ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা

১. ইদানি

‘‘তেনাতিআদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকারতো;

দস্সযন্তো করিস্সামি, ৰিনযস্সত্থৰণ্ণন’’ন্তি.

ৰুত্তত্তা তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰাতিআদীনং অত্থৰণ্ণনং করিস্সামি. সেয্যথিদং – তেনাতি অনিযমনিদ্দেসৰচনং. তস্স সরূপেন অৰুত্তেনপি অপরভাগে অত্থতো সিদ্ধেন যেনাতি ইমিনা ৰচনেন পটিনিদ্দেসো কাতব্বো. অপরভাগে হি ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পরিৰিতক্কো সিদ্ধো. তস্মা যেন সমযেন সো পরিৰিতক্কো উদপাদি, তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হি সব্বস্মিম্পি ৰিনযে যুত্তি, যদিদং যত্থ যত্থ ‘‘তেনা’’তি ৰুচ্চতি তত্থ তত্থ পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা অত্থতো সিদ্ধেন ‘‘যেনা’’তি ইমিনা ৰচনেন পটিনিদ্দেসো কাতব্বোতি.

তত্রিদং মুখমত্তনিদস্সনং – ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামি, যেন সুদিন্নো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰি; যস্মা পটিসেৰি, তস্মা পঞ্ঞপেস্সামী’’তি ৰুত্তং হোতি. এৰং তাৰ পুব্বে অত্থতো সিদ্ধেন যেনাতি ইমিনা ৰচনেন পটিনিদ্দেসো যুজ্জতি. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি, যেন সমযেন ধনিযো কুম্ভকারপুত্তো রঞ্ঞো দারূনি অদিন্নং আদিযীতি এৰং পচ্ছা অত্থতো সিদ্ধেন যেনাতি ইমিনা ৰচনেন পটিনিদ্দেসো যুজ্জতীতি ৰুত্তো তেনাতি ৰচনস্স অত্থো. সমযেনাতি এত্থ পন সমযসদ্দো তাৰ –

সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতু-দিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.

তথা হিস্স – ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭) এৰমাদীসু সমৰাযো অত্থো. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তি (অ. নি. ৮.২৯) এৰমাদীসু খণো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তি (পাচি. ৩৫৮) এৰমাদীসু কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তি এৰমাদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি – ‘ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ভগৰাপি মং জানিস্সতি – ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপরিপূরকারী’তি অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তি (ম. নি. ২.১৩৫) এৰমাদীসু হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তি (ম. নি. ২.২৬০) এৰমাদীসু দিট্ঠি.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯);

এৰমাদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৮) এৰমাদীসু পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তি (পটি. ম. ২.৮) এৰমাদীসু পটিৰেধো অত্থো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তস্মা যেন কালেন আযস্মতো সারিপুত্তস্স ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো পরিৰিতক্কো উদপাদি, তেন কালেনাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

এত্থাহ – ‘‘অথ কস্মা যথা সুত্তন্তে ‘একং সময’ন্তি উপযোগৰচনেন নিদ্দেসো কতো, অভিধম্মে চ ‘যস্মিং সমযে কামাৰচর’ন্তি ভুম্মৰচনেন, তথা অকত্ৰা ইধ ‘তেন সমযেনা’তি করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো’’তি? তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. কথং? সুত্তন্তে তাৰ অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ব্রহ্মজালাদীনি সুত্তন্তানি দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি; তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ উপযোগনিদ্দেসো কতো. অভিধম্মে চ অধিকরণত্থো ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো চ সম্ভৰতি. অধিকরণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন তেসং ভাৰো লক্খিযতি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতো. ইধ পন হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সারিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি; তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ করণৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো. হোতি চেত্থ –

‘‘উপযোগেন ভুম্মেন, তং তং অত্থমপেক্খিয;

অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, করণেনেৰ সো ইধা’’তি.

পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘একং সময’ন্তি ৰা ‘যস্মিং সমযে’তি ৰা ‘তেন সমযেনা’তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰ অত্থো’’তি. তস্মা তেসং লদ্ধিযা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰুত্তেপি ‘‘তস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.

বুদ্ধো ভগৰাতি ইমেসং পদানং পরতো অত্থং ৰণ্ণযিস্সাম. ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতীতি এত্থ পন ৰেরঞ্জাতি অঞ্ঞতরস্স নগরস্সেতং অধিৰচনং, তস্সং ৰেরঞ্জাযং; সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনমেতং, ইধ পন ঠানগমননিসজ্জাসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ৰিহরতিচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ‘‘ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.

নল়েরুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ নল়েরু নাম যক্খো, পুচিমন্দোতি নিম্বরুক্খো, মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূলসদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধরেয্য অন্তমসো উসীরনাল়িমত্তানিপী’’তি (অ. নি. ৪.১৯৫) -আদীসু মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫) -আদীসু অসাধারণহেতুম্হি. ‘‘যাৰ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তিআদীসু সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা নল়েরুযক্খেন অধিগ্গহিতস্স পুচিমন্দস্স সমীপেতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সো কির পুচিমন্দো রমণীযো পাসাদিকো অনেকেসং রুক্খানং আধিপচ্চং ৰিয কুরুমানো তস্স নগরস্স অৰিদূরে গমনাগমনসম্পন্নে ঠানে অহোসি. অথ ভগৰা ৰেরঞ্জং গন্ত্ৰা পতিরূপে ঠানে ৰিহরন্তো তস্স রুক্খস্স সমীপে হেট্ঠাভাগে ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি.

তত্থ সিযা যদি তাৰ ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি, ‘‘নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি ন ৰত্তব্বং, অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘‘ৰেরঞ্জায’’ন্তি ন ৰত্তব্বং, ন হি সক্কা উভযত্থ তেনেৰ সমযেন অপুব্বং অচরিমং ৰিহরিতুন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গায চরন্তি, যমুনায চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি; এৰমিধাপি যদিদং ৰেরঞ্জায সমীপে নল়েরুপুচিমন্দমূলং তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি. গোচরগামনিদস্সনত্থং হিস্স ৰেরঞ্জাৰচনং. পব্বজিতানুরূপনিৰাসনট্ঠাননিদস্সনত্থং নল়েরুপুচিমন্দমূলৰচনং.

তত্থ ৰেরঞ্জাকিত্তনেন আযস্মা উপালিত্থেরো ভগৰতো গহট্ঠানুগ্গহকরণং দস্সেতি, নল়েরুপুচিমন্দমূলকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকরণং, তথা পুরিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং, পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৰিৰজ্জনুপাযদস্সনং; পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তিং; পুরিমেন করুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং; পুরিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পরহিতসুখকরণে নিরুপলেপনং; পুরিমেন ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৰিহারং, পচ্ছিমেন উত্তরিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং; পুরিমেন মনুস্সানং উপকারবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৰতানং; পুরিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৰড্ঢভাৰং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং; পুরিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৰচনতো যদত্থং ভগৰা উপ্পন্নো তদত্থপরিনিপ্ফাদনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো তদনুরূপৰিহারং. ভগৰা হি পঠমং লুম্বিনীৰনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তরায উপ্পত্তিযা ৰনেযেৰ উপ্পন্নো, তেনস্স ৰনেযেৰ ৰিহারং দস্সেতীতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.

মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি এত্থ মহতাতি গুণমহত্তেনপি মহতা; সঙ্খ্যামহত্তেনপি, সো হি ভিক্খুসঙ্ঘো গুণেহিপি মহা অহোসি, যস্মা যো তত্থ পচ্ছিমকো সো সোতাপন্নো; সঙ্খ্যাযপি মহা পঞ্চসতসঙ্খ্যত্তা. ভিক্খূনং সঙ্ঘেন ভিক্খুসঙ্ঘেন; দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্খাতসঙ্ঘাতেন সমণগণেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্তি একতো. পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহীতি পঞ্চ মত্তা এতেসন্তি পঞ্চমত্তানি. মত্তাতি পমাণং ৰুচ্চতি. তস্মা যথা ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি ৰুত্তে ভোজনে মত্তং জানাতি, পমাণং জানাতীতি অত্থো হোতি; এৰমিধাপি তেসং ভিক্খুসতানং পঞ্চ মত্তা পঞ্চপ্পমাণন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ভিক্খূনং সতানি ভিক্খুসতানি, তেহি পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. এতেন যং ৰুত্তং – ‘‘মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধি’’ন্তি, এত্থ তস্স মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স সঙ্খ্যামহত্তং দস্সিতং হোতি. পরতো পনস্স ‘‘নিরব্বুদো হি, সারিপুত্ত ভিক্খুসঙ্ঘো নিরাদীনৰো অপগতকাল়কো সুদ্ধো সারে পতিট্ঠিতো. ইমেসঞ্হি, সারিপুত্ত, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং যো পচ্ছিমকো সো সোতাপন্নো’’তি ৰচনেন গুণমহত্তং আৰিভৰিস্সতি.

অস্সোসি খো ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণোতি অস্সোসীতি সুণি উপলভি, সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন অঞ্ঞাসি. খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণত্থে ৰা নিপাতো. তত্থ অৰধারণত্থেন অস্সোসি এৰ, নাস্স কোচি সৰনন্তরাযো অহোসীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. পদপূরণেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰ. ৰেরঞ্জাযং জাতো, ৰেরঞ্জাযং ভৰো, ৰেরঞ্জা ৰা অস্স নিৰাসোতি ৰেরঞ্জো. মাতাপিতূহি কতনামৰসেন পনাযং ‘‘উদযো’’তি ৰুচ্চতি. ব্রহ্মং অণতীতি ব্রাহ্মণো, মন্তে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইদমেৰ হি জাতিব্রাহ্মণানং নিরুত্তিৰচনং. অরিযা পন বাহিতপাপত্তা ‘‘ব্রাহ্মণা’’তি ৰুচ্চন্তি.

ইদানি যমত্থং ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো অস্সোসি, তং পকাসেন্তো সমণো খলু ভো গোতমোতিআদিমাহ. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তং হেতং – ‘‘বাহিতপাপোতি ব্রাহ্মণো (ধ. প. ৩৮৮), সমিতপাপত্তা সমণোতি ৰুচ্চতী’’তি (ধ. প. ২৬৫). ভগৰা চ অনুত্তরেন অরিযমগ্গেন সমিতপাপো, তেনস্স যথাভুচ্চগুণাধিগতমেতং নামং যদিদং সমণোতি. খলূতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. ভোতি ব্রাহ্মণজাতিকানং জাতিসমুদাগতং আলপনমত্তং. ৰুত্তম্পি হেতং –

‘‘ভোৰাদী নামসো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি. (ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫). গোতমোতি ভগৰন্তং গোত্তৰসেন পরিকিত্তেতি, তস্মা ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো’’তি এত্থ সমণো কির ভো গোতমগোত্তোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৰতো উচ্চাকুলপরিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনং, কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপরিক্খীণংযেৰ, তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৰুত্তং হোতি. ততো পরং ৰুত্তত্থমেৰ. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো; সেট্ঠোতি ৰুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তি এৰ, থুতিঘোসো ৰা.

ইতিপি সো ভগৰাতিআদীসু পন অযং তাৰ যোজনা – সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰাতি ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি ৰিনযধরানং সুত্তন্তনযকোসল্লত্থং ৰিনযসংৰণ্ণনারম্ভে বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায চিত্তসম্পহংসনত্থঞ্চ এতেসং পদানং ৰিত্থারনযেন ৰণ্ণনং করিস্সামি. তস্মা যং ৰুত্তং – ‘‘সো ভগৰা ইতিপি অরহ’’ন্তিআদি; তত্থ আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি তাৰ কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি ৰেদিতব্বো. আরকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো, মগ্গেন সৰাসনানং কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তাতি আরকত্তা অরহং; তে চানেন কিলেসারযো মগ্গেন হতাতি অরীনং হতত্তাপি অরহং. যঞ্চেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভিপুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারারং জরামরণনেমি আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং, তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরা হতাতি অরানং হতত্তাপি অরহং.

অথ ৰা সংসারচক্কন্তি অনমতগ্গসংসারৰট্টং ৰুচ্চতি, তস্স চ অৰিজ্জা নাভি, মূলত্তা; জরামরণং নেমি, পরিযোসানত্তা; সেসা দস ধম্মা অরা, অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযন্তত্তা চ. তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জা, কামভৰে চ অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি. রূপভৰে অৰিজ্জা রূপভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি. অরূপভৰে অৰিজ্জা অরূপভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি. কামভৰে সঙ্খারা কামভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযা হোন্তি. এস নযো ইতরেসু. কামভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং কামভৰে নামরূপস্স পচ্চযো হোতি, তথা রূপভৰে. অরূপভৰে নামস্সেৰ পচ্চযো হোতি. কামভৰে নামরূপং কামভৰে সল়াযতনস্স পচ্চযো হোতি. রূপভৰে নামরূপং রূপভৰে তিণ্ণং আযতনানং পচ্চযো হোতি. অরূপভৰে নামং অরূপভৰে একস্সাযতনস্স পচ্চযো হোতি. কামভৰে সল়াযতনং কামভৰে ছব্বিধস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি. রূপভৰে তীণি আযতনানি রূপভৰে তিণ্ণং ফস্সানং; অরূপভৰে একমাযতনং অরূপভৰে একস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি. কামভৰে ছ ফস্সা কামভৰে ছন্নং ৰেদনানং পচ্চযা হোন্তি. রূপভৰে তযো তত্থেৰ তিস্সন্নং; অরূপভৰে একো তত্থেৰ একিস্সা ৰেদনায পচ্চযো হোতি. কামভৰে ছ ৰেদনা কামভৰে ছন্নং তণ্হাকাযানং পচ্চযা হোন্তি. রূপভৰে তিস্সো তত্থেৰ তিণ্ণং; অরূপভৰে একা ৰেদনা অরূপভৰে একস্স তণ্হাকাযস্স পচ্চযো হোতি. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হা তস্স তস্স উপাদানস্স পচ্চযো; উপাদানাদযো ভৰাদীনং.

কথং? ইধেকচ্চো ‘‘কামে পরিভুঞ্জিস্সামী’’তি কামুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায মনসা দুচ্চরিতং চরতি; দুচ্চরিতপারিপূরিযা অপাযে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৰো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পরিপাকো জরা, ভেদো মরণং.

অপরো ‘‘সগ্গসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামী’’তি তথেৰ সুচরিতং চরতি; সুচরিতপারিপূরিযা সগ্গে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰোতি সো এৰ নযো.

অপরো পন ‘‘ব্রহ্মলোকসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামী’’তি কামুপাদানপচ্চযা এৰ মেত্তং ভাৰেতি, করুণং… মুদিতং… উপেক্খং ভাৰেতি, ভাৰনাপারিপূরিযা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰোতি সোযেৰ নযো.

অপরো ‘‘অরূপৰভসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামী’’তি তথেৰ আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিযো ভাৰেতি, ভাৰনাপারিপূরিযা তত্থ নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৰো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পরিপাকো জরা, ভেদো মরণন্তি. এস নযো সেসুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু.

এৰং ‘‘অযং অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং; অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং; অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি এতেন নযেন সব্বপদানি ৰিত্থারেতব্বানি. তত্থ অৰিজ্জা সঙ্খারা একো সঙ্খেপো, ৰিঞ্ঞাণ-নামরূপ-সল়াযতন-ফস্স-ৰেদনা একো, তণ্হুপাদানভৰা একো, জাতি-জরা-মরণং একো. পুরিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা, দ্ৰে মজ্ঝিমা পচ্চুপ্পন্নো, জাতিজরামরণং অনাগতো. অৰিজ্জাসঙ্খারগ্গহণেন চেত্থ তণ্হুপাদানভৰা গহিতাৰ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে কম্মৰট্টং; ৰিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চ ধম্মা এতরহি ৰিপাকৰট্টং. তণ্হুপাদানভৰগ্গহণেন অৰিজ্জাসঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা এতরহি কম্মৰট্টং; জাতিজরামরণাপদেসেন ৰিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা ইমে পঞ্চ ধম্মা আযতিং ৰিপাকৰট্টং. তে আকারতো ৰীসতিৰিধা হোন্তি. সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানঞ্চেত্থ অন্তরা একো সন্ধি, ৰেদনাতণ্হানমন্তরা একো, ভৰজাতীনমন্তরা একো. ইতি ভগৰা এৰং চতুসঙ্খেপং, তিযদ্ধং, ৰীসতাকারং, তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদং সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাতি পটিৰিজ্ঝতি. তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি. ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেন ভগৰা তে ধম্মে যথাভূতং ঞত্ৰা তেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো ৰুত্তপ্পকারস্স ইমস্স সংসারচক্কস্স অরে হনি ৰিহনি ৰিদ্ধংসেসি. এৰম্পি অরানং হতত্তা অরহং.

অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৰরাদিপচ্চযে অরহতি পূজাৰিসেসঞ্চ; তেনেৰ চ উপ্পন্নে তথাগতে যে কেচি মহেসক্খা দেৰমনুস্সা ন তে অঞ্ঞত্থ পূজং করোন্তি. তথা হি ব্রহ্মা সহম্পতি সিনেরুমত্তেন রতনদামেন তথাগতং পূজেসি, যথাবলঞ্চ অঞ্ঞেপি দেৰা মনুস্সা চ বিম্বিসারকোসলরাজাদযো. পরিনিব্বুতম্পি চ ভগৰন্তং উদ্দিস্স ছন্নৰুতিকোটিধনং ৰিসজ্জেত্ৰা অসোকমহারাজা সকলজম্বুদীপে চতুরাসীতিৰিহারসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি. কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং পূজাৰিসেসানন্তি! এৰং পচ্চযাদীনং অরহত্তাপি অরহং. যথা চ লোকে কেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন রহো পাপং করোন্তি; এৰমেস ন কদাচি করোতীতি পাপকরণে রহাভাৰতোপি অরহং. হোতি চেত্থ –

‘‘আরকত্তা হতত্তা চ, কিলেসারীন সো মুনি;

হতসংসারচক্কারো, পচ্চযাদীন চারহো;

ন রহো করোতি পাপানি, অরহং তেন ৰুচ্চতী’’তি.

সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো. তথা হেস সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধো, পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৰেতব্বে ধম্মে ভাৰেতব্বতো. তেনেৰ চাহ –

‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);

অপিচ চক্খু দুক্খসচ্চং, তস্স মূলকারণভাৰেন তংসমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নমপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰং একেকপদুদ্ধারেনাপি সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো. এস নযো সোত-ঘান-জিৰ্হা-কাযমনেসুপি. এতেনেৰ নযেন রূপাদীনি ছ আযতনানি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজাদযো ছ ৰেদনা, রূপসঞ্ঞাদযো ছ সঞ্ঞা, রূপসঞ্চেতনাদযো ছ চেতনা, রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা, রূপৰিতক্কাদযো ছ ৰিতক্কা, রূপৰিচারাদযো ছ ৰিচারা, রূপক্খন্ধাদযো পঞ্চক্খন্ধা, দস কসিণানি, দস অনুস্সতিযো, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাদিৰসেন দস সঞ্ঞা, কেসাদযো দ্ৰত্তিংসাকারা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, কামভৰাদযো নৰ ভৰা, পঠমাদীনি চত্তারি ঝানানি, মেত্তাভাৰনাদযো চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো, পটিলোমতো জরামরণাদীনি, অনুলোমতো অৰিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি চ যোজেতব্বানি.

তত্রাযং একপদযোজনা – ‘‘জরামরণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চ’’ন্তি. এৰং একেকপদুদ্ধারেন সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো অনুবুদ্ধো পটিৰিদ্ধো. তেন ৰুত্তং – সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধোতি.

ৰিজ্জাহি পন চরণেন চ সম্পন্নত্তা ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো; তত্থ ৰিজ্জাতি তিস্সোপি ৰিজ্জা, অট্ঠপি ৰিজ্জা. তিস্সো ৰিজ্জা ভযভেরৰসুত্তে (ম. নি. ১.৩৪ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, অট্ঠ ৰিজ্জা অম্বট্ঠসুত্তে (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো). তত্র হি ৰিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠ ৰিজ্জা ৰুত্তা. চরণন্তি সীলসংৰরো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগরিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানীতি ইমে পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা. ইমেযেৰ হি পন্নরস ধম্মা, যস্মা এতেহি চরতি অরিযসাৰকো গচ্ছতি অমতং দিসং তস্মা, চরণন্তি ৰুত্তা. যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলৰা হোতী’’তি (ম. নি. ২.২৪) ৰিত্থারো. ভগৰা ইমাহি ৰিজ্জাহি ইমিনা চ চরণেন সমন্নাগতো, তেন ৰুচ্চতি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতি. তত্থ ৰিজ্জাসম্পদা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতং পূরেত্ৰা ঠিতা, চরণসম্পদা মহাকারুণিকতং. সো সব্বঞ্ঞুতায সব্বসত্তানং অত্থানত্থং ঞত্ৰা মহাকারুণিকতায অনত্থং পরিৰজ্জেত্ৰা অত্থে নিযোজেতি, যথা তং ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো. তেনস্স সাৰকা সুপ্পটিপন্না হোন্তি নো দুপ্পটিপন্না, ৰিজ্জাচরণৰিপন্নানঞ্হি সাৰকা অত্তন্তপাদযো ৰিয.

সোভনগমনত্তা, সুন্দরং ঠানং গতত্তা, সম্মাগতত্তা, সম্মা চ গদত্তা সুগতো. গমনম্পি হি গতন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ ভগৰতো সোভনং পরিসুদ্ধমনৰজ্জং. কিং পন তন্তি? অরিযমগ্গো. তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতোতি সোভনগমনত্তা সুগতো. সুন্দরং চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বানন্তি সুন্দরং ঠানং গতত্তাপি সুগতো. সম্মা চ গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো. ৰুত্তঞ্চেতং – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো…পে… অরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি (মহানি. ৩৮). সম্মা ৰা আগতো দীপঙ্করপাদমূলতো পভুতি যাৰ বোধিমণ্ডো তাৰ সমতিংসপারমিপূরিতায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৰ করোন্তো সস্সতং উচ্ছেদং কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে চ অন্তে অনুপগচ্ছন্তো আগতোতি সম্মাগতত্তাপি সুগতো. সম্মা চেস গদতি, যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৰ ৰাচং ভাসতীতি সম্মা গদত্তাপি সুগতো.

তত্রিদং সাধকসুত্তং – ‘‘যং তথাগতো ৰাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, তম্পি তথাগতো ৰাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৰাচায ৰেয্যাকরণায. যং তথাগতো ৰাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, তম্পি তথাগতো ৰাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৰাচায ৰেয্যাকরণাযা’’তি (ম. নি. ২.৮৬). এৰং সম্মা গদত্তাপি সুগতোতি ৰেদিতব্বো.

সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা পন লোকৰিদূ. সো হি ভগৰা সভাৰতো সমুদযতো নিরোধতো নিরোধূপাযতোতি সব্বথা লোকং অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি. যথাহ – ‘‘যত্থ খো, আৰুসো, ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৰতি ন উপপজ্জতি, নাহং তং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং দট্ঠেয্যং পত্তেয্যন্তি ৰদামি; ন চাহং, আৰুসো, অপ্পত্ৰাৰ লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিরিযং ৰদামি. অপি চাহং, আৰুসো, ইমস্মিংযেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিরোধঞ্চ লোকনিরোধগামিনিঞ্চ পটিপদং.

‘‘গমনেন ন পত্তব্বো, লোকস্সন্তো কুদাচনং;

ন চ অপ্পত্ৰা লোকন্তং, দুক্খা অত্থি পমোচনং.

‘‘তস্মা হৰে লোকৰিদূ সুমেধো;

লোকন্তগূ ৰুসিতব্রহ্মচরিযো;

লোকস্স অন্তং সমিতাৰি ঞত্ৰা;

নাসীসতী লোকমিমং পরঞ্চা’’তি. (অ. নি. ৪.৪৫; সং. নি. ১.১০৭);

অপিচ তযো লোকা – সঙ্খারলোকো, সত্তলোকো, ওকাসলোকোতি; তত্থ ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি (পটি. ম. ১.১১২) আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো. ‘‘সস্সতো লোকোতি ৰা অসস্সতো লোকোতি ৰা’’তি (দী. নি. ১.৪২১) আগতট্ঠানে সত্তলোকো.

‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা, পরিহরন্তি দিসা ভন্তি ৰিরোচনা;

তাৰ সহস্সধা লোকো, এত্থ তে ৰত্ততী ৰসো’’তি. (ম. নি. ১.৫০৩) –

আগতট্ঠানে ওকাসলোকো, তম্পি ভগৰা সব্বথা অৰেদি. তথা হিস্স – ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা. দ্ৰে লোকা – নামঞ্চ রূপঞ্চ. তযো লোকা – তিস্সো ৰেদনা. চত্তারো লোকা – চত্তারো আহারা. পঞ্চ লোকা – পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা – ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা – অট্ঠ লোকধম্মা. নৰ লোকা – নৰ সত্তাৰাসা. দস লোকা – দসাযতনানি. দ্ৰাদস লোকা – দ্ৰাদসাযতনানি. অট্ঠারস লোকা – অট্ঠারস ধাতুযো’’তি (পটি. ম. ১.১১২). অযং সঙ্খারলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো.

যস্মা পনেস সব্বেসম্পি সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতি, তস্মাস্স সত্তলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো. যথা চ সত্তলোকো এৰং ওকাসলোকোপি. তথা হেস একং চক্কৰাল়ং আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনানং দ্ৰাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি চত্তারি সতানি পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পরিক্খেপতো –

সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পরিমণ্ডলং;

দসঞ্চেৰ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ.

তত্থ –

দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা.

তস্সা এৰ সন্ধারকং –

চত্তারি সতসহস্সানি, অট্ঠেৰ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৰাতে পতিট্ঠিতং.

তস্সাপি সন্ধারকো –

নৰসতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠি চেৰ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.

এৰং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুরাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, সিনেরুপব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতা দিব্বা, নানারতনচিত্তিতা.

যুগন্ধরো ঈসধরো, করৰীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরী ব্রহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেরুস্স সমন্ততো;

মহারাজানমাৰাসা, দেৰযক্খনিসেৰিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৰিত্থতো;

চতুরাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো.

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ, পরিক্খেপা নগৰ্হযা;

পঞ্ঞাস যোজনক্খন্ধ, সাখাযামা সমন্ততো.

সতযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা;

জম্বূ যস্সানুভাৰেন, জম্বুদীপো পকাসিতো.

দ্ৰে অসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, চক্কৰাল়সিলুচ্চযো;

পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতো.

তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং, সূরিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং, তাৰতিংসভৰনং দসসহস্সযোজনং; তথা অসুরভৰনং, অৰীচিমহানিরযো, জম্বুদীপো চ. অপরগোযানং সত্তসহস্সযোজনং; তথা পুব্বৰিদেহো. উত্তরকুরু অট্ঠসহস্সযোজনো, একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপরিত্তদীপপরিৰারো; তং সব্বম্পি একং চক্কৰাল়ং, একা লোকধাতু, তদন্তরেসু লোকন্তরিকনিরযা. এৰং অনন্তানি চক্কৰাল়ানি অনন্তা লোকধাতুযো ভগৰা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৰেদি, অঞ্ঞাসি, পটিৰিজ্ঝি. এৰমস্স ওকাসলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো. এৰম্পি সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা লোকৰিদূ.

অত্তনো পন গুণেহি ৰিসিট্ঠতরস্স কস্সচি অভাৰা নত্থি এতস্স উত্তরোতি অনুত্তরো. তথা হেস সীলগুণেনাপি সব্বং লোকমভিভৰতি, সমাধি…পে… পঞ্ঞা… ৰিমুত্তি… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি, সীলগুণেনাপি অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি. যথাহ – ‘‘ন খো পনাহং, ভিক্খৰে, সমনুপস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে…পে… সদেৰমনুস্সায অত্তনা সীলসম্পন্নতর’’ন্তি ৰিত্থারো.

এৰং অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) ‘‘ন মে আচরিযো অত্থী’’তিআদিকা গাথাযো (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৰ. ১১) চ ৰিত্থারেতব্বা.

পুরিসদম্মে সারেতীতি পুরিসদম্মসারথি, দমেতি ৰিনেতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ পুরিসদম্মাতি অদন্তা দমেতুং যুত্তা তিরচ্ছানপুরিসাপি মনুস্সপুরিসাপি অমনুস্সপুরিসাপি. তথা হি ভগৰতা তিরচ্ছানপুরিসাপি অপলাল়ো নাগরাজা, চূল়োদরো, মহোদরো, অগ্গিসিখো, ধূমসিখো, ধনপালকো হত্থীতি এৰমাদযো দমিতা, নিব্বিসা কতা, সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা. মনুস্সপুরিসাপি সচ্চকনিগণ্ঠপুত্ত-অম্বট্ঠমাণৰ-পোক্খরসাতি-সোণদণ্ডকূটদন্তাদযো. অমনুস্সপুরিসাপি আল়ৰক-সূচিলোম-খরলোম-যক্খ-সক্কদেৰরাজাদযো দমিতা ৰিনীতা ৰিচিত্রেহি ৰিনযনূপাযেহি. ‘‘অহং খো, কেসি, পুরিসদম্মং সণ্হেনপি ৰিনেমি, ফরুসেনপি ৰিনেমি, সণ্হফরুসেনপি ৰিনেমী’’তি (অ. নি. ৪.১১১) ইদঞ্চেত্থ সুত্তং ৰিত্থারেতব্বং. অথ ৰা ৰিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনি সোতাপন্নাদীনঞ্চ উত্তরিমগ্গপটিপদং আচিক্খন্তো দন্তেপি দমেতিযেৰ.

অথ ৰা অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথীতি একমেৰিদং অত্থপদং. ভগৰা হি তথা পুরিসদম্মে সারেতি, যথা একপল্লঙ্কেনেৰ নিসিন্না অট্ঠ দিসা অসজ্জমানা ধাৰন্তি. তস্মা ‘‘অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথী’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘হত্থিদমকেন, ভিক্খৰে, হত্থিদম্মো সারিতো একংযেৰ দিসং ধাৰতী’’তি ইদঞ্চেত্থ সুত্তং (ম. নি. ৩.৩১২) ৰিত্থারেতব্বং.

দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসতীতি সত্থা. অপিচ সত্থা ৰিযাতি সত্থা, ভগৰা সত্থৰাহো. ‘‘যথা সত্থৰাহো সত্থে কন্তারং তারেতি, চোরকন্তারং তারেতি, ৰাল়কন্তারং তারেতি, দুব্ভিক্খকন্তারং তারেতি, নিরুদককন্তারং তারেতি, উত্তারেতি নিত্তারেতি পতারেতি খেমন্তভূমিং সম্পাপেতি; এৰমেৰ ভগৰা সত্থা সত্থৰাহো সত্তে কন্তারং তারেতি জাতিকন্তারং তারেতী’’তিআদিনা (মহানি. ১৯০) নিদ্দেসনযেনপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

দেৰমনুস্সানন্তি দএৰানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেনেতং ৰুত্তং, ভব্বপুগ্গলপরিচ্ছেদৰসেন চ. ভগৰা পন তিরচ্ছানগতানম্পি অনুসাসনিপ্পদানেন সত্থাযেৰ. তেপি হি ভগৰতো ধম্মসৰনেন উপনিস্সযসম্পত্তিং পত্ৰা তায এৰ উপনিস্সযসম্পত্তিযা দুতিযে ততিযে ৰা অত্তভাৰে মগ্গফলভাগিনো হোন্তি. মণ্ডূকদেৰপুত্তাদযো চেত্থ নিদস্সনং. ভগৰতি কির গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরে চম্পানগরৰাসীনং ধম্মং দেসযমানে একো মণ্ডূকো ভগৰতো সরে নিমিত্তং অগ্গহেসি. তং একো ৰচ্ছপালকো দণ্ডমোলুব্ভ তিট্ঠন্তো তস্স সীসে সন্নিরুম্ভিত্ৰা অট্ঠাসি. সো তাৰদেৰ কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে দ্ৰাদসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তি. সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয চ তত্থ অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতং অত্তানং দিস্ৰা ‘‘অরে, অহম্পি নাম ইধ নিব্বত্তোস্মি! কিং নু খো কম্মং অকাসি’’ন্তি আৰজ্জেন্তো নাঞ্ঞং কিঞ্চি অদ্দস, অঞ্ঞত্র ভগৰতো সরে নিমিত্তগ্গাহা. সো তআৰদেৰ সহ ৰিমানেন আগন্ত্ৰা ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দি. ভগৰা জানন্তোৰ পুচ্ছি –

‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;

অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি.

‘‘মণ্ডূকোহং পুরে আসিং, উদকে ৰারিগোচরো;

তৰ ধম্মং সুণন্তস্স, অৰধি ৰচ্ছপালকো’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৫৭-৮৫৮);

ভগৰা তস্স ধম্মং দেসেসি. দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেৰপুত্তোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সিতং কত্ৰা পক্কামীতি.

যং পন কিঞ্চি অত্থি ঞেয্যং নাম, তস্স সব্বস্স বুদ্ধত্তা ৰিমোক্খন্তিকঞাণৰসেন বুদ্ধো. যস্মা ৰা চত্তারি সচ্চানি অত্তনাপি বুজ্ঝি, অঞ্ঞেপি সত্তে বোধেসি; তস্মা এৰমাদীহিপি কারণেহি বুদ্ধো. ইমস্স চত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তি এৰং পৰত্তো সব্বোপি নিদ্দেসনযো (মহানি. ১৯২) পটিসম্ভিদানযো (পটি. ম. ১.১৬২) ৰা ৰিত্থারেতব্বো.

ভগৰাতি ইদং পনস্স গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনং. তেনাহু পোরাণা –

‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;

গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

চতুব্বিধঞ্হি নামং – আৰত্থিকং, লিঙ্গিকং, নেমিত্তিকং, অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নং নাম লোকিযৰোহারেন ‘‘যদিচ্ছক’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘ৰচ্ছো দম্মো বলিবদ্দো’’তি এৰমাদি আৰত্থিকং. ‘‘দণ্ডী ছত্তী সিখী করী’’তি এৰমাদি লিঙ্গিকং. ‘‘তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞো’’তি এৰমাদি নেমিত্তিকং. ‘‘সিরিৰড্ঢকো ধনৰড্ঢকো’’তি এৰমাদি ৰচনত্থমনপেক্খিত্ৰা পৰত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং. ইদং পন ভগৰাতি নামং নেমিত্তিকং, ন মহামাযায ন সুদ্ধোদনমহারাজেন ন অসীতিযা ঞাতিসহস্সেহি কতং, ন সক্কসন্তুসিতাদীহি দেৰতাৰিসেসেহি. ৰুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা – ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কতং…পে… ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰা’’তি (মহানি. ৮৪).

যংগুণনেমিত্তিকঞ্চেতং নামং, তেসং গুণানং পকাসনত্থং ইমং গাথং ৰদন্তি –

‘‘ভগী ভজী ভাগী ৰিভত্তৰা ইতি;

অকাসি ভগ্গন্তি গরূতি ভাগ্যৰা;

বহূহি ঞাযেহি সুভাৰিতত্তনো;

ভৰন্তগো সো ভগৰাতি ৰুচ্চতী’’তি.

নিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থ তেসং তেসং পদানমত্থো দট্ঠব্বো.

অযং পন অপরো নযো –

‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;

ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি.

তত্থ ৰণ্ণাগমো ৰণ্ণৰিপরিযযোতি এতং নিরুত্তিলক্খণং গহেত্ৰা সদ্দনযেন ৰা পিসোদরাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৰা যস্মা লোকিযলোকুত্তরসুখাভিনিব্বত্তকং দানসীলাদিপারপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থি, তস্মা ‘‘ভাগ্যৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতীতি ঞাতব্বং. যস্মা পন লোভ-দোস-মোহ-ৰিপরীতমনসিকার-অহিরিকানোত্তপ্প-কোধূপনাহ-মক্খ-পল়াসইস্সা-মচ্ছরিয-মাযাসাঠেয্য-থম্ভ-সারম্ভ-মানাতিমান-মদ-পমাদ-তণ্হাৰিজ্জা তিৰিধাকুসলমূল-দুচ্চরিত-সংকিলেস-মল-ৰিসমসঞ্ঞা-ৰিতক্ক-পপঞ্চ-চতুব্বিধৰিপরিযেসআসৰ-গন্থ-ওঘ-যোগাগতি-তণ্হুপ্পাদুপাদান-পঞ্চচেতোখীল-ৰিনিবন্ধ-নীৰরণাভিনন্দনছৰিৰাদমূল-তণ্হাকায-সত্তানুসয-অট্ঠমিচ্ছত্ত-নৰতণ্হামূলক-দসাকুসলকম দিট্ঠিগত-অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতপ্পভেদ-সব্বদরথ-পরিল়াহ-কিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৰা পঞ্চ কিলেস-অভিসঙ্খারখন্ধমচ্চু-দেৰপুত্ত-মারে অভঞ্জি, তস্মা ভগ্গত্তা এতেসং পরিস্সযানং ভগ্গৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি. আহ চেত্থ –

‘‘ভগ্গরাগো ভগ্গদোসো, ভগ্গমোহো অনাসৰো;

ভগ্গাস্স পাপকা ধম্মা, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

ভাগ্যৰন্ততায চস্স সতপুঞ্ঞজলক্খণধরস্স রূপকাযসম্পত্তিদীপিতা হোতি, ভগ্গদোসতায ধম্মকাযসম্পত্তি. তথা লোকিযপরিক্খকানং বহুমতভাৰো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা, অভিগতানঞ্চ নেসং কাযচিত্তদুক্খাপনযনে পটিবলভাৰো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকারিতা, লোকিযলোকুত্তরসুখেহি চ সম্পযোজনসমত্থতা দীপিতা হোতি.

যস্মা চ লোকে ইস্সরিয-ধম্ম-যস-সিরী-কাম-পযত্তেসু ছসু ধম্মেসু ভগসদ্দো ৰত্ততি, পরমঞ্চস্স সকচিত্তে ইস্সরিযং, অণিমা লঘিমাদিকং ৰা লোকিযসম্মতং সব্বাকারপরিপূরং অত্থি তথা লোকুত্তরো ধম্মো লোকত্তযব্যাপকো যথাভুচ্চগুণাধিগতো অতিৰিয পরিসুদ্ধো যসো, রূপকাযদস্সনব্যাৰটজননযনপ্পসাদজননসমত্থা সব্বাকারপরিপূরা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিরী, যং যং এতেন ইচ্ছিতং পত্থিতং অত্তহিতং পরহিতং ৰা, তস্স তস্স তথেৰ অভিনিপ্ফন্নত্তা ইচ্ছিতিচ্ছি, তত্থ নিপ্ফত্তিসঞ্ঞিতো কামো, সব্বলোকগরুভাৰপ্পত্তিহেতুভূতো সম্মাৰাযামসঙ্খাতো পযত্তো চ অত্থি; তস্মা ইমেহি ভগেহি যুত্তত্তাপি ভগা অস্স সন্তীতি ইমিনা অত্থেন ভগৰাতি ৰুচ্চতি.

যস্মা পন কুসলাদীহি ভেদেহি সব্বধম্মে, খন্ধাযতন-ধাতুসচ্চ-ইন্দ্রিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহি ৰা কুসলাদিধম্মে, পীল়ন-সঙ্খত-সন্তাপৰিপরিণামট্ঠেন ৰা দুক্খমরিযসচ্চং, আযূহন-নিদান-সংযোগ-পলিবোধট্ঠেন সমুদযং, নিস্সরণৰিৰেকাসঙ্খত-অমতট্ঠেন নিরোধং, নিয্যান-হেতু-দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন মগ্গং ৰিভত্তৰা, ৰিভজিত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা দেসিতৰাতি ৰুত্তং হোতি. তস্মা ৰিভত্তৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি.

যস্মা চ এস দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারে কাযচিত্তউপধিৰিৰেকে সুঞ্ঞতপ্পণিহিতানিমিত্তৰিমোক্খে অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তরে উত্তরিমনুস্সধম্মে ভজি সেৰি বহুলমকাসি, তস্মা ভত্তৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি.

যস্মা পন তীসু ভৰেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনমনেন ৰন্তং, তস্মা ভৰেসু ৰন্তগমনোতি ৰত্তব্বে ভৰসদ্দতো ভকারং, গমনসদ্দতো গকারং, ৰন্তসদ্দতো ৰকারঞ্চ দীঘং কত্ৰা আদায ভগৰাতি ৰুচ্চতি. যথা লোকে ‘‘মেহনস্স খস্স মালা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘মেখলা’’তি ৰুচ্চতি.

সো ইমং লোকন্তি সো ভগৰা ইমং লোকং. ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৰকন্তি সহ দেৰেহি সদেৰকং; এৰং সহ মারেন সমারকং; সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকং; সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণিং; পজাতত্তা পজা, তং পজং; সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্রাহ্মণীৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং, সমিতপাপ-বাহিতপাপ-সমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরদেৰলোকো গহিতো, সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকা, সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপীব্রহ্মলোকো, সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো, অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা.

অপিচেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বস্সাপি লোকস্স সচ্ছিকতভাৰং সাধেন্তো তস্স ভগৰতো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো. ততো যেসং সিযা – ‘‘মারো মহানুভাৰো ছকামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী; কিং সোপি এতেন সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সমারকন্তি অব্ভুগ্গতো. যেসং পন সিযা – ‘‘ব্রহ্মা মহানুভাৰো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি, দ্ৰীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি, অনুত্তরঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি, কিং সোপি সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সব্রহ্মকন্তি অব্ভুগ্গতো. ততো যেসং সিযা – ‘‘পুথূসমণব্রাহ্মণা সাসনপচ্চত্থিকা, কিং তেপি সচ্ছিকতা’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সস্সমণব্রাহ্মণিং পজন্তি অব্ভুগ্গতো. এৰং উক্কট্ঠুক্কট্ঠানং সচ্ছিকতভাৰং পকাসেত্ৰা অথ সম্মুতিদেৰে অৰসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সেসসত্তলোকস্স সচ্ছিকতভাৰং পকাসেন্তো সদেৰমনুস্সন্তি অব্ভুগ্গতো. অযমেত্থানুসন্ধিক্কমো.

সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতীতি এত্থ পন সযন্তি সামং, অপরনেয্যো হুত্ৰা; অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৰাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা, এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো হোতি. পৰেদেতীতি বোধেতি ঞাপেতি পকাসেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৰা সত্তেসু কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৰাপি অনুত্তরং ৰিৰেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতি.

কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্রকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযপাদেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমপাদেন পরিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমানুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৰিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পরিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৰা আদিকল্যাণো, ৰিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবোধিতায ৰা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পরিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৰা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৰা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৰকবোধিযা পরিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৰরণৰিক্খম্ভনতো সৰনেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৰিপস্সনাসুখাৰহনতো পটিপত্তিযাপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথা পটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৰাৰহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি পরিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৰত্তা চ পভৰসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পরিযোসানকল্যাণো. তস্মা এসো ভগৰা অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতীতি ৰেদিতব্বো.

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এৰমাদীসু পন যস্মা ইমং ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি; তঞ্চ যথানুরূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনপকাসন-ৰিৰরণ-ৰিভজন-উত্তানীকরণ-পঞ্ঞত্তি-অত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খরপদ-ব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. অত্থগম্ভীরতা-পটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থং, ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযতো সাত্থং, ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাৰিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৰেদনীযতো পরিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীরাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৰতো সকলপরিপুণ্ণভাৰেন কেৰলপরিপুণ্ণং; অপনেতব্বস্স অভাৰতো নিদ্দোসভাৰেন পরিসুদ্ধং; সিক্খত্তযপরিগ্গহিতত্তা ব্রহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চরিতব্বতো তেসঞ্চ চরিযভাৰতো ব্রহ্মচরিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি ৰুচ্চতি.

অপিচ যস্মা সনিদানং সউপ্পত্তিকঞ্চ দেসেন্তো আদিকল্যাণং দেসেতি, ৰেনেয্যানং অনুরূপতো অত্থস্স অৰিপরীততায চ হেতুদাহরণযুত্ততো চ মজ্ঝেকল্যাণং, সোতূনং সদ্ধাপটিলাভেন নিগমনেন চ পরিযোসানকল্যাণং দেসেতি. এৰং দেসেন্তো চ ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তঞ্চ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পরিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততো কেৰলপরিপুণ্ণং, নিরুপক্কিলেসতো নিত্থরণত্থায পৰত্তিতো লোকামিসনিরপেক্খতো চ পরিসুদ্ধং, সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতানং বুদ্ধ-পচ্চেকবুদ্ধ-বুদ্ধসাৰকানং চরিযতো ‘‘ব্রহ্মচরিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্মাপি ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি ৰুচ্চতি.

সাধু খো পনাতি সুন্দরং খো পন অত্থাৰহং সুখাৰহন্তি ৰুত্তং হোতি. তথারূপানং অরহতন্তি যথারূপো সো ভৰ গোতমো, এৰরূপানং যথাভুচ্চগুণাধিগমেন লোকে অরহন্তোতি লদ্ধসদ্দানং অরহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলিত্ৰা ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতী’’তি এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰা অথ খো ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি.

২. যেনাতি ভুম্মত্থে করণৰচনং. তস্মা যত্থ ভগৰা তত্থ উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয. উপসঙ্কমীতি চ গতোতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰং গতো ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতিপি ৰুত্তং হোতি.

ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদীতি যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো ভগৰা তেন, এৰং সোপি ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসি, সীতোদকং ৰিয উণ্হোদকেন সম্মোদিতং একীভাৰং অগমাসি. যায চ ‘‘কচ্চি, ভো, গোতম, খমনীযং; কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ভোতো গোতমস্স, চ সাৰকানঞ্চ অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারো’’তিআদিকায কথায সম্মোদি, তং পীতিপামোজ্জসঙ্খাতং সম্মোদং জননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো চ সম্মোদনীযং. অত্থব্যঞ্জনমধুরতায সুচিরম্পি কালং সারেতুং নিরন্তরং পৰত্তেতুং অরহরূপতো সরিতব্বভাৰতো চ সারণীযং, সুয্যমানসুখতো ৰা সম্মোদনীযং, অনুস্সরিযমানসুখতো সারণীযং. তথা ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতায সম্মোদনীযং, অত্থপরিসুদ্ধতায সারণীযন্তি. এৰং অনেকেহি পরিযাযেহি সম্মোদনীযং সারণীযং কথং ৰীতিসারেত্ৰা পরিযোসাপেত্ৰা নিট্ঠাপেত্ৰা যেনত্থেন আগতো তং পুচ্ছিতুকামো একমন্তং নিসীদি.

একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি তথা নিসীদীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং. নিসীদীতি উপাৰিসি. পণ্ডিতা হি পুরিসা গরুট্ঠানিযং উপসঙ্কমিত্ৰা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি. অযঞ্চ তেসং অঞ্ঞতরো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.

কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা. সেয্যথিদং – অতিদূরং, অচ্চাসন্নং, উপরিৰাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং, অতিপচ্ছাতি. অতিদূরে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং করোতি. উপরিৰাতে নিসিন্নো সরীরগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগারৰং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি গীৰং পসারেত্ৰা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা নিসীদি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.

একমন্তং নিসিন্নো খো ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচাতি এতন্তি ইদানি ৰত্তব্বমত্থং দস্সেতি. দকারো পদসন্ধিকরো. অৰোচাতি অভাসি. সুতং মেতন্তি সুতং মে এতং, এতং মযা সুতন্তি ইদানি ৰত্তব্বমত্থং দস্সেতি. ভো গোতমাতি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি.

ইদানি যং তেন সুতং – তং দস্সেন্তো ন সমণো গোতমোতি এৰমাদিমাহ. তত্রাযং অনুত্তানপদৰণ্ণনা – ব্রাহ্মণেতি জাতিব্রাহ্মণে. জিণ্ণেতি জজ্জরীভূতে জরায খণ্ডিচ্চাদিভাৰং আপাদিতে. ৰুড্ঢেতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৰুড্ঢিমরিযাদপ্পত্তে. মহল্লকেতি জাতিমহল্লকতায সমন্নাগতে, চিরকালপ্পসুতেতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধগতেতি অদ্ধানং গতে, দ্ৰে তযো রাজপরিৰট্টে অতীতেতি অধিপ্পাযো. ৰযো অনুপ্পত্তেতি পচ্ছিমৰযং সম্পত্তে, পচ্ছিমৰযো নাম ৰস্সসতস্স পচ্ছিমো ততিযভাগো.

অপিচ – জিণ্ণেতি পোরাণে, চিরকালপ্পৰত্তকুলন্ৰযেতি ৰুত্তং হোতি. ৰুড্ঢেতি সীলাচারাদিগুণৰুড্ঢিযুত্তে. মহল্লকেতি ৰিভৰমহত্ততায সমন্নাগতে মহদ্ধনে মহাভোগে. অদ্ধগতেতি মগ্গপ্পটিপন্নে, ব্রাহ্মণানং ৰতচরিযাদিমরিযাদং অৰীতিক্কম্ম চরমানে. ৰযোঅনুপ্পত্তেতি জাতিৰুড্ঢভাৰং অন্তিমৰযং অনুপ্পত্তেতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

ইদানি অভিৰাদেতীতি এৰমাদীনি ‘‘ন সমণো গোতমো’’তি এত্থ ৰুত্তনকারেন যোজেত্ৰা এৰমত্থতো ৰেদিতব্বানি – ‘‘ন ৰন্দতি ৰা, নাসনা ৰুট্ঠহতি ৰা, নাপি ‘ইধ ভোন্তো নিসীদন্তূ’তি এৰং আসনেন ৰা উপনিমন্তেতী’’তি. এত্থ হি ৰা সদ্দো ৰিভাৰনে নাম অত্থে, ‘‘রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তিআদীসু ৰিয. এৰং ৰত্ৰা অথ অত্তনো অভিৰাদনাদীনি অকরোন্তং ভগৰন্তং দিস্ৰা আহ – ‘‘তযিদং ভো গোতম তথেৰা’’তি. যং তং মযা সুতং – তং তথেৰ, তং সৰনঞ্চ মে দস্সনঞ্চ সংসন্দতি সমেতি, অত্থতো একীভাৰং গচ্ছতি. ‘‘ন হি ভৰং গোতমো…পে… আসনেন ৰা নিমন্তেতী’’তি এৰং অত্তনা সুতং দিট্ঠেন নিগমেত্ৰা নিন্দন্তো আহ – ‘‘তযিদং ভো গোতম ন সম্পন্নমেৰা’’তি তং অভিৰাদনাদীনং অকরণং ন যুত্তমেৰ.

অথস্স ভগৰা অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনদোসং অনুপগম্ম করুণাসীতলহদযেন তং অঞ্ঞাণং ৰিধমিত্ৰা যুত্তভাৰং দস্সেতুকামো আহ – ‘‘নাহং তং ব্রাহ্মণ …পে… মুদ্ধাপি তস্স ৰিপতেয্যা’’তি. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘অহং, ব্রাহ্মণ, অপ্পটিহতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তোপি তং পুগ্গলং এতস্মিং সদেৰকাদিভেদে লোকে ন পস্সামি, যমহং অভিৰাদেয্যং ৰা পচ্চুট্ঠেয্যং ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেয্যং. অনচ্ছরিযং ৰা এতং, য্ৰাহং অজ্জ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো এৰরূপং নিপচ্চকারারহং পুগ্গলং ন পস্সামি. অপিচ খো যদাপাহং সম্পতিজাতোৰ উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গন্ত্ৰা সকলং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসিং; তদাপি এতস্মিং সদেৰকাদিভেদে লোকে তং পুগ্গলং ন পস্সামি, যমহং অভিৰাদেয্যং ৰা পচ্চুট্ঠেয্যং ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেয্যং. অথ খো মং সোল়সকপ্পসহস্সাযুকো খীণাসৰমহাব্রহ্মাপি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘ত্ৰং লোকে মহাপুরিসো, ত্ৰং সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গো চ জেট্ঠো চ সেট্ঠো চ, নত্থি তযা উত্তরিতরো’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো পতিনামেসি; তদাপি চাহং অত্তনা উত্তরিতরং অপস্সন্তো আসভিং ৰাচং নিচ্ছারেসিং – ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্সা’’তি. এৰং সম্পতিজাতস্সপি ময্হং অভিৰাদনাদিরহো পুগ্গলো নত্থি, স্ৰাহং ইদানি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো কং অভিৰাদেয্যং ৰা…পে… আসনেন ৰা নিমন্তেয্যং. তস্মা ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, মা তথাগতে এৰরূপং নিপচ্চকারং পত্থযিত্থ. যঞ্হি, ব্রাহ্মণ, তথাগতো অভিৰাদেয্য ৰা…পে… আসনেন ৰা নিমন্তেয্য, মুদ্ধাপি তস্স পুগ্গলস্স রত্তিপরিযোসানে পরিপাকসিথিলবন্ধনং ৰণ্টা পৰুত্ততালফলমিৰ গীৰতো পচ্ছিজ্জিত্ৰা সহসাৰ ভূমিযং ৰিপতেয্যাতি.

৩. এৰং ৰুত্তেপি ব্রাহ্মণো দুপ্পঞ্ঞতায তথাগতস্স লোকে জেট্ঠভাৰং অসল্লক্খেন্তো কেৰলং তং ৰচনং অসহমানো আহ – ‘‘অরসরূপো ভৰং গোতমো’’তি. অযং কিরস্স অধিপ্পাযো – যং লোকে অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মং ‘‘সামগ্গিরসো’’তি ৰুচ্চতি, তং ভোতো গোতমস্স নত্থি, তস্মা অরসরূপো ভৰং গোতমো, অরসজাতিকো অরসসভাৰোতি. অথস্স ভগৰা চিত্তমুদুভাৰজননত্থং উজুৰিপচ্চনীকভাৰং পরিহরন্তো অঞ্ঞথা তস্স ৰচনস্সত্থং অত্তনি সন্দস্সেন্তো ‘‘অত্থি খ্ৰেস ব্রাহ্মণ পরিযাযো’’তিআদিমাহ.

তত্থ পরিযাযোতি কারণং; অযঞ্হি পরিযাযসদ্দো দেসনা-ৰার-কারণেসু ৰত্ততি. ‘‘মধুপিণ্ডিকপরিযাযোত্ৰেৰ নং ধারেহী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৫) হি এস দেসনাযং ৰত্ততি. ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৮) ৰারে. ‘‘সাধু, ভন্তে, ভগৰা অঞ্ঞং পরিযাযং আচিক্খতু, যথাযং ভিক্খুসঙ্ঘো অঞ্ঞায সণ্ঠহেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ১৬৪) কারণে. স্ৰাযমিধ কারণে ৰত্ততি. তস্মা এত্থ এৰমত্থো দট্ঠব্বো – অত্থি খো, ব্রাহ্মণ, এতং কারণং; যেন কারণেন মং ‘‘অরসরূপো ভৰং গোতমো’’তি ৰদমানো পুগ্গলো সম্মা ৰদেয্য, অৰিতথৰাদীতি সঙ্খ্যং গচ্ছেয্য. কতমো পন সোতি? যে তে ব্রাহ্মণ রূপরসা…পে… ফোট্ঠব্বরসা তে তথাগতস্স পহীনাতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যে তে জাতিৰসেন ৰা উপপত্তিৰসেন ৰা সেট্ঠসম্মতানম্পি পুথুজ্জনানং রূপারম্মণাদীনি অস্সাদেন্তানং অভিনন্দন্তানং রজ্জন্তানং উপ্পজ্জন্তি কামসুখস্সাদসঙ্খাতা রূপরসসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বরসা, যে ইমং লোকং গীৰায বন্ধিত্ৰা ৰিয আৰিঞ্ছন্তি, ৰত্থারম্মণাদিসামগ্গিযঞ্চ উপ্পন্নত্তা সামগ্গিরসাতি ৰুচ্চন্তি, তে সব্বেপি তথাগতস্স পহীনাতি. ময্হং পহীনাতি ৰত্তব্বেপি মমাকারেন অত্তানং অনুক্খিপন্তো ধম্মং দেসেতি. দেসনাৰিলাসো ৰা এস ভগৰতো.

তত্থ পহীনাতি চিত্তসন্তানতো ৰিগতা জহিতা ৰা. এতস্মিং পনত্থে করণে সামিৰচনং দট্ঠব্বং. অরিযমগ্গসত্থেন উচ্ছিন্নং তণ্হাৰিজ্জামযং মূলমেতেসন্তি উচ্ছিন্নমূলা. তালৰত্থু ৰিয নেসং ৰত্থু কতন্তি তালাৰত্থুকতা. যথা হি তালরুক্খং সমূলং উদ্ধরিত্ৰা তস্স ৰত্থুমত্তে তস্মিং পদেসে কতে ন পুন তস্স তালস্স উপ্পত্তি পঞ্ঞাযতি; এৰং অরিযমগ্গসত্থেন সমূলে রূপাদিরসে উদ্ধরিত্ৰা তেসং পুব্বে উপ্পন্নপুব্বভাৰেন ৰত্থুমত্তে চিত্তসন্তানে কতে সব্বেপি তে ‘‘তালাৰত্থুকতা’’তি ৰুচ্চন্তি. অৰিরূল়্হিধম্মত্তা ৰা মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয কতাতি তালাৰত্থুকতা. যস্মা পন এৰং তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা হোন্তি, যথা নেসং পচ্ছাভাৰো ন হোতি, তথা কতা হোন্তি; তস্মা আহ – ‘‘অনভাৰংকতা’’তি. অযঞ্হেত্থ পদচ্ছেদো – অনুঅভাৰং কতা অনভাৰংকতাতি. ‘‘অনভাৰং গতা’’তিপি পাঠো, তস্স অনুঅভাৰং গতাতি অত্থো. তত্থ পদচ্ছেদো অনুঅভাৰং গতা অনভাৰং গতাতি, যথা অনুঅচ্ছরিযা অনচ্ছরিযাতি. আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি অনাগতে অনুপ্পজ্জনকসভাৰা. যে হি অভাৰং গতা, তে পুন কথং উপ্পজ্জিস্সন্তি? তেনাহ – ‘‘অনভাৰং গতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি.

অযং খো ব্রাহ্মণ পরিযাযোতি ইদং খো, ব্রাহ্মণ, কারণং যেন মং সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য ‘‘অরসরূপো সমণো গোতমো’’তি. নো চ খো যং ত্ৰং সন্ধায ৰদেসীতি যঞ্চ খো ত্ৰং সন্ধায ৰদেসি, সো পরিযাযো ন হোতি. কস্মা পন ভগৰা এৰমাহ? ননু এৰং ৰুত্তে যো ব্রাহ্মণেন ৰুত্তো সামগ্গিরসো তস্স অত্তনি ৰিজ্জমানতা অনুঞ্ঞাতা হোতীতি. ৰুচ্চতে, ন হোতি. যো হি তং সামগ্গিরসং কাতুং ভব্বো হুত্ৰা ন করোতি, সো তদভাৰেন অরসরূপোতি ৰত্তব্বো ভৰেয্য. ভগৰা পন অভব্বোৰ এতং কাতুং, তেনস্স করণে অভব্বতং পকাসেন্তো আহ – ‘‘নো চ খো যং ত্ৰং সন্ধায ৰদেসী’’তি. যং পরিযাযং সন্ধায ত্ৰং মং ‘‘অরসরূপো’’তি ৰদেসি, সো অম্হেসু নেৰ ৰত্তব্বোতি.

৪. এৰং ব্রাহ্মণো অত্তনা অধিপ্পেতং অরসরূপতং আরোপেতুং অসক্কোন্তো অথাপরং নিব্ভোগো ভৰং গোতমোতিআদিমাহ. সব্বপরিযাযেসু চেত্থ ৰুত্তনযেনেৰ যোজনক্কমং ৰিদিত্ৰা সন্ধায ভাসিতমত্তং এৰং ৰেদিতব্বং. ব্রাহ্মণো তমেৰ ৰযোৰুড্ঢানং অভিৰাদনকম্মাদিং লোকে সামগ্গিপরিভোগোতি মঞ্ঞমানো তদভাৰেন ভগৰন্তং নিব্ভোগোতি আহ. ভগৰা পন য্ৰাযং রূপাদীসু সত্তানং ছন্দরাগপরিভোগো তদভাৰং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি.

৫. পুন ব্রাহ্মণো যং লোকে ৰযোৰুড্ঢানং অভিৰাদনাদিকুলসমুদাচারকম্মং লোকিযা করোন্তি তস্স অকিরিযং সম্পস্সমানো ভগৰন্তং অকিরিযৰাদোতি আহ. ভগৰা পন, যস্মা কাযদুচ্চরিতাদীনং অকিরিযং ৰদতি তস্মা, তং অকিরিযৰাদং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি. তত্থ চ কাযদুচ্চরিতন্তি পাণাতিপাত-অদিন্নাদান-মিচ্ছাচারচেতনা ৰেদিতব্বা. ৰচীদুচ্চরিতন্তি মুসাৰাদ-পিসুণৰাচা-ফরুসৰাচা-সম্ফপ্পলাপচেতনা ৰেদিতব্বা. মনোদুচ্চরিতন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো ৰেদিতব্বা. ঠপেত্ৰা তে ধম্মে, অৰসেসা অকুসলা ধম্মা ‘‘অনেকৰিহিতা পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তি ৰেদিতব্বা.

৬. পুন ব্রাহ্মণো তমেৰ অভিৰাদনাদিকম্মং ভগৰতি অপস্সন্তো ইমং ‘‘আগম্ম অযং লোকতন্তি লোকপৰেণী উচ্ছিজ্জতী’’তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং উচ্ছেদৰাদোতি আহ. ভগৰা পন যস্মা অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তেসু পঞ্চকামগুণিকরাগস্স দ্ৰীসু অকুসলচিত্তেসু উপ্পজ্জমানকদোসস্স চ অনাগামিমগ্গেন উচ্ছেদং ৰদতি. সব্বাকুসলসম্ভৰস্স পন নিরৰসেসস্স মোহস্স অরহত্তমগ্গেন উচ্ছেদং ৰদতি. ঠপেত্ৰা তে তযো, অৰসেসানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং যথানুরূপং চতূহি মগ্গেহি উচ্ছেদং ৰদতি; তস্মা তং উচ্ছেদৰাদং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি.

৭. পুন ব্রাহ্মণো ‘‘জিগুচ্ছতি মঞ্ঞে সমণো গোতমো ইদং ৰযোৰুড্ঢানং অভিৰাদনাদিকুলসমুদাচারকম্মং, তেন তং ন করোতী’’তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং জেগুচ্ছীতি আহ. ভগৰা পন যস্মা জিগুচ্ছতি কাযদুচ্চরিতাদীহি; কিং ৰুত্তং হোতি? যঞ্চ তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং, যঞ্চ চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং, যঞ্চ তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং, যা চ ঠপেত্ৰা তানি দুচ্চরিতানি অৰসেসানং লামকট্ঠেন পাপকানং অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তি সমাপজ্জনা সমঙ্গিভাৰো, তং সব্বম্পি গূথং ৰিয মণ্ডনকজাতিযো পুরিসো জিগুচ্ছতি হিরীযতি, তস্মা তং জেগুচ্ছিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি. তত্থ ‘‘কাযদুচ্চরিতেনা’’তি উপযোগত্থে করণৰচনং দট্ঠব্বং.

৮. পুন ব্রাহ্মণো তমেৰ অভিৰাদনাদিকম্মং ভগৰতি অপস্সন্তো ‘‘অযং ইমং লোকজেট্ঠককম্মং ৰিনেতি ৰিনাসেতি, অথ ৰা যস্মা এতং সামীচিকম্মং ন করোতি তস্মা অযং ৰিনেতব্বো নিগ্গণ্হিতব্বো’’তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং ৰেনযিকোতি আহ. তত্রাযং পদত্থো – ৰিনযতীতি ৰিনযো, ৰিনাসেতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিনযো এৰ ৰেনযিকো, ৰিনযং ৰা অরহতীতি ৰেনযিকো, নিগ্গহং অরহতীতি ৰুত্তং হোতি. ভগৰা পন, যস্মা রাগাদীনং ৰিনযায ৰূপসমায ধম্মং দেসেতি, তস্মা ৰেনযিকো হোতি. অযমেৰ চেত্থ পদত্থো – ৰিনযায ধম্মং দেসেতীতি ৰেনযিকো. ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তি! স্ৰাযং তং ৰেনযিকভাৰং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি.

৯. পুন ব্রাহ্মণো যস্মা অভিৰাদনাদীনি সামীচিকম্মানি করোন্তা ৰযোৰুড্ঢে তোসেন্তি হাসেন্তি, অকরোন্তা পন তাপেন্তি ৰিহেসেন্তি দোমনস্সং নেসং উপ্পাদেন্তি, ভগৰা চ তানি ন করোতি; তস্মা ‘‘অযং ৰযোৰুড্ঢে তপতী’’তি মঞ্ঞমানো সপ্পুরিসাচারৰিরহিতত্তা ৰা ‘‘কপণপুরিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং তপস্সীতি আহ. তত্রাযং পদত্থো – তপতীতি তপো, রোসেতি ৰিহেসেতীতি ৰুত্তং হোতি, সামীচিকম্মাকরণস্সেতং নামং. তপো অস্স অত্থীতি তপস্সী. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে ব্যঞ্জনানি অৰিচারেত্ৰা লোকে কপণপুরিসো ‘‘তপস্সী’’তি ৰুচ্চতি. ভগৰা পন যে অকুসলা ধম্মা লোকং তপনতো তপনীযাতি ৰুচ্চন্তি, তেসং পহীনত্তা যস্মা তপস্সীতি সঙ্খ্যং গতো, তস্মা তং তপস্সিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি. তত্রাযং পদত্থো – তপন্তীতি তপা, অকুসলধম্মানমেতং অধিৰচনং. ৰুত্তম্পি হেতং – ‘‘ইধ তপ্পতি পেচ্চ তপ্পতী’’তি. তথা তে তপে অস্সি নিরস্সি পহাসি ৰিদ্ধংসেসীতি তপস্সী.

১০. পুন ব্রাহ্মণো তং অভিৰাদনাদিকম্মং দেৰলোকগব্ভসম্পত্তিযা দেৰলোকপটিসন্ধিপটিলাভায সংৰত্ততীতি মঞ্ঞমানো ভগৰতি চস্স অভাৰং দিস্ৰা ভগৰন্তং অপগব্ভোতি আহ. কোধৰসেন ৰা ভগৰতো মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেন্তোপি এৰমাহ. তত্রাযং পদত্থো – গব্ভতো অপগতোতি অপগব্ভো, অভব্বো দেৰলোকূপপত্তিং পাপুণিতুন্তি অধিপ্পাযো. হীনো ৰা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভো, দেৰলোকগব্ভপরিবাহিরত্তা আযতিং হীনগব্ভপটিলাভভাগীতি, হীনো ৰাস্স মাতুকুচ্ছিম্হি গব্ভৰাসো অহোসীতি অধিপ্পাযো. ভগৰতো পন যস্মা আযতিং গব্ভসেয্যা অপগতা, তস্মা সো তং অপগব্ভতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরম্পি পরিযাযং অনুজানাতি. তত্র চ যস্স খো ব্রাহ্মণ আযতিং গব্ভসেয্যা পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি পহীনাতি এতেসং পদানং এৰমত্থো দট্ঠব্বো – ব্রাহ্মণ, যস্স পুগ্গলস্স অনাগতে গব্ভসেয্যা, পুনব্ভৰে চ অভিনিব্বত্তি অনুত্তরেন মগ্গেন ৰিহতকারণত্তা পহীনাতি. গব্ভসেয্যগ্গহণেন চেত্থ জলাবুজযোনি গহিতা. পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিগ্গহণেন ইতরা তিস্সোপি.

অপিচ গব্ভস্স সেয্যা গব্ভসেয্যা, পুনব্ভৰো এৰ অভিনিব্বত্তি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যথা চ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীতি ৰুত্তেপি ন ৰিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা ঠিতি অত্থি, এৰমিধাপি ন গব্ভতো অঞ্ঞা সেয্যাতি ৰেদিতব্বা. অভিনিব্বত্তি চ নাম যস্মা পুনব্ভৰভূতাপি অপুনব্ভৰভূতাপি অত্থি, ইধ চ পুনব্ভৰভূতা অধিপ্পেতা. তস্মা ৰুত্তং – ‘‘পুনব্ভৰো এৰ অভিনিব্বত্তি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তী’’তি.

১১. এৰং আগতকালতো পট্ঠায অরসরূপতাদীহি অট্ঠহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তম্পি ব্রাহ্মণং ভগৰা ধম্মিস্সরো ধম্মরাজা ধম্মস্সামী তথাগতো অনুকম্পায সীতলেনেৰ চক্খুনা ওলোকেন্তো যং ধম্মধাতুং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা দেসনাৰিলাসপ্পত্তো হোতি, তস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ৰিগতৰলাহকে অন্তলিক্খে সমব্ভুগ্গতো পুণ্ণচন্দো ৰিয সরদকালে সূরিযো ৰিয চ ব্রাহ্মণস্স হদযন্ধকারং ৰিধমন্তো তানিযেৰ অক্কোসৰত্থূনি তেন তেন পরিযাযেন অঞ্ঞথা দস্সেত্ৰা, পুনপি অত্তনো করুণাৰিপ্ফারং অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পিযভাৰেন পটিলদ্ধং, তাদিগুণলক্খণং পথৰীসমচিত্ততং অকুপ্পধম্মতঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘অযং ব্রাহ্মণো কেৰলং পলিতসিরখণ্ডদন্তৰলিত্তচতাদীহি অত্তনো ৰুড্ঢভাৰং সঞ্জানাতি, নো চ খো জানাতি অত্তানং জাতিযা অনুগতং জরায অনুসটং ব্যাধিনা অভিভূতং মরণেন অব্ভাহতং ৰট্টখাণুভূতং অজ্জ মরিত্ৰা পুন স্ৰেৰ উত্তানসযনদারকভাৰগমনীযং. মহন্তেন খো পন উস্সাহেন মম সন্তিকং আগতো, তদস্স আগমনং সাত্থকং হোতূ’’তি চিন্তেত্ৰা ইমস্মিং লোকে অত্তনো অপ্পটিসমং পুরেজাতভাৰং দস্সেন্তো সেয্যথাপি ব্রাহ্মণাতিআদিনা নযেন ব্রাহ্মণস্স ধম্মদেসনং ৰড্ঢেসি.