনত্তসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি, ৰণ্ণসণ্ঠানাভিরতস্স কাযে সুভাধিমুত্তস্স চ ৰিপ্পটিচ্ছন্না অসুভসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি.
অৰিপ্পটিসারলক্খণা সদ্ধা, সদ্দহনা পচ্চুপট্ঠানং. তস্স চত্তারি সোতাপত্তিযঙ্গানি পদট্ঠানং. এৰঞ্হি ৰুত্তং ভগৰতা [পস্স সংযুত্তনিকাযে] সদ্ধিন্দ্রিযং ভিক্খৰে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু কুসলেসু ধম্মেসু.
সূরাঅপটিক্খেপনলক্খণং ৰীরিযিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযারম্ভো পচ্চুপট্ঠানং. তস্স অতীতা চত্তারো সম্মপ্পধানা পদট্ঠানং. যথা ৰুত্তং ভগৰতা [পস্স সংযুত্তনিকাযে] ৰীরিযিন্দ্রিযং, ভিক্খৰে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু সম্মপ্পধানেসু.
সতি সরণলক্খণা, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. তস্স অতীতা চত্তারো সতিপট্ঠানা পদট্ঠানং. যথা ৰুত্তং ভগৰতা সতিন্দ্রিযং ভিক্খৰে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু সতিপট্ঠানেসু.
একগ্গলক্খণো সমাধি, অৰিক্খেপপচ্চুপট্ঠানো, তস্স চত্তারি ঞাণানি পদট্ঠানং. যথা ৰুত্তং ভগৰতা সমাধিন্দ্রিযং, ভিক্খৰে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু ঝানেসু.
পজাননলক্খণা পঞ্ঞা, ভূতত্থসন্তীরণা পচ্চুপট্ঠানা, তস্স চত্তারি অরিযসচ্চানি পদট্ঠানং. যথা ৰুত্তং ভগৰতা [পস্স সংযুত্তনিকাযে] পঞ্ঞিন্দ্রিযং, ভিক্খৰে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু অরিযসচ্চেসু.
চত্তারি চক্কানি [পস্স অ. নি. ৪.৩১] পতিরূপদেসৰাসো চক্কং, সপ্পুরিসূপনিস্সযো চক্কং, অত্তসম্মাপণিধানং চক্কং, পুব্বে কতপুঞ্ঞতা চক্কং. তত্থ অরিযসন্নিস্সযলক্খণো পতিরূপদেসৰাসো, সো সপ্পুরিসূপনিস্সযস্স পদট্ঠানং. অরিযসন্নিস্সযলক্খণো সপ্পুরিস্সূপনিস্সযো, সো অত্তসম্মাপণিধানস্স পদট্ঠানং. সম্মাপটিপত্তিলক্খণং অত্তসম্মাপণিধানং, তং পুঞ্ঞানং পদট্ঠানং. কুসলধম্মোপচযলক্খণং পুঞ্ঞং, তং সব্বসম্পত্তীনং পদট্ঠানং.
একাদসসীলমূলকা ধম্মা সীলৰতো অৰিপ্পটিসারো ভৰতি…পে… সো ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং ‘‘নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি পজাননা. তত্থ ৰেরমণিলক্খণং সীলং, তং অৰিপ্পটিসারস্স পদট্ঠানং. ন অত্তানুৰাদলক্খণো অৰিপ্পটিসারো, সো পামোজ্জস্স পদট্ঠানং. অভিপ্পমোদনলক্খণং পামোজ্জং, তং পীতিযা পদট্ঠানং. অত্তমনলক্খণা পীতি, সা পস্সদ্ধিযা পদট্ঠানং. কম্মনিযলক্খণা পস্সদ্ধি, সা সুখস্স পদট্ঠানং. অব্যাপাদলক্খণং সুখং, তং সমাধিনো পদট্ঠানং. অৰিক্খেপনলক্খণো সমাধি, সো যথাভূতঞাণদস্সনস্স পদট্ঠানং. অৰিপরীতসন্তীরণলক্খণা পঞ্ঞা, সা নিব্বিদায পদট্ঠানং অনালযনলক্খণা নিব্বিদা, সা ৰিরাগস্স পদট্ঠানং. অসংকিলেসলক্খণো ৰিরাগো, সো ৰিমুত্তিযা পদট্ঠানং. অকুসলধম্মৰিৰেকলক্খণা ৰিমুত্তি, সা ৰিমুত্তিনো ৰোদানস্স পদট্ঠানং.
৬৮. চতস্সো অরিযভূমিযো চত্তারি সামঞ্ঞফলানি. তত্থ যো যথাভূতং পজানাতি, এসা দস্সনভূমি. সোতাপত্তিফলঞ্চ সো যথাভূতং পজানিত্ৰা নিব্বিন্দতি, ইদং তনুকামরাগস্স পদট্ঠানং ব্যাপাদানং. সকদাগামিফলঞ্চ সণ্হং ৰিরজ্জতি, অযং রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি. অনাগামিফলঞ্চ যং অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, অযং কতাভূমি. অরহত্তঞ্চ সামঞ্ঞফলানীতি কো ৰচনত্থো, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সামঞ্ঞং, তস্সেতানি ফলানি সামঞ্ঞফলানীতি ৰুচ্চতি. কিস্স ব্রহ্মঞ্ঞফলানীতি ৰুচ্চন্তে? ব্রহ্মঞ্ঞঅরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স তানি ফলানীতি ব্রহ্মঞ্ঞফলানীতি ৰুচ্চন্তে.
তত্থ সোতাপন্নো কথং হোতি? সহ সচ্চাভিসমযা অরিযসাৰকস্স তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো চ, ইমেসং তিণ্ণং সংযোজনানং পহানা পরিক্খযা অরিযসাৰকো হোতি সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো যাৰ দুক্খস্সন্তং করোতি.
তত্থ কতমা সক্কাযদিট্ঠি? অস্সুতৰা বালো পুথুজ্জনো যাৰ অরিযধম্মে অকোৰিদো, সো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি যাৰ ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং, সো ইমেসু পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহো ৰা অত্তনিযগ্গাহো ৰা এসোহমস্মি একস্মিং ৰসৰত্তিকো [অৰত্তিতো (পী. ক.)] পক্খিত্তো অনুগ্গহো অনুসযন্তো অঙ্গমঙ্গন্তি পরতি. যা তথাভূতস্স খন্তি রুচি পেক্খনা আকারপরিৰিতক্কো দিট্ঠিনিজ্ঝাযনা অভিপ্পসন্না, অযং ৰুচ্চতে সক্কাযদিট্ঠীতি.
তত্থ পঞ্চ দিট্ঠিযো উচ্ছেদং ভজন্তি. কতমাযো পঞ্চ? রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, যাৰ ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ইমাযো পঞ্চ উচ্ছেদং ভজন্তি, অৰসেসাযো পন্নরস সস্সতং ভজন্তি. ইতি সক্কাযদিট্ঠিপহানা দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতানি পহীযন্তি. পহানা উচ্ছেদং সস্সতঞ্চ ন ভজতি. ইতি উচ্ছেদসস্সতপ্পহানা অরিযসাৰকস্স ন কিঞ্চি দিট্ঠিগতং ভৰতি, অঞ্ঞা ৰা লোকুত্তরায সম্মাদিট্ঠিযা. কথং পন সক্কাযদিট্ঠি ন ভৰতি? ইধ অরিযসাৰকো সুতৰা হোতি, সব্বো সুক্কপক্খো কাতব্বো, যাৰ অরিযধম্মেসু কোৰিদো রূপং অনত্ততো সমনুপস্সতি, যাৰ ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমস্স সমনুপস্সন্তস্স সক্কাযদিট্ঠি ন ভৰতি.
কথং ৰিচিকিচ্ছা ন ভৰতি? ইধ অরিযসাৰকো বুদ্ধে ন কঙ্খতি, ন ৰিচিকিচ্ছতি অভিপ্পসীদতি, ইতিপি সো ভগৰাতি সব্বং. ধম্মে ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি সব্বং. যাৰ তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানন্তি, ইমিনা দুতিযেন আকঙ্খিযেন ধম্মেন সমন্নাগতো হোতি. সঙ্ঘে ন কঙ্খতি…পে… যাৰ পূজা দেৰানঞ্চ মনুস্সানঞ্চাতি, ইমিনা ততিযেন আকঙ্খিযেন ধম্মেন সমন্নাগতো হোতি.
সব্বে সঙ্খারা দুক্খাতি ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি অধিমুচ্চতি অভিপ্পসীদতি. তণ্হা দুক্খসমুদযোতি ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি. তণ্হানিরোধা দুক্খনিরোধোতি ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি. অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি অধিমুচ্চতি অভিপ্পসীদতি. যাৰ বুদ্ধে ৰা ধম্মে ৰা সঙ্ঘে ৰা দুক্খে ৰা সমুদযে ৰা নিরোধে ৰা মগ্গে ৰা কঙ্খাযনা ৰিমতি ৰিচিকিচ্ছা দ্ৰেধাপথা আসপ্পনা [অপ্পনা (পী. ক.) ধ. স. ১০০৮ নিক্খেপকণ্ডে পস্সিতব্বং] পরিসপ্পনা অনৰট্ঠানং অধিট্ঠাগমনং [অনিট্ঠাগমনং (ক.)] অনেকংসো অনেকংসিকতা, তে তস্স পহীনা ভৰন্তি পণুন্না উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা.
৬৯. তত্থ সীলব্বতপরামাসো দ্ৰিধা – সীলস্স ৰা সুদ্ধস্স ৰা. তত্থ সীলস্স সীলব্বতপরামাসো ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা তত্থ কপোতপাদাহি অচ্ছরাহি সদ্ধিং কীল়িস্সামি রমিস্সামি পরিচরিস্সামীতি. যথাভূতদস্সনন্তি রুচিৰিমুত্তি রাগো রাগপরিৰত্তকা দিট্ঠিরূপনা পস্সনা অসন্তুস্সিতস্স সীলব্বতপরামাসো. তত্থ কতমো সুদ্ধস্স সীলব্বতপরামাসো? ইধেকচ্চো সীলং পরামসতি, সীলেন সুজ্ঝতি, সীলেন নীযতি, সীলেন মুচ্চতি, সুখং ৰীতিক্কমতি, দুক্খং ৰীতিক্কমতি, সুখদুক্খং ৰীতিক্কমতি অনুপাপুণাতি উপরিমেন. তদুভযং সীলৰতং পরামসতি তদুভযেন সীলৰতেন সুজ্ঝন্তি মুচ্চন্তি নীযন্তি, সুখং ৰীতিক্কমন্তি, দুক্খং ৰীতিক্কমন্তি, সুখদুক্খং ৰীতিক্কমন্তি, অনুপাপুণন্তীতি অৰিসুচিকরং ধম্মং অৰিমুত্তিকরং ধম্মং ৰিসুচিতো ৰিমুত্তিতো পচ্চাগচ্ছন্তস্স যা তথাভূতস্স খন্তি রুচি মুত্তি পেক্খনা আকারপরিৰিতক্কো দিট্ঠিনিজ্ঝাযনা পস্সনা, অযং সুদ্ধস্স সীলব্বতপরামাসো. এতে উভো পরামাসা অরিযসাৰকস্স পহীনা ভৰন্তি যাৰ আযতিং অনুপ্পাদধম্মা, সো সীলৰা ভৰতি অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো অক্খণ্ডেহি যাৰ উপসমসংৰত্তনিকেহি. ইমেসং তিণ্ণং সংযোজনানং পহানা সুতৰা অরিযসাৰকো ভৰতি সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো, সব্বং.
সহসচ্চাভিসমযা, ইতি কো ৰচনত্থো? চত্তারো অভিসমযা, পরিঞ্ঞাভিসমযো পহানাভিসমযো সচ্ছিকিরিযাভিসমযো ভাৰনাভিসমযো.
তত্থ অরিযসাৰকো দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন অভিসমেতি, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেতি, মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং কারণং? দুক্খস্স পরিঞ্ঞাভিসমযো, সমুদযস্স পহানাভিসমযো, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযাভিসমযো, মগ্গস্স ভাৰনাভিসমযো. সমথৰিপস্সনায কথং অভিসমেতি? আরম্মণে চিত্তং উপনিবন্ধেত্ৰা পঞ্চক্খন্ধে দুক্খতো পস্সতি. তত্থ যো উপনিবন্ধো, অযং সমথো. যা পরিযোগাহনা, অযং ৰিপস্সনা. পঞ্চক্খন্ধে দুক্খাতি পস্সতো যো পঞ্চক্খন্ধেসু আলযো নিকন্তি উপগমনং অজ্ঝোসানা ইচ্ছা মুচ্ছা পণিধি পত্থনা পহীযতি. তত্থ পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং. যো তত্থ আলযো নিকন্তি উপগমনং অজ্ঝোসানং ইচ্ছা মুচ্ছা পণিধি পত্থনা, অযং সমুদযো. যং তস্স পহানং, সো নিরোধো সমথো ৰিপস্সনা চ মগ্গো, এৰং তেসং চতুন্নং অরিযসচ্চানং এককালে একক্খণে একচিত্তে অপুব্বং অচরিমং অভিসমযো ভৰতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সহসচ্চাভিসমযা অরিযসাৰকস্স তীণি সংযোজনানি পহীযন্তী’’তি.
৭০. তত্থ সমথৰিপস্সনা যুগনদ্ধা ৰত্তমানা এককালে একক্খণে একচিত্তে চত্তারি কিচ্চানি করোতি, দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, যাৰ মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং কারণা? দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযো, যাৰ মগ্গং ভাৰনাভিসমযো. এৰং দিট্ঠন্তো যথা নাৰা জলং গচ্ছন্তী চত্তারি কিচ্চানি করোতি, পারিমং তীরং পাপেতি, ওরিমং তীরং জহতি, ভারং ৰহতি, সোতং ছিন্দতি; এৰমেৰ সমথৰিপস্সনা যুগনদ্ধা ৰত্তমানা এককালে একক্খণে একচিত্তে চত্তারি কিচ্চানি করোতি, দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, যাৰ মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি. যথা ৰা সূরিযো উদযন্তো এককালে অপুব্বং অচরিমং চত্তারি কিচ্চানি করোতি, অন্ধকারং ৰিধমতি, আলোকং পাতুকরোতি, রূপং নিদস্সীযতি, সীতং পরিযাদিযতি; এৰমেৰ সমথৰিপস্সনা যুগনদ্ধা ৰত্তমানা এককালে…পে… যথা পদীপো জলন্তো এককালে অপুব্বং অচরিমং চত্তারি কিচ্চানি করোতি, অন্ধকারং ৰিধমতি, আলোকং পাতুকরোতি, রূপং নিদস্সীযতি, উপাদানং পরিযাদিযতি; এৰমেৰ সমথৰিপস্সনা যুগনদ্ধা ৰত্তমানা এককালে…পে….
যদা অরিযসাৰকো সোতাপন্নো ভৰতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো যাৰ দুক্খস্সন্তং করোতি, অযং দস্সনভূমি. সোতাপত্তিফলঞ্চ সোতাপত্তিফলে ঠিতো উত্তরি সমথৰিপস্সনং ভাৰেন্তো যুগনদ্ধা ৰত্তমানা কামরাগব্যাপাদানং যেভুয্যেন পহানা অরিযসাৰকো হোতি. সকদাগামি পরিনিট্ঠিতত্তা সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি, অযং তনুভূমি.
সকদাগামিফলঞ্চ যো সকদাগামিফলে ঠিতো ৰিপস্সনং ভাৰেন্তো কামরাগব্যাপাদে সানুসযে অনৰসেসং পজহতি, কামরাগব্যাপাদেসু অনৰসেসং পহীনেসু পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৰন্তি সক্কাযদিট্ঠি সীলব্বতপরামাসো ৰিচিকিচ্ছা কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো চ, ইমেসং পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা [পহানায (পী. ক.)] অরিযসাৰকো হোতি অনাগামী তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা, অযং ৰীতরাগভূমি.
অনাগামিফলঞ্চ অনাগামিফলে ঠিতো উত্তরি সমথৰিপস্সনং ভাৰেন্তো পঞ্চ উদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি পজহতি রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জঞ্চ. ইমেসং পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা অরিযসাৰকো অরহা ভৰতি, খীণাসৰো ৰুসিতৰা সম্মদঞ্ঞা [সম্পজঞ্ঞো (পী. ক.)] ৰিমুত্তো পরিক্খীণভৰসংযোজনো অনুপ্পত্তসদত্থো, অযং কতাভূমি.
অরহন্তোৰ অযং সোপাদিসেসা নিব্বানধাতু. তস্স আযুক্খযা জীৰিতিন্দ্রিযাপরোধা ইদঞ্চ দুক্খং নিরুজ্ঝতি, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জতি. যো ইমস্স দুক্খস্স নিরোধো ৰূপসমো, অঞ্ঞস্স চ অপাতুভাৰো, অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু. ইমা দ্ৰে নিব্বানধাতুযো. ইতি সচ্চানি ৰুত্তানি. সচ্চাভিসমযো ৰুত্তো, কিলেসৰৰত্থানং ৰুত্তং, পহানং ৰুত্তং, ভূমিযো ৰুত্তা, ফলানি ৰুত্তানি, নিব্বানধাতুযো ৰুত্তা. এৰমিমেসু ৰুত্তেসু সব্ববোধি ৰুত্তা ভৰতি. এত্থ যোগো করণীযো.
৭১. তত্থ কতমাযো নৰ অনুপুব্বসমাপত্তিযো? চত্তারি ঝানানি চতস্সো চ অরূপসমাপত্তিযো নিরোধসমাপত্তি চ. তত্থ চত্তারি ঝানানি কতমানি? ইধ, ভিক্খৰে, [পস্স দীঘনিকাযে] ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ৰিত্থারেন কাতব্বানি. তত্থ কতমা চত্তারো অরূপসমাপত্তিযো? ৰিরাগিনো ৰত ৰত্তব্বো, যাৰ নিরোধসমাপত্তি ৰিত্থারেন কাতব্বা. ইমাযো নৰ অনুপুব্বসমাপত্তিযো.
তত্থ কতমং পঠমং ঝানং? পঞ্চঙ্গৰিপ্পযুত্তং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং. কতমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি ৰিপ্পযুত্তং? পঞ্চহি নীৰরণেহি. তত্থ কতমানি পঞ্চ নীৰরণানি? কামচ্ছন্দোতি ৰিত্থারেতব্বো. তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো? যো পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগো পেমং নিকন্তি অজ্ঝোসানং ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা অপরিচ্চাগো অনুসযো পরিযুট্ঠানং, অযং কামচ্ছন্দনীৰরণং. তত্থ কতমং ব্যাপাদনীৰরণং? যো সত্তেসু সঙ্খারেসু চ আঘাতো…পে… যথা দোসে তথা নিওট্ঠানা, অযং ব্যাপাদো নীৰরণং. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা চিত্তস্স জল়তা চিত্তস্স গরুত্তং চিত্তস্স অকম্মনীযতা চিত্তস্স নিক্খেপো নিদ্দাযনা পচলিকতা পচলাযনা পচলাযনং, ইদং মিদ্ধং. তত্থ কতমং থিনং [থীনং (পী.)]? যা কাযস্স থিনতা জল়তা কাযস্স গরুত্তা কাযস্স অপ্পস্সদ্ধি, ইদং থিনং. ইতি ইদঞ্চ থিনং পুরিমকঞ্চ মিদ্ধং তদুভযং থিনমিদ্ধনীৰরণন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যো অৰূপসমো চিত্তস্স, ইদং উদ্ধচ্চং. তত্থ কতমং কুক্কুচ্চং? যো চেতসো ৰিলেখো অলঞ্চনা ৰিলঞ্চনা হদযলেখো ৰিপ্পটিসারো, ইদং কুক্কুচ্চং. ইতি ইদঞ্চ কুক্কুচ্চং পুরিমকঞ্চ উদ্ধচ্চং তদুভযং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ কতমং ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং? যো বুদ্ধে ৰা ধম্মে ৰা সঙ্ঘে ৰা…পে… অযং ৰিচিকিচ্ছা. অপি চ খো পন পঞ্চ ৰিচিকিচ্ছাযো সমনন্তরাযিকা দেসন্তরাযিকা সমাপত্তন্তরাযিকা মগ্গন্তরাযিকা সগ্গন্তরাযিকা, ইমাযো পঞ্চ ৰিচিকিচ্ছাযো. ইধ পন সমাপত্তন্তরাযিকা ৰিচিকিচ্ছা অধিপ্পেতা. ইমে পঞ্চ নীৰরণা.
তত্থ নীৰরণানীতি কো ৰচনত্থো, কুতো নিৰারযন্তীতি? সব্বতো কুসলপক্খিকা নিৰারযন্তি. কথং [কিং কং (পী. ক.)] নিৰারযন্তি? কামচ্ছন্দো অসুভতো নিৰারযতি, ব্যাপাদো মেত্তায [মেত্ততো (পী.)] নিৰারযতি, থিনং পস্সদ্ধিতো নিৰারযতি, মিদ্ধং ৰীরিযারম্ভতো নিৰারযতি, উদ্ধচ্চং সমথতো নিৰারযতি, কুক্কুচ্চং অৰিপ্পটিসারতো নিৰারযতি, ৰিচিকিচ্ছা পঞ্ঞাতো পটিচ্চসমুপ্পাদতো নিৰারযতি.
অপরো পরিযাযো. কামচ্ছন্দো অলোভতো কুসলমূলতো নিৰারযতি, ব্যাপাদো অদোসতো নিৰারযতি, থিনমিদ্ধং সমাধিতো নিৰারযতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং সতিপট্ঠানেহি নিৰারযতি, ৰিচিকিচ্ছা অমোহতো কুসলমূলতো নিৰারযতি.
অপরো পরিযাযো. তযো ৰিহারা দিব্বৰিহারো ব্রহ্মৰিহারো অরিযৰিহারো. দিব্বৰিহারো চত্তারি ঝানানি, ব্রহ্মৰিহারো চত্তারি অপ্পমাণানি, অরিযৰিহারো সত্ততিংস বোধিপক্খিযা ধম্মা. তত্থ কামচ্ছন্দো উদ্ধচ্চং কুক্কুচ্চঞ্চ দিব্বৰিহারং নিৰারযতি, ব্যাপাদো ব্রহ্মৰিহারং নিৰারযতি, থিনমিদ্ধং ৰিচিকিচ্ছা চ অরিযৰিহারং নিৰারযতি.
অপরো পরিযাযো. কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ সমথং নিৰারযন্তি, থিনমিদ্ধং ৰিচিকিচ্ছা চ ৰিপস্সনং নিৰারযন্তি, অতো নীৰরণন্তি ৰুচ্চন্তে. ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি ৰিপ্পযুত্তং পঠমং ঝানং.
কতমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সম্পযুত্তং পঠমং ঝানং? ৰিতক্কৰিচারেহি পীতিযা সুখেন চ চিত্তেকগ্গতায চ. ইমেসং পঞ্চন্নং অঙ্গানং উপ্পাদপটিলাভসমন্নাগমো সচ্ছিকিরিযং পঠমং ঝানং পটিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি. ইমানি পঞ্চ অঙ্গানি উপ্পাদেত্ৰা ৰিহরতীতি, তেন ৰুচ্চতে পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি দিব্বেন ৰিহারেন.
তত্থ দুতিযং ঝানং চতুরঙ্গসমন্নাগতং পীতিসুখেন চিত্তেকগ্গতায অজ্ঝত্তং সম্পসাদনেন ইমানি চত্তারি অঙ্গানি উপ্পাদেত্ৰা সম্পাদেত্ৰা ৰিহরতি, তেন ৰুচ্চতি দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি.
তত্থ পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং ততিযং ঝানং সতিযা সম্পজঞ্ঞে সুখেন চিত্তেকগ্গতায উপেক্খায ইমানি পঞ্চঙ্গানি উপ্পাদেত্ৰা সম্পাদেত্ৰা ৰিহরতি, তেন ৰুচ্চতি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি.
তত্থ চতুত্থং ঝানং চতুরঙ্গসমন্নাগতং উপেক্খায সতিপারিসুদ্ধিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায চিত্তেকগ্গতা চ, ইমেহি চতূহঙ্গেহি সমন্নাগতং চতুত্থং ঝানং. ইতি ইমেসং চতুন্নং অঙ্গানং উপ্পাদো পটিলাভো সমন্নাগমো সচ্ছিকিরিযা চতুত্থং ঝানং পটিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি. ইমানি চত্তারি ঝানানি উপ্পাদেত্ৰা সম্পাদেত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, তেন ৰুচ্চতি দিব্বেন ৰিহারেন ৰিহরতীতি.
তত্থ কতমো অনিচ্চট্ঠো? পীল়নট্ঠো অনিচ্চট্ঠো পভঙ্গট্ঠো সম্পাপনট্ঠো ৰিৰেকট্ঠো অনিচ্চট্ঠো, অযং অনিচ্চট্ঠো.
তত্থ কতমো দুক্খট্ঠো? পীল়নট্ঠো দুক্খট্ঠো সম্পীল়নট্ঠো সংৰেগট্ঠো ব্যাধিনট্ঠো, অযং দুক্খট্ঠো.
তত্থ কতমো সুঞ্ঞট্ঠো? অনুপলিত্তো সুঞ্ঞট্ঠো, অসম্ভাজনট্ঠো গতপট্ঠো [অপ্পট্ঠো (পী.)] ৰিৰট্টট্ঠো, অযং সুঞ্ঞট্ঠো.
তত্থ কতমো অনত্তট্ঠো? অনিস্সরিযট্ঠো অনত্তট্ঠো, অৰসৰত্তনট্ঠো, অকামকারিট্ঠো পরিৰিদট্ঠো, অযং অনত্তট্ঠোতি.
সুত্তত্থসমুচ্চযো নাম সংৰত্তিসন্তিকা পেটকভূমি সমত্তা.