১০. সঙ্গীতিসুত্তং

২৯৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা মল্লেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি যেন পাৰা নাম মল্লানং নগরং তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা পাৰাযং ৰিহরতি চুন্দস্স কম্মারপুত্তস্স অম্বৰনে.

উব্ভতকনৰসন্ধাগারং

২৯৭. তেন খো পন সমযেন পাৰেয্যকানং মল্লানং উব্ভতকং নাম নৰং সন্ধাগারং [সন্থাগারং (সী. পী.), সণ্ঠাগারং (স্যা. কং.)] অচিরকারিতং হোতি অনজ্ঝাৰুট্ঠং [অনজ্ঝাৰুত্থং (সী. স্যা. পী. ক.)] সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. অস্সোসুং খো পাৰেয্যকা মল্লা – ‘‘ভগৰা কির মল্লেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি পাৰং অনুপ্পত্তো পাৰাযং ৰিহরতি চুন্দস্স কম্মারপুত্তস্স অম্বৰনে’’তি. অথ খো পাৰেয্যকা মল্লা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো পাৰেয্যকা মল্লা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, পাৰেয্যকানং মল্লানং উব্ভতকং নাম নৰং সন্ধাগারং অচিরকারিতং হোতি অনজ্ঝাৰুট্ঠং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. তঞ্চ খো, ভন্তে, ভগৰা পঠমং পরিভুঞ্জতু, ভগৰতা পঠমং পরিভুত্তং পচ্ছা পাৰেয্যকা মল্লা পরিভুঞ্জিস্সন্তি. তদস্স পাৰেয্যকানং মল্লানং দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অধিৰাসেসি খো ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.

২৯৮. অথ খো পাৰেয্যকা মল্লা ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন সন্ধাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা সব্বসন্থরিং [সব্বসন্থরিং সন্থতং (ক.)] সন্ধাগারং সন্থরিত্ৰা ভগৰতো আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা উদকমণিকং পতিট্ঠপেত্ৰা তেলপদীপং আরোপেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তে পাৰেয্যকা মল্লা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘সব্বসন্থরিসন্থতং [সব্বসন্থরিং সন্থতং (সী. পী. ক.)], ভন্তে, সন্ধাগারং, ভগৰতো আসনানি পঞ্ঞত্তানি, উদকমণিকো পতিট্ঠাপিতো, তেলপদীপো আরোপিতো. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

২৯৯. অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সন্ধাগারং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা সন্ধাগারং পৰিসিত্ৰা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৰা সন্ধাগারং পৰিসিত্ৰা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰা. পাৰেয্যকাপি খো মল্লা পাদে পক্খালেত্ৰা সন্ধাগারং পৰিসিত্ৰা পুরত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰা. অথ খো ভগৰা পাৰেয্যকে মল্লে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘অভিক্কন্তা খো, ৰাসেট্ঠা, রত্তি. যস্সদানি তুম্হে কালং মঞ্ঞথা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো পাৰেয্যকা মল্লা ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু.

৩০০. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তেসু পাৰেয্যকেসু মল্লেসু তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতং ভিক্খুসংঘং অনুৰিলোকেত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘ৰিগতথিনমিদ্ধো [ৰিগতথীনমিদ্ধো (সী. স্যা. কং. পী.)] খো, সারিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো. পটিভাতু তং, সারিপুত্ত, ভিক্খূনং ধম্মীকথা. পিট্ঠি মে আগিলাযতি. তমহং আযমিস্সামী’’তি [আযমেয্যামীতি (স্যা. কং.)]. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা.

ভিন্ননিগণ্ঠৰত্থু

৩০১. তেন খো পন সমযেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো পাৰাযং অধুনাকালঙ্কতো হোতি. তস্স কালঙ্কিরিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৰেধিকজাতা [দ্ধেল়্হকজাতা (স্যা. কং.)] ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরন্তি [ৰিচরন্তি (স্যা. কং.)] – ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামি, কিং ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানিস্সসি! মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৰমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. সহিতং মে, অসহিতং তে. পুরেৰচনীযং পচ্ছা অৰচ, পচ্ছাৰচনীযং পুরে অৰচ. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তং, আরোপিতো তে ৰাদো, নিগ্গহিতো ত্ৰমসি, চর ৰাদপ্পমোক্খায, নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’’তি. ৰধোযেৰ খো মঞ্ঞে নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু ৰত্ততি. যেপি [যেপি তে (সী. পী.)] নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স সাৰকা গিহী ওদাতৰসনা, তেপি নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু নিব্বিন্নরূপা ৰিরত্তরূপা পটিৰানরূপা, যথা তং দুরক্খাতে ধম্মৰিনযে দুপ্পৰেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৰত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতে ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণে.

৩০২. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘নিগণ্ঠো, আৰুসো, নাটপুত্তো পাৰাযং অধুনাকালঙ্কতো, তস্স কালঙ্কিরিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৰেধিকজাতা…পে… ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণে’’. ‘‘এৰঞ্হেতং, আৰুসো, হোতি দুরক্খাতে ধম্মৰিনযে দুপ্পৰেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৰত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতে. অযং খো পনাৰুসো অম্হাকং [অস্মাকং (পী.)] ভগৰতা [ভগৰতো (ক. সী.)] ধম্মো স্ৰাক্খাতো সুপ্পৰেদিতো নিয্যানিকো উপসমসংৰত্তনিকো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতো. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং, যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.

‘‘কতমো চাৰুসো, অম্হাকং ভগৰতা [ভগৰতো (ক. সী.)] ধম্মো স্ৰাক্খাতো সুপ্পৰেদিতো নিয্যানিকো উপসমসংৰত্তনিকো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতো; যত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং, যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং?

এককং

৩০৩. ‘‘অত্থি খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একো ধম্মো সম্মদক্খাতো. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং, যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একো ধম্মো? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা. সব্বে সত্তা সঙ্খারট্ঠিতিকা. অযং খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একো ধম্মো সম্মদক্খাতো. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং, যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.

দুকং

৩০৪. ‘‘অত্থি খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দ্ৰে ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং, যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমে দ্ৰে [দ্ৰে ধম্মো (স্যা. কং.) এৰমুপরিপি]?

‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চ.

‘‘অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চ.

‘‘ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চ.

‘‘অহিরিকঞ্চ [অহিরীকঞ্চ (কত্থচি)] অনোত্তপ্পঞ্চ.

‘‘হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ.

‘‘দোৰচস্সতা চ পাপমিত্ততা চ.

‘‘সোৰচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ.

‘‘আপত্তিকুসলতা চ আপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা চ.

‘‘সমাপত্তিকুসলতা চ সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা চ.

‘‘ধাতুকুসলতা চ মনসিকারকুসলতা চ.

‘‘আযতনকুসলতা চ পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা চ.

‘‘ঠানকুসলতা চ অট্ঠানকুসলতা চ.

‘‘অজ্জৰঞ্চ লজ্জৰঞ্চ.

‘‘খন্তি চ সোরচ্চঞ্চ.

‘‘সাখল্যঞ্চ পটিসন্থারো চ.

‘‘অৰিহিংসা চ সোচেয্যঞ্চ.

‘‘মুট্ঠস্সচ্চঞ্চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ.

‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ.

‘‘ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা চ ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা চ.

‘‘ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা চ ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা চ.

‘‘পটিসঙ্খানবলঞ্চ [পটিসন্ধানবলঞ্চ (স্যা.)] ভাৰনাবলঞ্চ.

‘‘সতিবলঞ্চ সমাধিবলঞ্চ.

‘‘সমথো চ ৰিপস্সনা চ.

‘‘সমথনিমিত্তঞ্চ পগ্গহনিমিত্তঞ্চ.

‘‘পগ্গহো চ অৰিক্খেপো চ.

‘‘সীলৰিপত্তি চ দিট্ঠিৰিপত্তি চ.

‘‘সীলসম্পদা চ দিট্ঠিসম্পদা চ.

‘‘সীলৰিসুদ্ধি চ দিট্ঠিৰিসুদ্ধি চ.

‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পন যথা দিট্ঠিস্স চ পধানং.

‘‘সংৰেগো চ সংৰেজনীযেসু ঠানেসু সংৰিগ্গস্স চ যোনিসো পধানং.

‘‘অসন্তুট্ঠিতা চ কুসলেসু ধম্মেসু অপ্পটিৰানিতা চ পধানস্মিং.

‘‘ৰিজ্জা চ ৰিমুত্তি চ.

‘‘খযেঞাণং অনুপ্পাদেঞাণং.

‘‘ইমে খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দ্ৰে ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং, যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.

তিকং

৩০৫. ‘‘অত্থি খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন তযো ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং…পে… অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমে তযো?

‘‘তীণি অকুসলমূলানি – লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং.

‘‘তীণি কুসলমূলানি – অলোভো কুসলমূলং, অদোসো কুসলমূলং, অমোহো কুসলমূলং.

‘‘তীণি দুচ্চরিতানি – কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং.

‘‘তীণি সুচরিতানি – কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতং, মনোসুচরিতং.

‘‘তযো অকুসলৰিতক্কা – কামৰিতক্কো, ব্যাপাদৰিতক্কো, ৰিহিংসাৰিতক্কো.

‘‘তযো কুসলৰিতক্কা – নেক্খম্মৰিতক্কো, অব্যাপাদৰিতক্কো, অৰিহিংসাৰিতক্কো.

‘‘তযো অকুসলসঙ্কপ্পা – কামসঙ্কপ্পো, ব্যাপাদসঙ্কপ্পো, ৰিহিংসাসঙ্কপ্পো.

‘‘তযো কুসলসঙ্কপ্পা – নেক্খম্মসঙ্কপ্পো, অব্যাপাদসঙ্কপ্পো, অৰিহিংসাসঙ্কপ্পো.

‘‘তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা – কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৰিহিংসাসঞ্ঞা.

‘‘তিস্সো কুসলসঞ্ঞা – নেক্খম্মসঞ্ঞা, অব্যাপাদসঞ্ঞা, অৰিহিংসাসঞ্ঞা.

‘‘তিস্সো অকুসলধাতুযো – কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৰিহিংসাধাতু.

‘‘তিস্সো কুসলধাতুযো – নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৰিহিংসাধাতু.

‘‘অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – কামধাতু, রূপধাতু, অরূপধাতু.

‘‘অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – রূপধাতু, অরূপধাতু, নিরোধধাতু.

‘‘অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – হীনধাতু, মজ্ঝিমধাতু, পণীতধাতু.

‘‘তিস্সো তণ্হা – কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা.

‘‘অপরাপি তিস্সো তণ্হা – কামতণ্হা, রূপতণ্হা, অরূপতণ্হা.

‘‘অপরাপি তিস্সো তণ্হা – রূপতণ্হা, অরূপতণ্হা, নিরোধতণ্হা.

‘‘তীণি সংযোজনানি – সক্কাযদিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপরামাসো.

‘‘তযো আসৰা – কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো.

‘‘তযো ভৰা – কামভৰো, রূপভৰো, অরূপভৰো.

‘‘তিস্সো এসনা – কামেসনা, ভৰেসনা, ব্রহ্মচরিযেসনা.

‘‘তিস্সো ৰিধা – সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা, সদিসোহমস্মীতি ৰিধা, হীনোহমস্মীতি ৰিধা.

‘‘তযো অদ্ধা – অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা.

‘‘তযো অন্তা – সক্কাযো অন্তো, সক্কাযসমুদযো অন্তো, সক্কাযনিরোধো অন্তো.

‘‘তিস্সো ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা.

‘‘তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা, সঙ্খারদুক্খতা, ৰিপরিণামদুক্খতা.

‘‘তযো রাসী – মিচ্ছত্তনিযতো রাসি, সম্মত্তনিযতো রাসি, অনিযতো রাসি.

‘‘তযো তমা [তিস্সো কঙ্খা (বহূসু) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] – অতীতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, অনাগতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, এতরহি ৰা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি.

‘‘তীণি তথাগতস্স অরক্খেয্যানি – পরিসুদ্ধকাযসমাচারো আৰুসো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং, যং তথাগতো রক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’তি. পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো আৰুসো, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৰচীদুচ্চরিতং, যং তথাগতো রক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’তি. পরিসুদ্ধমনোসমাচারো, আৰুসো, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স মনোদুচ্চরিতং যং তথাগতো রক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’তি.

‘‘তযো কিঞ্চনা – রাগো কিঞ্চনং, দোসো কিঞ্চনং, মোহো কিঞ্চনং.

‘‘তযো অগ্গী – রাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি.

‘‘অপরেপি তযো অগ্গী – আহুনেয্যগ্গি, গহপতগ্গি, দক্খিণেয্যগ্গি.

‘‘তিৰিধেন রূপসঙ্গহো – সনিদস্সনসপ্পটিঘং রূপং [সনিদস্সনসপ্পটিঘরূপং (স্যা. কং.) এৰমিতরদ্ৰযেপি], অনিদস্সনসপ্পটিঘং রূপং, অনিদস্সনঅপ্পটিঘং রূপং.

‘‘তযো সঙ্খারা – পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, আনেঞ্জাভিসঙ্খারো.

‘‘তযো পুগ্গলা – সেক্খো পুগ্গলো, অসেক্খো পুগ্গলো, নেৰসেক্খোনাসেক্খো পুগ্গলো.

‘‘তযো থেরা – জাতিথেরো, ধম্মথেরো, সম্মুতিথেরো [সম্মতিথেরো (স্যা. কং.)].

‘‘তীণি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি – দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু.

‘‘তীণি চোদনাৰত্থূনি – দিট্ঠেন, সুতেন, পরিসঙ্কায.

‘‘তিস্সো কামূপপত্তিযো [কামুপ্পত্তিযো (সী.), কামুপপত্তিযো (স্যা. পী. ক.)] – সন্তাৰুসো সত্তা পচ্চুপট্ঠিতকামা, তে পচ্চুপট্ঠিতেসু কামেসু ৰসং ৰত্তেন্তি, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৰা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা. অযং পঠমা কামূপপত্তি. সন্তাৰুসো, সত্তা নিম্মিতকামা, তে নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰা কামেসু ৰসং ৰত্তেন্তি, সেয্যথাপি দেৰা নিম্মানরতী. অযং দুতিযা কামূপপত্তি. সন্তাৰুসো সত্তা পরনিম্মিতকামা, তে পরনিম্মিতেসু কামেসু ৰসং ৰত্তেন্তি, সেয্যথাপি দেৰা পরনিম্মিতৰসৰত্তী. অযং ততিযা কামূপপত্তি.

‘‘তিস্সো সুখূপপত্তিযো [সুখুপপত্তিযো (স্যা. পী. ক.)] – সন্তাৰুসো সত্তা [সত্তা সুখং (স্যা. কং.)] উপ্পাদেত্ৰা উপ্পাদেত্ৰা সুখং ৰিহরন্তি, সেয্যথাপি দেৰা ব্রহ্মকাযিকা. অযং পঠমা সুখূপপত্তি. সন্তাৰুসো, সত্তা সুখেন অভিসন্না পরিসন্না পরিপূরা পরিপ্ফুটা. তে কদাচি করহচি উদানং উদানেন্তি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি, সেয্যথাপি দেৰা আভস্সরা. অযং দুতিযা সুখূপপত্তি. সন্তাৰুসো, সত্তা সুখেন অভিসন্না পরিসন্না পরিপূরা পরিপ্ফুটা. তে সন্তংযেৰ তুসিতা [সন্তুসিতা (স্যা. কং.)] সুখং [চিত্তসুখং (স্যা. ক.)] পটিসংৰেদেন্তি, সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা. অযং ততিযা সুখূপপত্তি.

‘‘তিস্সো পঞ্ঞা – সেক্খা পঞ্ঞা, অসেক্খা পঞ্ঞা, নেৰসেক্খানাসেক্খা পঞ্ঞা.

‘‘অপরাপি তিস্সো পঞ্ঞা – চিন্তামযা পঞ্ঞা, সুতমযা পঞ্ঞা, ভাৰনামযা পঞ্ঞা.

‘‘তীণাৰুধানি – সুতাৰুধং, পৰিৰেকাৰুধং, পঞ্ঞাৰুধং.

‘‘তীণিন্দ্রিযানি – অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং, অঞ্ঞিন্দ্রিযং, অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং.

‘‘তীণি চক্খূনি – মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু.

‘‘তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা.

‘‘তিস্সো ভাৰনা – কাযভাৰনা, চিত্তভাৰনা, পঞ্ঞাভাৰনা.

‘‘তীণি অনুত্তরিযানি – দস্সনানুত্তরিযং, পটিপদানুত্তরিযং, ৰিমুত্তানুত্তরিযং.

‘‘তযো সমাধী – সৰিতক্কসৰিচারো সমাধি, অৰিতক্কৰিচারমত্তো সমাধি, অৰিতক্কঅৰিচারো সমাধি.

‘‘অপরেপি তযো সমাধী – সুঞ্ঞতো সমাধি, অনিমিত্তো সমাধি, অপ্পণিহিতো সমাধি.

‘‘তীণি সোচেয্যানি – কাযসোচেয্যং, ৰচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং.

‘‘তীণি মোনেয্যানি – কাযমোনেয্যং, ৰচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং.

‘‘তীণি কোসল্লানি – আযকোসল্লং, অপাযকোসল্লং, উপাযকোসল্লং.

‘‘তযো মদা – আরোগ্যমদো, যোব্বনমদো, জীৰিতমদো.

‘‘তীণি আধিপতেয্যানি – অত্তাধিপতেয্যং, লোকাধিপতেয্যং, ধম্মাধিপতেয্যং.

‘‘তীণি কথাৰত্থূনি – অতীতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কথং কথেয্য – ‘এৰং অহোসি অতীতমদ্ধান’ন্তি; অনাগতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কথং কথেয্য – ‘এৰং ভৰিস্সতি অনাগতমদ্ধান’ন্তি; এতরহি ৰা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আরব্ভ কথং কথেয্য – ‘এৰং হোতি এতরহি পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধান’ন্তি.

‘‘তিস্সো ৰিজ্জা – পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং ৰিজ্জা, সত্তানং চুতূপপাতেঞাণং ৰিজ্জা, আসৰানং খযেঞাণং ৰিজ্জা.

‘‘তযো ৰিহারা – দিব্বো ৰিহারো, ব্রহ্মা ৰিহারো, অরিযো ৰিহারো.

‘‘তীণি পাটিহারিযানি – ইদ্ধিপাটিহারিযং, আদেসনাপাটিহারিযং, অনুসাসনীপাটিহারিযং.

‘‘ইমে খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন তযো ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং…পে… অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.

চতুক্কং

৩০৬. ‘‘অত্থি খো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তারো ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৰিৰদিতব্বং…পে… অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমে চত্তারো?

‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা. ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা. ইধাৰুসো, ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি.

‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা. ইধাৰুসো, ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. চিত্তসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ৰীরিযসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি.

‘‘চত্তারি ঝানানি. ইধাৰুসো, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং [পঠমজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং [দুতিযজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং [ততিযজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং [চতুত্থজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

৩০৭. ‘‘চতস্সো সমাধিভাৰনা. অত্থাৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সংৰত্ততি. অত্থাৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৰত্ততি. অত্থাৰুসো সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা সতিসম্পজঞ্ঞায সংৰত্ততি. অত্থাৰুসো সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা আসৰানং খযায সংৰত্ততি.

‘‘কতমা চাৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সংৰত্ততি? ইধাৰুসো, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং, আৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সংৰত্ততি.

‘‘কতমা চাৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৰত্ততি? ইধাৰুসো, ভিক্খু আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতি, দিৰাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতি যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. অযং, আৰুসো সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৰত্ততি.

‘‘কতমা চাৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা সতিসম্পজঞ্ঞায সংৰত্ততি? ইধাৰুসো, ভিক্খুনো ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৰিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৰিদিতা ৰিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. অযং, আৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা সতিসম্পজঞ্ঞায সংৰত্ততি.

‘‘কতমা চাৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা আসৰানং খযায সংৰত্ততি? ইধাৰুসো, ভিক্খু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৰিহরতি. ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ৰেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো. অযং, আৰুসো, সমাধিভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা আসৰানং খযায সংৰত্ততি.

৩০৮. ‘‘চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা. ইধাৰুসো, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি. তথা দুতিযং. তথা ততিযং. তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা. কং. পী.)] ফরিত্ৰা ৰিহরতি. করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি. তথা দুতিযং. তথা ততিযং. তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি.

‘‘চত্তারো আরুপ্পা. [অরূপা (স্যা. কং. পী.)] ইধাৰুসো, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘চত্তারি অপস্সেনানি. ইধাৰুসো, ভিক্খু সঙ্খাযেকং পটিসেৰতি, সঙ্খাযেকং অধিৰাসেতি, সঙ্খাযেকং পরিৰজ্জেতি, সঙ্খাযেকং ৰিনোদেতি.

৩০৯. ‘‘চত্তারো অরিযৰংসা. ইধাৰুসো, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন, ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ চীৰরহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি; অলদ্ধা চ চীৰরং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ চীৰরং অগধিতো [অগথিতো (সী. পী.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি ন পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো’.

‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন পিণ্ডপাতেন, ইতরীতরপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ পিণ্ডপাতহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি; অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতরীতরপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি ন পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো’.

‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন সেনাসনেন, ইতরীতরসেনাসনসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ সেনাসনহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি; অলদ্ধা চ সেনাসনং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ সেনাসনং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতরীতরসেনাসনসন্তুট্ঠিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি ন পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো’.

‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু পহানারামো হোতি পহানরতো, ভাৰনারামো হোতি ভাৰনারতো; তায চ পন পহানারামতায পহানরতিযা ভাৰনারামতায ভাৰনারতিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি ন পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো’.

৩১০. ‘‘চত্তারি পধানানি. সংৰরপধানং পহানপধানং ভাৰনাপধানং [ভাৰনাপ্পধানং (স্যা.)] অনুরক্খণাপধানং [অনুরক্খনাপ্পধানং (স্যা.)]. কতমঞ্চাৰুসো, সংৰরপধানং? ইধাৰুসো, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. ইদং ৰুচ্চতাৰুসো, সংৰরপধানং.

‘‘কতমঞ্চাৰুসো, পহানপধানং? ইধাৰুসো, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তিং করোতি [ব্যন্তী করোতি (স্যা. কং.)] অনভাৰং গমেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তিং করোতি অনভাৰং গমেতি. ইদং ৰুচ্চতাৰুসো, পহানপধানং.

‘‘কতমঞ্চাৰুসো, ভাৰনাপধানং? ইধাৰুসো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ইদং ৰুচ্চতাৰুসো, ভাৰনাপধানং.

‘‘কতমঞ্চাৰুসো, অনুরক্খণাপধানং? ইধাৰুসো, ভিক্খু উপ্পন্নং ভদ্রকং [ভদ্দকং (স্যা. কং. পী.)] সমাধিনিমিত্তং অনুরক্খতি – অট্ঠিকসঞ্ঞং, পুল়ুৰকসঞ্ঞং [পুল়ৰকসঞ্ঞং (সী. পী.)], ৰিনীলকসঞ্ঞং, ৰিচ্ছিদ্দকসঞ্ঞং, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞং. ইদং ৰুচ্চতাৰুসো, অনুরক্খণাপধানং.

‘‘চত্তারি ঞাণানি – ধম্মে ঞাণং, অন্ৰযে ঞাণং, পরিযে [পরিচ্চে (সী. ক.), পরিচ্ছেদে (স্যা. পী. ক.) টীকা ওলোকেতব্বা] ঞাণং, সম্মুতিযা ঞাণং [সম্মতিঞাণং (স্যা. কং.)].

‘‘অপরানিপি চত্তারি ঞাণানি – দুক্খে ঞাণং, দুক্খসমুদযে ঞাণং, দুক্খনিরোধে ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং.

৩১১. ‘‘চত্তারি সোতাপত্তিযঙ্গানি – সপ্পুরিসসংসেৰো, সদ্ধম্মস্সৰনং, যোনিসোমনসিকারো, ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তি.

‘‘চত্তারি সোতাপন্নস্স অঙ্গানি. ইধাৰুসো, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো, ভগৰা’তি. ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো [ওপনযিকো (স্যা. কং.)] পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’তি. সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো উজুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো যদিদং চত্তারি পুরিসযুগানি অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপরামট্ঠেহি সমাধিসংৰত্তনিকেহি.

‘‘চত্তারি সামঞ্ঞফলানি – সোতাপত্তিফলং, সকদাগামিফলং, অনাগামিফলং, অরহত্তফলং.

‘‘চতস্সো ধাতুযো – পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু.

‘‘চত্তারো আহারা – কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থং.

‘‘চতস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. রূপূপাযং ৰা, আৰুসো, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি রূপারম্মণং [রূপারমণং (?)] রূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতি; ৰেদনূপাযং ৰা আৰুসো…পে… সঞ্ঞূপাযং ৰা, আৰুসো…পে… সঙ্খারূপাযং ৰা, আৰুসো, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি সঙ্খারারম্মণং সঙ্খারপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতি.

‘‘চত্তারি অগতিগমনানি – ছন্দাগতিং গচ্ছতি, দোসাগতি গচ্ছতি, মোহাগতিং গচ্ছতি, ভযাগতিং গচ্ছতি.

‘‘চত্তারো তণ্হুপ্পাদা – চীৰরহেতু ৰা, আৰুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; পিণ্ডপাতহেতু ৰা, আৰুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; সেনাসনহেতু ৰা, আৰুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; ইতিভৰাভৰহেতু ৰা, আৰুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি.

‘‘চতস্সো পটিপদা – দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘অপরাপি চতস্সো পটিপদা – অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা.

‘‘চত্তারি ধম্মপদানি – অনভিজ্ঝা ধম্মপদং, অব্যাপাদো ধম্মপদং, সম্মাসতি ধম্মপদং, সম্মাসমাধি ধম্মপদং.

‘‘চত্তারি ধম্মসমাদানানি – অত্থাৰুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নদুক্খঞ্চেৰ আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকং. অত্থাৰুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নদুক্খং আযতিং সুখৰিপাকং. অত্থাৰুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নসুখং আযতিং দুক্খৰিপাকং. অত্থাৰুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নসুখঞ্চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকং.

‘‘চত্তারো ধম্মক্খন্ধা – সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো, ৰিমুত্তিক্খন্ধো.

‘‘চত্তারি বলানি – ৰীরিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং.