৩. মহাপরিনিব্বানসুত্তং

১৩১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন রাজা মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰজ্জী অভিযাতুকামো হোতি. সো এৰমাহ – ‘‘অহং হিমে ৰজ্জী এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে উচ্ছেচ্ছামি [উচ্ছেজ্জামি (স্যা. পী.), উচ্ছিজ্জামি (ক.)] ৰজ্জী, ৰিনাসেস্সামি ৰজ্জী, অনযব্যসনং আপাদেস্সামি ৰজ্জী’’তি [আপাদেস্সামি ৰজ্জীতি (সব্বত্থ) অ. নি. ৭.২২ পস্সিতব্বং].

১৩২. অথ খো রাজা মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰস্সকারং ব্রাহ্মণং মগধমহামত্তং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দাহি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘রাজা, ভন্তে, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘রাজা, ভন্তে, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰজ্জী অভিযাতুকামো. সো এৰমাহ – ‘‘অহং হিমে ৰজ্জী এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে উচ্ছেচ্ছামি ৰজ্জী, ৰিনাসেস্সামি ৰজ্জী, অনযব্যসনং আপাদেস্সামী’’’তি. যথা তে ভগৰা ব্যাকরোতি, তং সাধুকং উগ্গহেত্ৰা মম আরোচেয্যাসি. ন হি তথাগতা ৰিতথং ভণন্তী’’তি.

ৰস্সকারব্রাহ্মণো

১৩৩. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মগধমহামত্তো রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্স পটিস্সুত্ৰা ভদ্দানি ভদ্দানি যানানি যোজেত্ৰা ভদ্দং ভদ্দং যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্দেহি ভদ্দেহি যানেহি রাজগহম্হা নিয্যাসি, যেন গিজ্ঝকূটো পব্বতো তেন পাযাসি. যাৰতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৰা, যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মগধমহামত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘রাজা, ভো গোতম, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ভোতো গোতমস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি. রাজা [এৰঞ্চ ৰদেতি রাজা (ক.)], ভো গোতম, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰজ্জী অভিযাতুকামো. সো এৰমাহ – ‘অহং হিমে ৰজ্জী এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে উচ্ছেচ্ছামি ৰজ্জী, ৰিনাসেস্সামি ৰজ্জী, অনযব্যসনং আপাদেস্সামী’’’তি.

রাজঅপরিহানিযধম্মা

১৩৪. তেন খো পন সমযেন আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পিট্ঠিতো ঠিতো হোতি ভগৰন্তং বীজযমানো [ৰীজযমানো (সী.), ৰীজিযমানো (স্যা.)]. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা সন্নিপাতবহুলা’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা সন্নিপাতবহুলা’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা সন্নিপাতবহুলা ভৰিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করোন্তী’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করোন্তী’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতিস্সন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহিস্সন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ‘‘ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেস্সন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দিস্সন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা, তে সক্করোন্তি গরুং করোন্তি [গরুকরোন্তি (সী. স্যা. পী.)] মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা, তে সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা, তে সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো, তা ন ওক্কস্স পসয্হ ৰাসেন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো তা ন ওক্কস্স পসয্হ ৰাসেন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো, তা ন ওক্কস্স পসয্হ ৰাসেস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জী যানি তানি

ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ, তানি সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী যানি তানি ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ, তানি সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী যানি তানি ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ, তানি সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং, ‘ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা, কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসু ৰিহরেয্যু’’’ন্তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে ‘ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসু ৰিহরেয্যু’’’ন্তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা ভৰিস্সতি, কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসু ৰিহরেয্যুন্তি. ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি.

১৩৫. অথ খো ভগৰা ৰস্সকারং ব্রাহ্মণং মগধমহামত্তং আমন্তেসি – ‘‘একমিদাহং, ব্রাহ্মণ, সমযং ৰেসালিযং ৰিহরামি সারন্দদে [সানন্দরে (ক.)] চেতিযে. তত্রাহং ৰজ্জীনং ইমে সত্ত অপরিহানিযে ধম্মে দেসেসিং. যাৰকীৰঞ্চ, ব্রাহ্মণ, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ৰজ্জীসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ৰজ্জী সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ব্রাহ্মণ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি.

এৰং ৰুত্তে, ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মগধমহামত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘একমেকেনপি, ভো গোতম, অপরিহানিযেন ধম্মেন সমন্নাগতানং ৰজ্জীনং ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি. কো পন ৰাদো সত্তহি অপরিহানিযেহি ধম্মেহি. অকরণীযাৰ [অকরণীযা চ (স্যা. ক.)], ভো গোতম, ৰজ্জী [ৰজ্জীনং (ক.)] রঞ্ঞা মাগধেন অজাতসত্তুনা ৰেদেহিপুত্তেন যদিদং যুদ্ধস্স, অঞ্ঞত্র উপলাপনায অঞ্ঞত্র মিথুভেদা. হন্দ চ দানি মযং, ভো গোতম, গচ্ছাম, বহুকিচ্চা মযং বহুকরণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মগধমহামত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

ভিক্খুঅপরিহানিযধম্মা

১৩৬. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তে ৰস্সকারে ব্রাহ্মণে মগধমহামত্তে আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, আনন্দ, যাৰতিকা ভিক্খূ রাজগহং উপনিস্সায ৰিহরন্তি, তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যাৰতিকা ভিক্খূ রাজগহং উপনিস্সায ৰিহরন্তি, তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সন্নিপতিতো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো, যস্সদানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো ভগৰা উট্ঠাযাসনা যেন উপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সত্ত ৰো, ভিক্খৰে, অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ, সাধুকং মনসিকরোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অভিণ্হং সন্নিপাতা সন্নিপাতবহুলা ভৰিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সমগ্গা সন্নিপতিস্সন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহিস্সন্তি, সমগ্গা সঙ্ঘকরণীযানি করিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেস্সন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দিস্সন্তি, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৰত্তিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা, তে সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ উপ্পন্নায তণ্হায পোনোব্ভৰিকায ন ৰসং গচ্ছিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ আরঞ্ঞকেসু সেনাসনেসু সাপেক্খা ভৰিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পচ্চত্তঞ্ঞেৰ সতিং উপট্ঠপেস্সন্তি – ‘কিন্তি অনাগতা চ পেসলা সব্রহ্মচারী আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ পেসলা সব্রহ্মচারী ফাসু [ফাসুং (সী. স্যা. পী.)] ৰিহরেয্যু’ন্তি. ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

১৩৭. ‘‘অপরেপি ৰো, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ, সাধুকং মনসিকরোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন কম্মারামা ভৰিস্সন্তি ন কম্মরতা ন কম্মারামতমনুযুত্তা, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন ভস্সারামা ভৰিস্সন্তি ন ভস্সরতা ন ভস্সারামতমনুযুত্তা, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন নিদ্দারামা ভৰিস্সন্তি ন নিদ্দারতা ন নিদ্দারামতমনুযুত্তা, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন সঙ্গণিকারামা ভৰিস্সন্তি ন সঙ্গণিকরতা ন সঙ্গণিকারামতমনুযুত্তা, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন পাপিচ্ছা ভৰিস্সন্তি ন পাপিকানং ইচ্ছানং ৰসং গতা, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন পাপমিত্তা ভৰিস্সন্তি ন পাপসহাযা ন পাপসম্পৰঙ্কা, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন ওরমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন অন্তরাৰোসানং আপজ্জিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

১৩৮. ‘‘অপরেপি ৰো, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি…পে… ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সদ্ধা ভৰিস্সন্তি…পে… হিরিমনা ভৰিস্সন্তি… ওত্তপ্পী ভৰিস্সন্তি… বহুস্সুতা ভৰিস্সন্তি… আরদ্ধৰীরিযা ভৰিস্সন্তি… উপট্ঠিতস্সতী ভৰিস্সন্তি… পঞ্ঞৰন্তো ভৰিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি. যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

১৩৯. ‘‘অপরেপি ৰো, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ, সাধুকং মনসিকরোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি…পে… ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা নো পরিহানি.

১৪০. ‘‘অপরেপি ৰো, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ, সাধুকং মনসিকরোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অনিচ্চসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি…পে… অনত্তসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি… অসুভসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি… আদীনৰসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি… পহানসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি… ৰিরাগসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি… নিরোধসঞ্ঞং ভাৰেস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

১৪১. ‘‘ছ, ৰো ভিক্খৰে, অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ, সাধুকং মনসিকরোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেস্সন্তি সব্রহ্মচারীসু আৰি চেৰ রহো চ, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মেত্তং ৰচীকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেস্সন্তি …পে… মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেস্সন্তি সব্রহ্মচারীসু আৰি চেৰ রহো চ, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ, যে তে লাভা ধম্মিকা ধম্মলদ্ধা অন্তমসো পত্তপরিযাপন্নমত্তম্পি তথারূপেহি লাভেহি অপ্পটিৰিভত্তভোগী ভৰিস্সন্তি সীলৰন্তেহি সব্রহ্মচারীহি সাধারণভোগী, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ যানি কানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞূপসত্থানি [ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি (সী.)] অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতা ৰিহরিস্সন্তি সব্রহ্মচারীহি আৰি চেৰ রহো চ, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা, নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতা ৰিহরিস্সন্তি সব্রহ্মচারীহি আৰি চেৰ রহো চ, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে ছ অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ ছসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি.

১৪২. তত্র সুদং ভগৰা রাজগহে ৰিহরন্তো গিজ্ঝকূটে পব্বতে এতদেৰ বহুলং ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করোতি – ‘‘ইতি সীলং, ইতি সমাধি, ইতি পঞ্ঞা. সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতি, সেয্যথিদং – কামাসৰা, ভৰাসৰা, অৰিজ্জাসৰা’’তি.

১৪৩. অথ খো ভগৰা রাজগহে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন অম্বলট্ঠিকা তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন অম্বলট্ঠিকা তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা অম্বলট্ঠিকাযং ৰিহরতি রাজাগারকে. তত্রাপি সুদং ভগৰা অম্বলট্ঠিকাযং ৰিহরন্তো রাজাগারকে এতদেৰ বহুলং ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করোতি – ‘‘ইতি সীলং ইতি সমাধি ইতি পঞ্ঞা. সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতি, সেয্যথিদং – কামাসৰা, ভৰাসৰা, অৰিজ্জাসৰা’’তি.

১৪৪. অথ খো ভগৰা অম্বলট্ঠিকাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন নাল়ন্দা তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন নাল়ন্দা তদৰসরি, তত্র সুদং ভগৰা নাল়ন্দাযং ৰিহরতি পাৰারিকম্বৰনে.

সারিপুত্তসীহনাদো

১৪৫. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰং পসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি; ন চাহু ন চ ভৰিস্সতি ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো যদিদং সম্বোধিয’’ন্তি. ‘‘উল়ারা খো তে অযং, সারিপুত্ত, আসভী ৰাচা [আসভিৰাচা (স্যা.)] ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি; ন চাহু ন চ ভৰিস্সতি ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো যদিদং সম্বোধিয’ন্তি.

‘‘কিং তে [কিং নু (স্যা. পী. ক.)], সারিপুত্ত, যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতা – ‘এৰংসীলা তে ভগৰন্তো অহেসুং ইতিপি, এৰংধম্মা এৰংপঞ্ঞা এৰংৰিহারী এৰংৰিমুত্তা তে ভগৰন্তো অহেসুং ইতিপী’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন তে [কিং পন (স্যা. পী. ক.)], সারিপুত্ত, যে তে ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতা – ‘এৰংসীলা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি ইতিপি, এৰংধম্মা এৰংপঞ্ঞা এৰংৰিহারী এৰংৰিমুত্তা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি ইতিপী’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন তে, সারিপুত্ত, অহং এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো – ‘‘এৰংসীলো ভগৰা ইতিপি, এৰংধম্মো এৰংপঞ্ঞো এৰংৰিহারী এৰংৰিমুত্তো ভগৰা ইতিপী’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ হি তে, সারিপুত্ত, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং [চেতোপরিঞ্ঞাযঞাণং (স্যা.), চেতসা চেতোপরিযাযঞাণং (ক.)] নত্থি. অথ কিঞ্চরহি তে অযং, সারিপুত্ত, উল়ারা আসভী ৰাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি; ন চাহু ন চ ভৰিস্সতি ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো যদিদং সম্বোধিয’’’ন্তি?

১৪৬. ‘‘ন খো মে, ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং অত্থি, অপি চ মে ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো. সেয্যথাপি, ভন্তে, রঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগরং দল়্হুদ্ধাপং দল়্হপাকারতোরণং একদ্ৰারং, তত্রস্স দোৰারিকো পণ্ডিতো ৰিযত্তো মেধাৰী অঞ্ঞাতানং নিৰারেতা ঞাতানং পৰেসেতা. সো তস্স নগরস্স সমন্তা অনুপরিযাযপথং [অনুচরিযাযপথং (স্যা.)] অনুক্কমমানো ন পস্সেয্য পাকারসন্ধিং ৰা পাকারৰিৰরং ৰা, অন্তমসো বিল়ারনিক্খমনমত্তম্পি. তস্স এৰমস্স [ন পস্সেয্য তস্স এৰমস্স (স্যা.)] – ‘যে খো কেচি ওল়ারিকা পাণা ইমং নগরং পৰিসন্তি ৰা নিক্খমন্তি ৰা, সব্বে তে ইমিনাৰ দ্ৰারেন পৰিসন্তি ৰা নিক্খমন্তি ৰা’তি. এৰমেৰ খো মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো – ‘যে তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপতিট্ঠিতচিত্তা সত্তবোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিংসু. যেপি তে, ভন্তে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিস্সন্তি. ভগৰাপি, ভন্তে, এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপতিট্ঠিতচিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’’তি.

১৪৭. তত্রপি সুদং ভগৰা নাল়ন্দাযং ৰিহরন্তো পাৰারিকম্বৰনে এতদেৰ বহুলং ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করোতি – ‘‘ইতি সীলং, ইতি সমাধি, ইতি পঞ্ঞা. সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতি, সেয্যথিদং – কামাসৰা, ভৰাসৰা, অৰিজ্জাসৰা’’তি.

দুস্সীলআদীনৰা

১৪৮. অথ খো ভগৰা নাল়ন্দাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পাটলিগামো তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন পাটলিগামো তদৰসরি. অস্সোসুং খো পাটলিগামিকা উপাসকা – ‘‘ভগৰা কির পাটলিগামং অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো পাটলিগামিকা উপাসকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো পাটলিগামিকা উপাসকা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অধিৰাসেতু নো, ভন্তে, ভগৰা আৰসথাগার’’ন্তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো পাটলিগামিকা উপাসকা ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন আৰসথাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা সব্বসন্থরিং [সব্বসন্থরিতং সত্থতং (স্যা.), সব্বসন্থরিং সন্থতং (ক.)] আৰসথাগারং সন্থরিত্ৰা আসনানি পঞ্ঞপেত্ৰা উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৰা তেলপদীপং আরোপেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো পাটলিগামিকা উপাসকা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘সব্বসন্থরিসন্থতং [সব্বসন্থরিং সন্থতং (সী. স্যা. পী. ক.)], ভন্তে, আৰসথাগারং, আসনানি পঞ্ঞত্তানি, উদকমণিকো পতিট্ঠাপিতো, তেলপদীপো আরোপিতো; যস্সদানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং [ইদং পদং ৰিনযমহাৰগ্গ ন দিস্সতি]. নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন আৰসথাগারং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা আৰসথাগারং পৰিসিত্ৰা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো [পুরত্থিমাভিমুখো (ক.)] নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৰা আৰসথাগারং পৰিসিত্ৰা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি ভগৰন্তমেৰ পুরক্খত্ৰা. পাটলিগামিকাপি খো উপাসকা পাদে পক্খালেত্ৰা আৰসথাগারং পৰিসিত্ৰা পুরত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু ভগৰন্তমেৰ পুরক্খত্ৰা.

১৪৯. অথ খো ভগৰা পাটলিগামিকে উপাসকে আমন্তেসি – ‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আদীনৰা দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৰিপন্নো পমাদাধিকরণং মহতিং ভোগজানিং নিগচ্ছতি. অযং পঠমো আদীনৰো দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, দুস্সীলস্স সীলৰিপন্নস্স পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. অযং দুতিযো আদীনৰো দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৰিপন্নো যঞ্ঞদেৰ পরিসং উপসঙ্কমতি – যদি খত্তিযপরিসং যদি ব্রাহ্মণপরিসং যদি গহপতিপরিসং যদি সমণপরিসং – অৰিসারদো উপসঙ্কমতি মঙ্কুভূতো. অযং ততিযো আদীনৰো দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৰিপন্নো সম্মূল়্হো কালঙ্করোতি. অযং চতুত্থো আদীনৰো দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৰিপন্নো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি. অযং পঞ্চমো আদীনৰো দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা. ইমে খো, গহপতযো, পঞ্চ আদীনৰা দুস্সীলস্স সীলৰিপত্তিযা.

সীলৰন্তআনিসংস

১৫০. ‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আনিসংসা সীলৰতো সীলসম্পদায. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতযো, সীলৰা সীলসম্পন্নো অপ্পমাদাধিকরণং মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি. অযং পঠমো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, সীলৰতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. অযং দুতিযো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, সীলৰা সীলসম্পন্নো যঞ্ঞদেৰ পরিসং উপসঙ্কমতি – যদি খত্তিযপরিসং যদি ব্রাহ্মণপরিসং যদি গহপতিপরিসং যদি সমণপরিসং ৰিসারদো উপসঙ্কমতি অমঙ্কুভূতো. অযং ততিযো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, সীলৰা সীলসম্পন্নো অসম্মূল়্হো কালঙ্করোতি. অযং চতুত্থো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপরং, গহপতযো, সীলৰা সীলসম্পন্নো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. অযং পঞ্চমো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায. ইমে খো, গহপতযো, পঞ্চ আনিসংসা সীলৰতো সীলসম্পদাযা’’তি.

১৫১. অথ খো ভগৰা পাটলিগামিকে উপাসকে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘অভিক্কন্তা খো, গহপতযো, রত্তি, যস্সদানি তুম্হে কালং মঞ্ঞথা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো পাটলিগামিকা উপাসকা ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তেসু পাটলিগামিকেসু উপাসকেসু সুঞ্ঞাগারং পাৰিসি.

পাটলিপুত্তনগরমাপনং

১৫২. তেন খো পন সমযেন সুনিধৰস্সকারা [সুনীধৰস্সকারা (স্যা. ক.)] মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগরং মাপেন্তি ৰজ্জীনং পটিবাহায. তেন সমযেন সম্বহুলা দেৰতাযো সহস্সেৰ [সহস্সস্সেৰ (সী. পী. ক.), সহস্সসেৰ (টীকাযং পাঠন্তরং), সহস্সসহস্সেৰ (উদানট্ঠকথা)] পাটলিগামে ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৰতা ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি, মহেসক্খানং তত্থ রঞ্ঞং রাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৰতা ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি, মজ্ঝিমানং তত্থ রঞ্ঞং রাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৰতা ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি, নীচানং তত্থ রঞ্ঞং রাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুং. অদ্দসা খো ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তা দেৰতাযো সহস্সেৰ পাটলিগামে ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তিযো. অথ খো ভগৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কে নু খো [কো নু খো (সী. স্যা. পী. ক.)], আনন্দ, পাটলিগামে নগরং মাপেন্তী’’তি [মাপেতীতি (সী. স্যা. পী. ক.)]? ‘‘সুনিধৰস্সকারা, ভন্তে, মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগরং মাপেন্তি ৰজ্জীনং পটিবাহাযা’’তি. ‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, দেৰেহি তাৰতিংসেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা, এৰমেৰ খো, আনন্দ, সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগরং মাপেন্তি ৰজ্জীনং পটিবাহায. ইধাহং, আনন্দ, অদ্দসং দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সম্বহুলা দেৰতাযো সহস্সেৰ পাটলিগামে ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তিযো. যস্মিং, আনন্দ, পদেসে মহেসক্খা দেৰতা ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি, মহেসক্খানং তত্থ রঞ্ঞং রাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৰতা ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি, মজ্ঝিমানং তত্থ রঞ্ঞং রাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৰতা ৰত্থূনি পরিগ্গণ্হন্তি, নীচানং তত্থ রঞ্ঞং রাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুং. যাৰতা, আনন্দ, অরিযং আযতনং যাৰতা ৰণিপ্পথো ইদং অগ্গনগরং ভৰিস্সতি পাটলিপুত্তং পুটভেদনং. পাটলিপুত্তস্স খো, আনন্দ, তযো অন্তরাযা ভৰিস্সন্তি – অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদা ৰা’’তি.

১৫৩. অথ খো সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু, একমন্তং ঠিতা খো সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অধিৰাসেতু নো ভৰং গোতমো অজ্জতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা যেন সকো আৰসথো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা সকে আৰসথে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসুং – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি.

অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সুনিধৰস্সকারানং মগধমহামত্তানং আৰসথো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসুং সম্পৰারেসুং. অথ খো সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো সুনিধৰস্সকারে মগধমহামত্তে ভগৰা ইমাহি গাথাহি অনুমোদি –

‘‘যস্মিং পদেসে কপ্পেতি, ৰাসং পণ্ডিতজাতিযো;

সীলৰন্তেত্থ ভোজেত্ৰা, সঞ্ঞতে ব্রহ্মচারযো [ব্রহ্মচারিনো (স্যা.)].

‘‘যা তত্থ দেৰতা আসুং, তাসং দক্খিণমাদিসে;

তা পূজিতা পূজযন্তি [পূজিতা পূজযন্তি নং (ক.)], মানিতা মানযন্তি নং.

‘‘ততো নং অনুকম্পন্তি, মাতা পুত্তংৰ ওরসং;

দেৰতানুকম্পিতো পোসো, সদা ভদ্রানি পস্সতী’’তি.

অথ খো ভগৰা সুনিধৰস্সকারে মগধমহামত্তে ইমাহি গাথাহি অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

১৫৪. তেন খো পন সমযেন সুনিধৰস্সকারা মগধমহামত্তা ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি – ‘‘যেনজ্জ সমণো গোতমো দ্ৰারেন নিক্খমিস্সতি, তং গোতমদ্ৰারং নাম ভৰিস্সতি. যেন তিত্থেন গঙ্গং নদিং তরিস্সতি, তং গোতমতিত্থং নাম ভৰিস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা যেন দ্ৰারেন নিক্খমি, তং গোতমদ্ৰারং নাম অহোসি. অথ খো ভগৰা যেন গঙ্গা নদী তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন গঙ্গা নদী পূরা হোতি সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. অপ্পেকচ্চে মনুস্সা নাৰং পরিযেসন্তি, অপ্পেকচ্চে উল়ুম্পং পরিযেসন্তি, অপ্পেকচ্চে কুল্লং বন্ধন্তি অপারা [পারা (সী. স্যা. ক.), ওরা (ৰি. মহাৰগ্গ)], পারং গন্তুকামা. অথ খো ভগৰা – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ – গঙ্গায নদিযা ওরিমতীরে অন্তরহিতো পারিমতীরে পচ্চুট্ঠাসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অদ্দসা খো ভগৰা তে মনুস্সে অপ্পেকচ্চে নাৰং পরিযেসন্তে অপ্পেকচ্চে উল়ুম্পং পরিযেসন্তে অপ্পেকচ্চে কুল্লং বন্ধন্তে অপারা পারং গন্তুকামে. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘যে তরন্তি অণ্ণৰং সরং, সেতুং কত্ৰান ৰিসজ্জ পল্ললানি;

কুল্লঞ্হি জনো বন্ধতি [কুল্লং জনো চ বন্ধতি (স্যা.), কুল্লং হি জনো পবন্ধতি (সী. পী. ক.)], তিণ্ণা [নিতিণ্ণা, ন তিণ্ণা (ক.)] মেধাৰিনো জনা’’তি.

পঠমভাণৰারো.

অরিযসচ্চকথা

১৫৫. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন কোটিগামো তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন কোটিগামো তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা কোটিগামে ৰিহরতি. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চানং অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ. কতমেসং চতুন্নং? দুক্খস্স, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চস্স অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ. দুক্খসমুদযস্স, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চস্স অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ. দুক্খনিরোধস্স, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চস্স অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ. দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চস্স অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ. তযিদং, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চং অনুবুদ্ধং পটিৰিদ্ধং, দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা.)] অরিযসচ্চং অনুবুদ্ধং পটিৰিদ্ধং, দুক্খনিরোধং [দুক্খনিরোধো (স্যা.)] অরিযসচ্চং অনুবুদ্ধং পটিৰিদ্ধং, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং অনুবুদ্ধং পটিৰিদ্ধং, উচ্ছিন্না ভৰতণ্হা, খীণা ভৰনেত্তি, নত্থিদানি পুনব্ভৰো’’তি. ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং, যথাভূতং অদস্সনা;

সংসিতং দীঘমদ্ধানং, তাসু তাস্ৰেৰ জাতিসু.

তানি এতানি দিট্ঠানি, ভৰনেত্তি সমূহতা;

উচ্ছিন্নং মূলং দুক্খস্স, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি.

তত্রপি সুদং ভগৰা কোটিগামে ৰিহরন্তো এতদেৰ বহুলং ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করোতি – ‘‘ইতি সীলং, ইতি সমাধি, ইতি পঞ্ঞা. সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতি, সেয্যথিদং – কামাসৰা, ভৰাসৰা, অৰিজ্জাসৰা’’তি.

অনাৰত্তিধম্মসম্বোধিপরাযণা

১৫৬. অথ খো ভগৰা কোটিগামে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন নাতিকা [নাদিকা (স্যা. পী.)] তেনুপঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন নাতিকা তদৰসরি. তত্রপি সুদং ভগৰা নাতিকে ৰিহরতি গিঞ্জকাৰসথে. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাল়্হো নাম, ভন্তে, ভিক্খু নাতিকে কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো? নন্দা নাম, ভন্তে, ভিক্খুনী নাতিকে কালঙ্কতা, তস্সা কা গতি, কো অভিসম্পরাযো? সুদত্তো নাম, ভন্তে, উপাসকো নাতিকে কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো? সুজাতা নাম, ভন্তে, উপাসিকা নাতিকে কালঙ্কতা, তস্সা কা গতি, কো অভিসম্পরাযো? কুক্কুটো [ককুধো (স্যা.)] নাম, ভন্তে, উপাসকো নাতিকে কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো? কাল়িম্বো [কালিঙ্গো (পী.), কারল়িম্বো (স্যা.)] নাম, ভন্তে, উপাসকো…পে… নিকটো নাম, ভন্তে, উপাসকো… কটিস্সহো [কটিস্সভো (সী. পী.)] নাম, ভন্তে, উপাসকো… তুট্ঠো নাম, ভন্তে, উপাসকো… সন্তুট্ঠো নাম, ভন্তে, উপাসকো… ভদ্দো [ভটো (স্যা.)] নাম, ভন্তে, উপাসকো… সুভদ্দো [সুভটো (স্যা.)] নাম, ভন্তে, উপাসকো নাতিকে কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি?

১৫৭. ‘‘সাল়্হো, আনন্দ, ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. নন্দা, আনন্দ, ভিক্খুনী পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পরিনিব্বাযিনী অনাৰত্তিধম্মা তস্মা লোকা. সুদত্তো, আনন্দ, উপাসকো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সতি. সুজাতা, আনন্দ, উপাসিকা তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা [পরাযনা (সী. স্যা. পী. ক.)]. কুক্কুটো, আনন্দ, উপাসকো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. কাল়িম্বো, আনন্দ, উপাসকো…পে… নিকটো, আনন্দ, উপাসকো… কটিস্সহো, আনন্দ, উপাসকো… তুট্ঠো, আনন্দ, উপাসকো … সন্তুট্ঠো, আনন্দ, উপাসকো… ভদ্দো, আনন্দ, উপাসকো… সুভদ্দো, আনন্দ, উপাসকো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. পরোপঞ্ঞাসং, আনন্দ, নাতিকে উপাসকা কালঙ্কতা, পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পরিনিব্বাযিনো অনাৰত্তিধম্মা তস্মা লোকা. সাধিকা নৰুতি [ছাধিকা নৰুতি (স্যা.)], আনন্দ, নাতিকে উপাসকা কালঙ্কতা তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামিনো সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তি. সাতিরেকানি [দসাতিরেকানি (স্যা.)], আনন্দ, পঞ্চসতানি নাতিকে উপাসকা কালঙ্কতা, তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা.

ধম্মাদাসধম্মপরিযাযা

১৫৮. ‘‘অনচ্ছরিযং খো পনেতং, আনন্দ, যং মনুস্সভূতো কালঙ্করেয্য. তস্মিংযেৰ [তস্মিং তস্মিং চে (সী. পী.), তস্মিং তস্মিং খো (স্যা.)] কালঙ্কতে তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং পুচ্ছিস্সথ, ৰিহেসা হেসা, আনন্দ, তথাগতস্স. তস্মাতিহানন্দ, ধম্মাদাসং নাম ধম্মপরিযাযং দেসেস্সামি, যেন সমন্নাগতো অরিযসাৰকো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি.

১৫৯. ‘‘কতমো চ সো, আনন্দ, ধম্মাদাসো ধম্মপরিযাযো, যেন সমন্নাগতো অরিযসাৰকো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি?

‘‘ইধানন্দ, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি.

‘‘ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’তি.

‘‘সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, উজুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো যদিদং চত্তারি পুরিসযুগানি অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি.

‘‘অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৰিঞ্ঞূপসত্থেহি অপরামট্ঠেহি সমাধিসংৰত্তনিকেহি.

‘‘অযং খো সো, আনন্দ, ধম্মাদাসো ধম্মপরিযাযো, যেন সমন্নাগতো অরিযসাৰকো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি.

তত্রপি সুদং ভগৰা নাতিকে ৰিহরন্তো গিঞ্জকাৰসথে এতদেৰ বহুলং ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করোতি –

‘‘ইতি সীলং ইতি সমাধি ইতি পঞ্ঞা. সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতি, সেয্যথিদং – কামাসৰা, ভৰাসৰা, অৰিজ্জাসৰা’’তি.

১৬০. অথ খো ভগৰা নাতিকে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন ৰেসালী তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ৰেসালী তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি অম্বপালিৰনে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরেয্য সম্পজানো, অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী হোতি, সমিঞ্জিতে পসারিতে সম্পজানকারী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতি, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি. সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরেয্য সম্পজানো, অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী’’তি.

অম্বপালীগণিকা

১৬১. অস্সোসি খো অম্বপালী গণিকা – ‘‘ভগৰা কির ৰেসালিং অনুপ্পত্তো ৰেসালিযং ৰিহরতি ময্হং অম্বৰনে’’তি. অথ খো অম্বপালী গণিকা ভদ্দানি ভদ্দানি যানানি যোজাপেত্ৰা ভদ্দং ভদ্দং যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্দেহি ভদ্দেহি যানেহি ৰেসালিযা নিয্যাসি. যেন সকো আরামো তেন পাযাসি. যাৰতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৰা, যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকাৰ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অম্বপালিং গণিকং ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো অম্বপালী গণিকা ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অধিৰাসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো অম্বপালী গণিকা ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.

অস্সোসুং খো ৰেসালিকা লিচ্ছৰী – ‘‘ভগৰা কির ৰেসালিং অনুপ্পত্তো ৰেসালিযং ৰিহরতি অম্বপালিৰনে’’তি. অথ খো তে লিচ্ছৰী ভদ্দানি ভদ্দানি যানানি যোজাপেত্ৰা ভদ্দং ভদ্দং যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্দেহি ভদ্দেহি যানেহি ৰেসালিযা নিয্যিংসু. তত্র একচ্চে লিচ্ছৰী নীলা হোন্তি নীলৰণ্ণা নীলৰত্থা নীলালঙ্কারা, একচ্চে লিচ্ছৰী পীতা হোন্তি পীতৰণ্ণা পীতৰত্থা পীতালঙ্কারা, একচ্চে লিচ্ছৰী লোহিতা হোন্তি লোহিতৰণ্ণা লোহিতৰত্থা লোহিতালঙ্কারা, একচ্চে লিচ্ছৰী ওদাতা হোন্তি ওদাতৰণ্ণা ওদাতৰত্থা ওদাতালঙ্কারা. অথ খো অম্বপালী গণিকা দহরানং দহরানং লিচ্ছৰীনং অক্খেন অক্খং চক্কেন চক্কং যুগেন যুগং পটিৰট্টেসি [পরিৰত্তেসি (ৰি. মহাৰগ্গ)]. অথ খো তে লিচ্ছৰী অম্বপালিং গণিকং এতদৰোচুং – ‘‘কিং, জে অম্বপালি, দহরানং দহরানং লিচ্ছৰীনং অক্খেন অক্খং চক্কেন চক্কং যুগেন যুগং পটিৰট্টেসী’’তি? ‘‘তথা হি পন মে, অয্যপুত্তা, ভগৰা নিমন্তিতো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. ‘‘দেহি, জে অম্বপালি, এতং [একং (ক.)] ভত্তং সতসহস্সেনা’’তি. ‘‘সচেপি মে, অয্যপুত্তা, ৰেসালিং সাহারং দস্সথ [দজ্জেয্যাথ (ৰি. মহাৰগ্গ)], এৰমহং তং [এৰম্পি মহন্তং (স্যা.), এৰং মহন্তং (সী. পী.)] ভত্তং ন দস্সামী’’তি [নেৰ দজ্জাহং তং ভত্তন্তি (ৰি. মহাৰগ্গ)]. অথ খো তে লিচ্ছৰী অঙ্গুলিং ফোটেসুং – ‘‘জিতম্হ [জিতম্হা (বহূসু)] ৰত ভো অম্বকায, জিতম্হ ৰত ভো অম্বকাযা’’তি [‘‘জিতম্হা ৰত ভো অম্বপালিকায ৰঞ্চিতম্হা ৰত ভো অম্বপালিকাযা’’তি (স্যা.)].

অথ খো তে লিচ্ছৰী যেন অম্বপালিৰনং তেন পাযিংসু. অদ্দসা খো ভগৰা তে লিচ্ছৰী দূরতোৰ আগচ্ছন্তে. দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘যেসং [যেহি (ৰি. মহাৰগ্গ)], ভিক্খৰে, ভিক্খূনং দেৰা তাৰতিংসা অদিট্ঠপুব্বা, ওলোকেথ, ভিক্খৰে, লিচ্ছৰিপরিসং; অপলোকেথ, ভিক্খৰে, লিচ্ছৰিপরিসং; উপসংহরথ, ভিক্খৰে, লিচ্ছৰিপরিসং – তাৰতিংসসদিস’’ন্তি. অথ খো তে লিচ্ছৰী যাৰতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৰা, যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকাৰ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে লিচ্ছৰী ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো তে লিচ্ছৰী ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অধিৰাসেতু নো, ভন্তে, ভগৰা স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অথ খো ভগৰা তে লিচ্ছৰী এতদৰোচ – ‘‘অধিৰুত্থং [অধিৰাসিতং (স্যা.)] খো মে, লিচ্ছৰী, স্ৰাতনায অম্বপালিযা গণিকায ভত্ত’’ন্তি. অথ খো তে লিচ্ছৰী অঙ্গুলিং ফোটেসুং – ‘‘জিতম্হ ৰত ভো অম্বকায, জিতম্হ ৰত ভো অম্বকাযা’’তি. অথ খো তে লিচ্ছৰী ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু.

১৬২. অথ খো অম্বপালী গণিকা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে আরামে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি – ‘‘কালো, ভন্তে, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন অম্বপালিযা গণিকায নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো অম্বপালী গণিকা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো অম্বপালী গণিকা ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো অম্বপালী গণিকা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমাহং, ভন্তে, আরামং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দম্মী’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা আরামং. অথ খো ভগৰা অম্বপালিং গণিকং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. তত্রপি সুদং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরন্তো অম্বপালিৰনে এতদেৰ বহুলং ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করোতি – ‘‘ইতি সীলং, ইতি সমাধি, ইতি পঞ্ঞা. সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতি, সেয্যথিদং – কামাসৰা, ভৰাসৰা, অৰিজ্জাসৰা’’তি.

ৰেল়ুৰগামৰস্সূপগমনং

১৬৩. অথ খো ভগৰা অম্বপালিৰনে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন ৰেল়ুৰগামকো [বেল়ুৰগামকো (সী. পী.)] তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ৰেল়ুৰগামকো তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা ৰেল়ুৰগামকে ৰিহরতি. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, সমন্তা ৰেসালিং যথামিত্তং যথাসন্দিট্ঠং যথাসম্ভত্তং ৰস্সং উপেথ [উপগচ্ছথ (স্যা.)]. অহং পন ইধেৰ ৰেল়ুৰগামকে ৰস্সং উপগচ্ছামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা সমন্তা ৰেসালিং যথামিত্তং যথাসন্দিট্ঠং যথাসম্ভত্তং ৰস্সং উপগচ্ছিংসু. ভগৰা পন তত্থেৰ ৰেল়ুৰগামকে ৰস্সং উপগচ্ছি.

১৬৪. অথ খো ভগৰতো ৰস্সূপগতস্স খরো আবাধো উপ্পজ্জি, বাল়্হা ৰেদনা ৰত্তন্তি মারণন্তিকা. তা সুদং ভগৰা সতো সম্পজানো অধিৰাসেসি অৰিহঞ্ঞমানো. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিরূপং, য্ৰাহং অনামন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং পরিনিব্বাযেয্যং. যংনূনাহং ইমং আবাধং ৰীরিযেন পটিপণামেত্ৰা জীৰিতসঙ্খারং অধিট্ঠায ৰিহরেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা তং আবাধং ৰীরিযেন পটিপণামেত্ৰা জীৰিতসঙ্খারং অধিট্ঠায ৰিহাসি. অথ খো ভগৰতো সো আবাধো পটিপস্সম্ভি. অথ খো ভগৰা গিলানা ৰুট্ঠিতো [গিলানৰুট্ঠিতো (সদ্দনীতি)] অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা ৰিহারা নিক্খম্ম ৰিহারপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভন্তে, ভগৰতো ফাসু; দিট্ঠং মে, ভন্তে, ভগৰতো খমনীযং, অপি চ মে, ভন্তে, মধুরকজাতো ৰিয কাযো. দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি ভগৰতো গেলঞ্ঞেন, অপি চ মে, ভন্তে, অহোসি কাচিদেৰ অস্সাসমত্তা – ‘ন তাৰ ভগৰা পরিনিব্বাযিস্সতি, ন যাৰ ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘং আরব্ভ কিঞ্চিদেৰ উদাহরতী’’’তি.

১৬৫. ‘‘কিং পনানন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো মযি পচ্চাসীসতি [পচ্চাসিংসতি (সী. স্যা.)]? দেসিতো, আনন্দ, মযা ধম্মো অনন্তরং অবাহিরং করিত্ৰা. নত্থানন্দ, তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠি. যস্স নূন, আনন্দ, এৰমস্স – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’তি ৰা ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৰা, সো নূন, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘং আরব্ভ কিঞ্চিদেৰ উদাহরেয্য. তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৰং হোতি – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’তি ৰা ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৰা. সকিং [কিং (সী. পী.)], আনন্দ, তথাগতো ভিক্খুসঙ্ঘং আরব্ভ কিঞ্চিদেৰ উদাহরিস্সতি. অহং খো পনানন্দ, এতরহি জিণ্ণো ৰুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. আসীতিকো মে ৰযো ৰত্ততি. সেয্যথাপি, আনন্দ, জজ্জরসকটং ৰেঠমিস্সকেন [ৰেল়ুমিস্সকেন (স্যা.), ৰেঘমিস্সকেন (পী.), ৰেধমিস্সকেন, ৰেখমিস্সকেন (ক.)] যাপেতি, এৰমেৰ খো, আনন্দ, ৰেঠমিস্সকেন মঞ্ঞে তথাগতস্স কাযো যাপেতি. যস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা একচ্চানং ৰেদনানং নিরোধা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ফাসুতরো, আনন্দ, তস্মিং সমযে তথাগতস্স কাযো হোতি. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা. কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি অতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতরহি ৰা মম ৰা অচ্চযেন অত্তদীপা ৰিহরিস্সন্তি অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা, তমতগ্গে মে তে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি.

দুতিযভাণৰারো.

নিমিত্তোভাসকথা

১৬৬. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. ৰেসালিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গণ্হাহি, আনন্দ, নিসীদনং, যেন চাপালং চেতিযং [পাৰালং (চেতিযং (স্যা.)] তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৰা ৰিহারাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা নিসীদনং আদায ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি. অথ খো ভগৰা যেন চাপালং চেতিযং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. আযস্মাপি খো আনন্দো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি.

১৬৭. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনং চেতিযং, রমণীযং গোতমকং চেতিযং, রমণীযং সত্তম্বং [সত্তম্বকং (পী.)] চেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তং চেতিযং, রমণীযং সারন্দদং চেতিযং, রমণীযং চাপালং চেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো [আকঙ্খমানো (?)], আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি. এৰম্পি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে ওল়ারিকে ওভাসে কযিরমানে নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুং; ন ভগৰন্তং যাচি – ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি, যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো. দুতিযম্পি খো ভগৰা…পে… ততিযম্পি খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনং চেতিযং, রমণীযং গোতমকং চেতিযং, রমণীযং সত্তম্বং চেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তং চেতিযং, রমণীযং সারন্দদং চেতিযং, রমণীযং চাপালং চেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি. এৰম্পি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে ওল়ারিকে ওভাসে কযিরমানে নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুং; ন ভগৰন্তং যাচি – ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি, যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, আনন্দ, যস্সদানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি.

মারযাচনকথা

১৬৮. অথ খো মারো পাপিমা অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে আনন্দে যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো মারো পাপিমা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পরিনিব্বাতুদানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো, পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে ভিক্খূ ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানী [উত্তানিং (ক.), উত্তানি (সী. পী.)] করিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’তি. এতরহি খো পন, ভন্তে, ভিক্খূ ভগৰতো সাৰকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতুদানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো, পরিনিব্বানকালোদানি, ভন্তে, ভগৰতো.

‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে ভিক্খুনিযো ন সাৰিকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’তি. এতরহি খো পন, ভন্তে, ভিক্খুনিযো ভগৰতো সাৰিকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতুদানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো, পরিনিব্বানকালোদানি, ভন্তে, ভগৰতো.

‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে উপাসকা ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’তি. এতরহি খো পন, ভন্তে, উপাসকা ভগৰতো সাৰকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতুদানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো, পরিনিব্বানকালোদানি, ভন্তে, ভগৰতো.

‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে উপাসিকা ন সাৰিকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’তি. এতরহি খো পন, ভন্তে, উপাসিকা ভগৰতো সাৰিকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতুদানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো, পরিনিব্বানকালোদানি, ভন্তে, ভগৰতো.

‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে ইদং ব্রহ্মচরিযং ন ইদ্ধং চেৰ ভৰিস্সতি ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’ন্তি. এতরহি খো পন, ভন্তে, ভগৰতো ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধং চেৰ ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং, যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতং. পরিনিব্বাতুদানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো, পরিনিব্বানকালোদানি, ভন্তে, ভগৰতো’’তি.

এৰং ৰুত্তে ভগৰা মারং পাপিমন্তং এতদৰোচ – ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং, পাপিম, হোহি, ন চিরং তথাগতস্স পরিনিব্বানং ভৰিস্সতি. ইতো তিণ্ণং মাসানং অচ্চযেন তথাগতো পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি.

আযুসঙ্খারওস্সজ্জনং

১৬৯. অথ খো ভগৰা চাপালে চেতিযে সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজি. ওস্সট্ঠে চ ভগৰতা আযুসঙ্খারে মহাভূমিচালো অহোসি ভিংসনকো সলোমহংসো [লোমহংসো (স্যা.)], দেৰদুন্দুভিযো [দেৰদুদ্রভিযো (ক.)] চ ফলিংসু. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰং, ভৰসঙ্খারমৰস্সজি মুনি;

অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰ’’ন্তি.

মহাভূমিচালহেতু

১৭০. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স এতদহোসি – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো, মহা ৰতাযং ভূমিচালো; সুমহা ৰতাযং ভূমিচালো ভিংসনকো সলোমহংসো; দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসু. কো নু খো হেতু কো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি?

অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে, মহা ৰতাযং, ভন্তে, ভূমিচালো; সুমহা ৰতাযং, ভন্তে, ভূমিচালো ভিংসনকো সলোমহংসো; দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসু. কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি?

১৭১. ‘‘অট্ঠ খো ইমে, আনন্দ, হেতূ, অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায. কতমে অট্ঠ? অযং, আনন্দ, মহাপথৰী উদকে পতিট্ঠিতা, উদকং ৰাতে পতিট্ঠিতং, ৰাতো আকাসট্ঠো. হোতি খো সো, আনন্দ, সমযো, যং মহাৰাতা ৰাযন্তি. মহাৰাতা ৰাযন্তা উদকং কম্পেন্তি. উদকং কম্পিতং পথৰিং কম্পেতি. অযং পঠমো হেতু পঠমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, সমণো ৰা হোতি ব্রাহ্মণো ৰা ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো, দেৰো ৰা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো, তস্স পরিত্তা পথৰীসঞ্ঞা ভাৰিতা হোতি, অপ্পমাণা আপোসঞ্ঞা. সো ইমং পথৰিং কম্পেতি সঙ্কম্পেতি সম্পকম্পেতি সম্পৰেধেতি. অযং দুতিযো হেতু দুতিযো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা বোধিসত্তো তুসিতকাযা চৰিত্ৰা সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং ততিযো হেতু ততিযো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা বোধিসত্তো সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মা নিক্খমতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং চতুত্থো হেতু চতুত্থো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং পঞ্চমো হেতু পঞ্চমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তেতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং ছট্ঠো হেতু ছট্ঠো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং সত্তমো হেতু সত্তমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং অট্ঠমো হেতু অট্ঠমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায. ইমে খো, আনন্দ, অট্ঠ হেতূ, অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি.

অট্ঠ পরিসা