২. পাসাদকম্পনৰগ্গো

১-২. পুব্বসুত্তাদিৰণ্ণনা

৮২৩-৮২৪. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে ন চ অতিলীনোতিআদীনি পরতো আৰি ভৰিস্সন্তি. ইমস্মিং সুত্তে ছঅভিঞ্ঞাপাদকা ইদ্ধিপাদা কথিতা, তথা দুতিযে চ.

৩. ছন্দসমাধিসুত্তৰণ্ণনা

৮২৫. ততিযে ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দং. নিস্সাযাতি নিস্সযং কত্ৰা, অধিপতিং কত্ৰাতি অত্থো. পধানসঙ্খারাতি পধানভূতা সঙ্খারা, চতুকিচ্চসাধকসম্মপ্পধানৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. ইতি অযঞ্চ ছন্দোতিআদীসু ছন্দো ছন্দসমাধিনা চেৰ পধানসঙ্খারেহি চ, ছন্দসমাধি ছন্দেন চেৰ পধানসঙ্খারেহি চ, পধানসঙ্খারাপি ছন্দেন চেৰ ছন্দসমাধিনা চ সমন্নাগতা. তস্মা সব্বে তে ধম্মে একতো কত্ৰা অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি ৰুত্তং. ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৪৩৭) পন ‘‘যো তথাভূতস্স ৰেদনাক্খন্ধো তিআদিনা নযেন ইমেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা সেসঅরূপিনো ধম্মা ইদ্ধিপাদাতি ৰুত্তা.

অপিচ ইমেপি তযো ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি. কথং? ছন্দঞ্হি ভাৰযতো ছন্দো ইদ্ধি নাম হোতি, সমাধিপ্পধানসঙ্খারা ছন্দিদ্ধিপাদো নাম. সমাধিং ভাৰেন্তস্স সমাধি ইদ্ধি নাম হোতি, ছন্দপ্পধানসঙ্খারা সমাধিদ্ধিযা পাদো নাম. পধানসঙ্খারে ভাৰেন্তস্স পধানসঙ্খারা ইদ্ধি নাম হোতি, ছন্দসমাধি পধানসঙ্খারিদ্ধিযা পাদো নাম, সম্পযুত্তধম্মেসু হি একস্মিং ইজ্ঝমানে সেসাপি ইজ্ঝন্তিযেৰ.

অপিচ তেসং তেসং ধম্মানং পুব্বভাগৰসেনাপি এতেসং ইদ্ধিপাদতা ৰেদিতব্বা. পঠমজ্ঝানঞ্হি ইদ্ধি নাম, পঠমজ্ঝানস্স পুব্বভাগপরিকম্মসম্পযুত্তা ছন্দাদযো ইদ্ধিপাদো নাম. এতেনুপাযেন যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা, ইদ্ধিৰিধং আদিং কত্ৰা যাৰ দিব্বচক্খুঅভিঞ্ঞা, সোতাপত্তিমগ্গং আদিং কত্ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গা নযো নেতব্বো. সেসিদ্ধিপাদেসুপি এসেৰ নযো.

কেচি পন ‘‘অনিব্বত্তো ছন্দো ইদ্ধিপাদো’’তি ৰদন্তি. ইধ তেসং ৰাদমদ্দনত্থায অভিধম্মে উত্তরচূল়ৰারো নাম আগতো –

‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা – ছন্দিদ্ধিপাদো, ৰীরিযিদ্ধিপাদো, চিত্তিদ্ধিপাদো, ৰীমংসিদ্ধিপাদো. তত্থ কতমো ছন্দিদ্ধিপাদো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায পঠমায ভূমিযা পত্তিযা ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি দুক্খাপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, যো তস্মিং সমযে ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা কুসলো ধম্মচ্ছন্দো, অযং ৰুচ্চতি ছন্দিদ্ধিপাদো. অৰসেসা ধম্মা ছন্দিদ্ধিপাদসম্পযুত্তা’’তি (ৰিভ. ৪৫৭-৪৫৮).

ইমে পন লোকুত্তরৰসেনেৰ আগতা.

তত্থ রট্ঠপালত্থেরো ছন্দং ধুরং কত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেসি. সোণত্থেরো ৰীরিযং ধুরং কত্ৰা; সম্ভুতত্থেরো চিত্তং ধুরং কত্ৰা, আযস্মা মোঘরাজা ৰীমংসং ধুরং কত্ৰাতি. তত্থ যথা চতূসু অমচ্চপুত্তেসু ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা রাজানং উপনিস্সায ৰিহরন্তেসু একো উপট্ঠানে ছন্দজাতো রঞ্ঞো অজ্ঝাসযঞ্চ রুচিঞ্চ ঞত্ৰা দিৰা চ রত্তো চ উপট্ঠহন্তো রাজানং আরাধেত্ৰা ঠানন্তরং পাপুণি. এৰং ছন্দধুরেন লোকুত্তরধম্মনিব্বত্তকো ৰেদিতব্বো.

একো পন – ‘‘দিৰসে দিৰসে উপট্ঠাতুং ন সক্কোমি, উপ্পন্নে কিচ্চে পরক্কমেন আরাধেস্সামী’’তি কুপিতে পচ্চন্তে রঞ্ঞা পহিতো পরক্কমেন সত্তুমদ্দনং কত্ৰা পাপুণি. যথা সো, এৰং ৰীরিযধুরেন লোকুত্তরধম্মনিব্বত্তকো ৰেদিতব্বো. একো ‘‘দিৰসে দিৰসে উপট্ঠানম্পি উরেন সত্তিসরসম্পটিচ্ছনম্পি ভারোযেৰ, মন্তবলেন আরাধেস্সামী’’তি খত্তৰিজ্জায কতপরিচযত্তা মন্তসংৰিধানেন রাজানং আরাধেত্ৰা পাপুণি. যথা সো, এৰং চিত্তধুরেন লোকুত্তরধম্মনিব্বত্তকো ৰেদিতব্বো.

অপরো – ‘‘কিং ইমেহি উপট্ঠানাদীহি, রাজানো নাম জাতিসম্পন্নস্স ঠানন্তরং দেন্তি, তাদিসস্স দেন্তো ময্হং দস্সতী’’তি জাতিসম্পত্তিমেৰ নিস্সায ঠানন্তরং পাপুণি. যথা সো, এৰং সুপরিসুদ্ধং ৰীমংসং নিস্সায ৰীমংসধুরেন লোকুত্তরধম্মনিব্বত্তকো ৰেদিতব্বোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৰিৰট্টপাদকইদ্ধি কথিতা.

৪. মোগ্গল্লানসুত্তৰণ্ণনা

৮২৬. চতুত্থে উদ্ধতাতি উদ্ধচ্চপকতিকা ৰিপ্ফন্দমানচিত্তা. উদ্ধচ্চেন হি একারম্মণে চিত্তং ৰিপ্ফন্দতি ধজযট্ঠিযং ৰাতেন পহতধজো ৰিয. উন্নল়াতি উগ্গতনল়া, উট্ঠিততুচ্ছমানাতি ৰুত্তং হোতি. চপলাতি পত্তচীৰরমণ্ডনাদিচাপল্লেন যুত্তা. মুখরাতি মুখখরা, খরৰচনাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিকিণ্ণৰাচাতি অসংযতৰচনা দিৰসম্পি নিরত্থকৰচনপ্পলাপিনো. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিনো. অসম্পজানাতি পঞ্ঞারহিতা. অসমাহিতাতি উপচারপ্পনাসমাধিৰিরহিতা. ভন্তচিত্তাতি উব্ভন্তচিত্তা সমাধিৰিরহেন লদ্ধোকাসেন উদ্ধচ্চেন. পাকতিন্দ্রিযাতি অসংৰুতিন্দ্রিযা. ইদ্ধাভিসঙ্খারন্তি আপোকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায পাসাদপতিট্ঠিতং পথৰিভাগং ‘‘উদক’’ন্তি অধিট্ঠায, উদকপিট্ঠে ঠিতপাসাদং ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা অঙ্গুট্ঠকেন পহরি. গম্ভীরনেমোতি গম্ভীরআৰাটো, গম্ভীরভূমিভাগং অনুপৰিট্ঠোতি অত্থো. সুনিখাতোতি সুট্ঠু নিখাতো, কোট্টেত্ৰা সুট্ঠু ঠপিতো. ইধ অভিঞ্ঞাপাদকিদ্ধি কথিতা.

৫. উণ্ণাভব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা

৮২৭. পঞ্চমে ছন্দপ্পহানত্থন্তি তণ্হাছন্দস্স পহানত্থং. ইধাপি ৰিৰট্টপাদকিদ্ধি কথিতা.

৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তৰণ্ণনা

৮৩১. নৰমে যো সো ভিক্খৰে মগ্গোতি অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং অধিপ্পেতং.

১০. ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৮৩২. দসমে কোসজ্জসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো নিসীদতি. অথস্স চিত্তে লীনাকারো ওক্কমতি, সো ‘‘লীনাকারো মে ওক্কন্তো’’তি ঞত্ৰা অপাযভযেন চিত্তং তজ্জেত্ৰা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অথস্স পুন লীনাকারো ওক্কমতি. সো পুন অপাযভযেন চিত্তং তজ্জেত্ৰা ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতীতি এৰমস্স কোসজ্জেন ৰোকিণ্ণত্তা ছন্দো কোসজ্জসহগতো নাম হোতি. কোসজ্জসম্পযুত্তোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং.

উদ্ধচ্চসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো নিসীদতি. অথস্স চিত্তং উদ্ধচ্চে পততি. সো বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৰজ্জেত্ৰা চিত্তং হাসেত্ৰা তোসেত্ৰা কম্মনিযং কত্ৰা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অথস্স পুন চিত্তং উদ্ধচ্চে পততি. সো পুন বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৰজ্জেত্ৰা চিত্তং হাসেত্ৰা তোসেত্ৰা কম্মনিযং কত্ৰা ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতীতি এৰমস্স উদ্ধচ্চেন ৰোকিণ্ণত্তা ছন্দো উদ্ধচ্চসহগতো নাম হোতি.

থিনমিদ্ধসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো নিসীদতি. অথস্স থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. সো ‘‘উপ্পন্নং মে থিনমিদ্ধ’’ন্তি ঞত্ৰা উদকেন মুখং পুঞ্ছিত্ৰা, কণ্ণে আকড্ঢিত্ৰা পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযিত্ৰা দিৰা গহিতং ৰা আলোকসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰা থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অথস্স পুন থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. সো ৰুত্তনযেনেৰ পুন থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতীতি এৰমস্স থিনমিদ্ধেন ৰোকিণ্ণত্তা ছন্দো থিনমিদ্ধসহগতো নাম হোতি.

অনুৰিক্খিত্তোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো নিসীদতি. অথস্স কামগুণারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতি. সো ‘‘বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং মে চিত্ত’’ন্তি ঞত্ৰা অনমতগ্গ (সং. নি. ২.১২৪-১২৫) দেৰদূত- (ম. নি. ৩.২৬১) চেলোপম (সং. নি. ৫.১১০৪) অনাগতভযসুত্তাদীনি (অ. নি. ৫.৭৭) আৰজ্জেন্তো সুত্তদণ্ডেন চিত্তং তজ্জেত্ৰা কম্মনিযং কত্ৰা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অথস্স পুন চিত্তং ৰিক্খিপতি. সো পুন সুত্তদণ্ডেন চিত্তং কম্মনিযং কত্ৰা ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতীতি এৰমস্স কামৰিতক্কৰোকিণ্ণত্তা ছন্দো বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আরব্ভ অনুৰিক্খিত্তো অনুৰিসটো হোতি.

যথা পুরে তথা পচ্ছাতি কম্মট্ঠানৰসেনপি দেসনাৰসেনপি পুরিমপচ্ছিমতা ৰেদিতব্বা. কথং? কম্মট্ঠানে তাৰ কম্মট্ঠানস্স অভিনিৰেসো পুরে নাম, অরহত্তং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু মূলকম্মট্ঠানে অভিনিৰিসিত্ৰা অতিলীনাদীসু চতূসু ঠানেসু চিত্তস্স ওক্কমনং পটিসেধেত্ৰা, দুট্ঠগোণে যোজেত্ৰা সারেন্তো ৰিয চতুরস্সঘটিকং ওতারেন্তো ৰিয চতুন্নং ঠানানং একট্ঠানেপি অসজ্জন্তো সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. অযম্পি যথা পুরে তথা পচ্ছা ৰিহরতি নাম. অযং কম্মট্ঠানৰসেন পুরিমপচ্ছিমতা. দেসনাৰসেন পন কেসা পুরে নাম, মত্থলুঙ্গং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু কেসেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন কেসাদযো পরিগ্গণ্হন্তো চতূসু ঠানেসু অসজ্জন্তো যাৰ মত্থলুঙ্গা ভাৰনং পাপেতি, অযম্পি যথা পুরে তথা পচ্ছা ৰিহরতি নাম. এৰং দেসনাৰসেন পুরিমপচ্ছিমতা ৰেদিতব্বা. যথা পচ্ছা তথা পুরেতি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং.

যথা অধো তথা উদ্ধন্তি ইদং সরীরৰসেন ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা’’তি. তত্থ যো ভিক্খু পাদতলতো পট্ঠায যাৰ কেসমত্থকা দ্ৰত্তিংসাকারৰসেন ৰা পাদঙ্গুলিঅগ্গপব্বট্ঠিতো যাৰ সীসকটাহং, সীসকটাহতো যাৰ পাদঙ্গুলীনং অগ্গপব্বট্ঠীনি, তাৰ অট্ঠিৰসেন ৰা ভাৰনং পাপেতি চতূসু ঠানেসু একট্ঠানেপি অসজ্জন্তো. অযং যথা উদ্ধং তথা অধো, যথা অধো তথা উদ্ধং ৰিহরতি নাম.

যেহি আকারেহীতি যেহি কোট্ঠাসেহি. যেহি লিঙ্গেহীতি যেহি সণ্ঠানেহি. যেহি নিমিত্তেহীতি যেহি উপট্ঠানেহি. আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতীতি যো ভিক্খু অঙ্গণে নিসীদিত্ৰা আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতি, কালেন নিমীলেতি, কালেন উম্মীলেতি. অথস্স যদা নিমীলেন্তস্সাপি উম্মীলেত্ৰা ওলোকেন্তস্স ৰিয একসদিসমেৰ উপট্ঠাতি, তদা আলোকসঞ্ঞা জাতা নাম হোতি. ‘‘দিৰাসঞ্ঞা’’তিপি তস্সেৰ নামং. সা চ পন রত্তিং উপ্পজ্জমানা সুগ্গহিতা নাম হোতি. স্ৰাধিট্ঠিতাতিপি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সুট্ঠু অধিট্ঠিতা সুট্ঠু ঠপিতা স্ৰাধিট্ঠিতা নাম ৰুচ্চতি. সা অত্থতো সুগ্গহিতাযেৰ. যো ৰা আলোকেন থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি, তস্স দিৰাপি আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা স্ৰাধিট্ঠিতা নাম. রত্তি ৰা হোতু দিৰা ৰা যেন আলোকেন থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি, তস্মিং থিনমিদ্ধৰিনোদনে আলোকে উপ্পন্না সঞ্ঞা সুগ্গহিতাযেৰ নাম. ৰীরিযাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং সুত্তে ছন্নং অভিঞ্ঞানং পাদকিদ্ধি কথিতা.

পাসাদকম্পনৰগ্গো দুতিযো.