১. কসিভারদ্ৰাজসুত্তৰণ্ণনা
১৯৭. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে মগধেসূতি এৰংনামকে জনপদে. দক্খিণাগিরিস্মিন্তি রাজগহং পরিৰারেত্ৰা ঠিতস্স গিরিনো দক্খিণভাগে জনপদো অত্থি, তস্মিং জনপদে, তত্থ ৰিহারস্সাপি তদেৰ নামং. একনাল়াযং ব্রাহ্মণগামেতি একনাল়াতি তস্স গামস্স নামং. ব্রাহ্মণা পনেত্থ সম্বহুলা পটিৰসন্তি, ব্রাহ্মণভোগো এৰ ৰা সো. তস্মা ‘‘ব্রাহ্মণগামো’’তি ৰুচ্চতি.
তেন খো পন সমযেনাতি যং সমযং ভগৰা মগধরট্ঠে একনাল়ং ব্রাহ্মণগামং উপনিস্সায দক্খিণগিরিমহাৰিহারে ব্রাহ্মণস্স ইন্দ্রিযপরিপাকং আগমযমানো ৰিহরতি, তেন সমযেন. কসিভারদ্ৰাজস্সাতি সো ব্রাহ্মণো কসিং নিস্সায জীৰতি, ভারদ্ৰাজোতি চস্স গোত্তং. পঞ্চমত্তানীতি পঞ্চ পমাণানি, অনূনানি অনধিকানি পঞ্চনঙ্গলসতানীতি ৰুত্তং হোতি. পযুত্তানীতি যোজিতানি, বলীবদ্দানং খন্ধেসু ঠপেত্ৰা যুগে যোত্তেহি যোজিতানীতি অত্থো.
ৰপ্পকালেতি ৰপ্পনকালে বীজনিক্খেপসমযে. তত্থ দ্ৰে ৰপ্পানি কললৰপ্পঞ্চ পংসুৰপ্পঞ্চ. পংসুৰপ্পং ইধ অধিপ্পেতং, তঞ্চ খো পঠমদিৰসে মঙ্গলৰপ্পং. তত্থাযং উপকরণসম্পদা – তীণি বলিবদ্দসহস্সানি উপট্ঠাপিতানি হোন্তি, সব্বেসং সুৰণ্ণমযানি সিঙ্গানি পটিমুক্কানি, রজতমযা খুরা, সব্বে সেতমালাহি চেৰ গন্ধপঞ্চঙ্গুলীহি চ অলঙ্কতা পরিপুণ্ণপঞ্চঙ্গা সব্বলক্খণসম্পন্না, একচ্চে কাল়া অঞ্জনৰণ্ণা, একচ্চে সেতা ফলিকৰণ্ণা, একচ্চে রত্তা পৰাল়ৰণ্ণা, একচ্চে কম্মাসা মসারগল্লৰণ্ণা. এৰং পঞ্চসতা কস্সকা সব্বে অহতসেতৰত্থা গন্ধমালালঙ্কতা দক্খিণঅংসকূটেসু পতিট্ঠিতপুপ্ফচুম্বটকা হরিতালমনোসিলালঞ্জনুজ্জলগত্তা দস দস নঙ্গলা একেকগুম্বা হুত্ৰা গচ্ছন্তি. নঙ্গলানং সীসঞ্চ যুগঞ্চ পতোদা চ সুৰণ্ণখচিতা. পঠমনঙ্গলে অট্ঠ বলীবদ্দা যুত্তা, সেসেসু চত্তারো চত্তারো, অৰসেসা কিলন্তপরিৰত্তনত্থং আনীতা. একেকগুম্বে একেকবীজসকটং একেকো কসতি, একেকো ৰপ্পতি.
ব্রাহ্মণো পন পগেৰ মস্সুকম্মং কারাপেত্ৰা ন্হাযিত্ৰা সুগন্ধগন্ধেহি ৰিলিত্তো পঞ্চসতগ্ঘনকং ৰত্থং নিৰাসেত্ৰা সহস্সগ্ঘনকং একংসং করিত্ৰা একেকিস্সা অঙ্গুলিযা দ্ৰে দ্ৰেতি ৰীসতি অঙ্গুলিমুদ্দিকাযো কণ্ণেসু সীহকুণ্ডলানি সীসে ব্রহ্মৰেঠনং পটিমুঞ্চিত্ৰা সুৰণ্ণমালং কণ্ঠে কত্ৰা ব্রাহ্মণগণপরিৰুতো কম্মন্তং ৰোসাসতি. অথস্স ব্রাহ্মণী অনেকসতভাজনেসু পাযাসং পচাপেত্ৰা মহাসকটেসু আরোপেত্ৰা গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৰা সব্বালঙ্কারৰিভূসিতা ব্রাহ্মণীগণপরিৰুতা কম্মন্তং অগমাসি. গেহম্পিস্স হরিতুপলিত্তং ৰিপ্পকিণ্ণলাজং পুণ্ণঘটকদলিধজপটাকাহি অলঙ্কতং গন্ধপুপ্ফাদীহি সুকতবলিকম্মং, খেত্তঞ্চ তেসু তেসু ঠানেসু সমুস্সিতদ্ধজপটাকং অহোসি. পরিজনকম্মকারেহি সদ্ধিং ওসটপরিসা অড্ঢতেয্যসহস্সা অহোসি, সব্বে অহতৰত্থা, সব্বেসং পাযাসভোজনমেৰ পটিযত্তং.
অথ ব্রাহ্মণো সুৰণ্ণপাতিং ধোৰাপেত্ৰা পাযাসস্স পূরেত্ৰা সপ্পিমধুফাণিতেহি অভিসঙ্খরিত্ৰা নঙ্গলবলিকম্মং কারাপেসি. ব্রাহ্মণী পঞ্চন্নং কস্সকসতানং সুৰণ্ণরজতকংসতম্বলোহমযানি ভাজনানি দাপেত্ৰা সুৰণ্ণকটচ্ছুং গহেত্ৰা পাযাসেন পরিৰিসন্তী গচ্ছতি. ব্রাহ্মণো পন বলিকম্মং কারেত্ৰা রত্তবন্ধিকাযো উপাহনাযো আরোহিত্ৰা রত্তসুৰণ্ণদণ্ডকং গহেত্ৰা, ‘‘ইধ পাযাসং দেথ, ইধ সপ্পিং দেথ, ইধ সক্খরং দেথা’’তি ৰোসাসমানো ৰিচরতি. অযং তাৰ কম্মন্তে পৰত্তি.
ৰিহারে পন যত্থ যত্থ বুদ্ধা ৰসন্তি, তত্থ তত্থ নেসং দেৰসিকং পঞ্চ কিচ্চানি ভৰন্তি, সেয্যথিদং – পুরেভত্তকিচ্চং পচ্ছাভত্তকিচ্চং পুরিমযামকিচ্চং মজ্ঝিমযামকিচ্চং পচ্ছিমযামকিচ্চন্তি.
তত্রিদং পুরেভত্তকিচ্চং – ভগৰা হি পাতোৰ উট্ঠায উপট্ঠাকানুগ্গহত্থং সরীরফাসুকত্থঞ্চ মুখধোৰনাদিপরিকম্মং কত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ ৰিৰিত্তাসনে ৰীতিনামেত্ৰা ভিক্খাচারৰেলায নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তমাদায কদাচি এককো কদাচি ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসতি কদাচি পকতিযা, কদাচি অনেকেহি পাটিহারিযেহি ৰত্তমানেহি. সেয্যথিদং – পিণ্ডায পৰিসতো লোকনাথস্স পুরতো পুরতো গন্ত্ৰা মুদুগতিযো ৰাতা পথৰিং সোধেন্তি, ৰলাহকা উদকফুসিতানি মুঞ্চন্তা মগ্গে রেণুং ৰূপসমেত্ৰা উপরি ৰিতানং হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, অপরে ৰাতা পুপ্ফানি উপহরিত্ৰা মগ্গে ওকিরন্তি. উন্নতা ভূমিপ্পদেসা ওনমন্তি, ওনতা উন্নমন্তি. পাদনিক্খেপসমযে সমাৰ ভূমি হোতি, সুখসম্ফস্সানি পদুমপুপ্ফানি ৰা পাদে সম্পটিচ্ছন্তি. ইন্দখীলস্স অন্তো ঠপিতমত্তে দক্খিণপাদে সরীরা ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণরসসিঞ্চনানি ৰিয চিত্রপটপরিক্খিত্তানি ৰিয চ পাসাদকূটাগারাদীনি করোন্তিযো ইতো চিতো চ ৰিধাৰন্তি. হত্থিঅস্সৰিহঙ্গাদযো সকসকট্ঠানেসু ঠিতাযেৰ মধুরেনাকারেন সদ্দং করোন্তি, তথা ভেরিৰীণাদীনি তূরিযানি মনুস্সানঞ্চ কাযূপগানি আভরণানি. তেন সঞ্ঞাণেন মনুস্সা জানন্তি ‘‘অজ্জ ভগৰা ইধ পিণ্ডায পৰিট্ঠো’’তি. তে সুনিৰত্থা সুপারুতা গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ঘরা নিক্খমিত্ৰা অন্তরৰীথিং পটিপজ্জিত্ৰা ভগৰন্তং গন্ধপুপ্ফাদীহি সক্কচ্চং পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা – ‘‘অম্হাকং, ভন্তে, দস ভিক্খূ, অম্হাকং ৰীসতি, অম্হাকং ভিক্খুসতং দেথা’’তি যাচিত্ৰা ভগৰতোপি পত্তং গহেত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা সক্কচ্চং পিণ্ডপাতেন পটিমানেন্তি.
ভগৰা কতভত্তকিচ্চো তেসং সন্তানানি ওলোকেত্ৰা তথা ধম্মং দেসেতি, যথা কেচি সরণগমনে পতিট্ঠহন্তি, কেচি পঞ্চসু সীলেসু, কেচি সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিফলানং অঞ্ঞতরস্মিং, কেচি পব্বজিত্ৰা অগ্গফলে অরহত্তেতি. এৰং মহাজনং অনুগ্গহেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং গচ্ছতি. তত্থ গন্ধমণ্ডলমাল়ে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদতি ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানং আগমযমানো. ততো ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানে উপট্ঠাকো ভগৰতো নিৰেদেতি. অথ ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসতি. ইদং তাৰ পুরেভত্তকিচ্চং.
অথ ভগৰা এৰং কতপুরেভত্তকিচ্চো গন্ধকুটিযা উপট্ঠানে নিসীদিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা পাদপীঠে ঠত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ওৰদতি – ‘‘ভিক্খৰে, অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, দুল্লভো বুদ্ধুপ্পাদো লোকস্মিং, দুল্লভো মনুস্সত্তপটিলাভো, দুল্লভা সদ্ধাসম্পত্তি, দুল্লভা পব্বজ্জা, দুল্লভং সদ্ধম্মস্সৰন’’ন্তি. তত্থ কেচি ভগৰন্তং কম্মট্ঠানং পুচ্ছন্তি. ভগৰা তেসং অত্তনো চরিযানুরূপং কম্মট্ঠানং দেতি. ততো সব্বেপি ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো অত্তনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি গচ্ছন্তি, কেচি অরঞ্ঞং, কেচি রুক্খমূলং, কেচি পব্বতাদীনং অঞ্ঞতরং, কেচি চাতুমহারাজিকভৰনং…পে… কেচি ৰসৰত্তিভৰনন্তি. ততো ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা সচে আকঙ্খতি, দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো মুহুত্তং সীহসেয্যং কপ্পেতি. অথ সমস্সাসিতকাযো উট্ঠহিত্ৰা দুতিযভাগে লোকং ৰোলোকেতি. ততিযভাগে যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি, তত্থ মহাজনো পুরেভত্তং দানং দত্ৰা পচ্ছাভত্তং সুনিৰত্থো সুপারুতো গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ৰিহারে সন্নিপততি. ততো ভগৰা সম্পত্তপরিসায অনুরূপেন পাটিহারিযেন গন্ত্ৰা ধম্মসভাযং পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসজ্জ ধম্মং দেসেতি কালযুত্তং সমযযুত্তং. অথ কালং ৰিদিত্ৰা পরিসং উয্যোজেতি, মনুস্সা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পক্কমন্তি. ইদং পচ্ছাভত্তকিচ্চং.
সো এৰং নিট্ঠিতপচ্ছাভত্তকিচ্চো সচে গত্তানি ওসিঞ্চিতুকামো হোতি, বুদ্ধাসনা ৰুট্ঠায ন্হানকোট্ঠকং পৰিসিত্ৰা উপট্ঠাকেন পটিযাদিতউদকেন গত্তানি উতুং গাহাপেতি. উপট্ঠাকোপি বুদ্ধাসনং আনেত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা গন্ধকুটিপরিৰেণে পঞ্ঞাপেতি. ভগৰা সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা তত্থ আগন্ত্ৰা নিসীদতি এককোৰ মুহুত্তং পটিসল্লীনো. অথ ভিক্খূ ততো ততো আগম্ম ভগৰতো উপট্ঠানং গচ্ছন্তি. তত্থ একচ্চে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, একচ্চে কম্মট্ঠানং, একচ্চে ধম্মস্সৰনং যাচন্তি. ভগৰা তেসং অধিপ্পাযং সম্পাদেন্তো পুরিমযামং ৰীতিনামেতি. ইদং পুরিমযামকিচ্চং.
পুরিমযামকিচ্চপরিযোসানে পন ভিক্খূসু ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পক্কমন্তেসু সকলদসসহস্সিলোকধাতুদেৰতাযো ওকাসং লভমানা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি যথাভিসঙ্খতং অন্তমসো চতুরক্খরম্পি. ভগৰা তাসং তাসং দেৰতানং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো মজ্ঝিমযামং ৰীতিনামেতি. ইদং মজ্ঝিমযামকিচ্চং.
পচ্ছিমযামং পন তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা পুরেভত্ততো পট্ঠায নিসজ্জাপীল়িতস্স সরীরস্স কিলাসুভাৰমোচনত্থং একং কোট্ঠাসং চঙ্কমেন ৰীতিনামেতি. দুতিযকোট্ঠাসে গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো সীহসেয্যং কপ্পেতি. ততিযকোট্ঠাসে পচ্চুট্ঠায নিসীদিত্ৰা পুরিমবুদ্ধানং সন্তিকে দানসীলাদিৰসেন কতাধিকারপুগ্গলদস্সনত্থং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ওলোকেতি. ইদং পচ্ছিমযামকিচ্চং.
তদাপি এৰং ওলোকেন্তো কসিভারদ্ৰাজং ব্রাহ্মণং অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৰা – ‘‘তত্থ মযি গতে কথা পৰত্তিস্সতি, কথাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা এসো ব্রাহ্মণো সপুত্তদারো তীসু সরণেসু পতিট্ঠায অসীতিকোটিধনং মম সাসনে ৰিপ্পকিরিত্ৰা অপরভাগে নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি ঞত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ধম্মং দেসেসি. এতমত্থং দস্সেতুং অথ খো ভগৰাতিআদি ৰুত্তং.
তত্থ পুব্বণ্হসমযন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, পুব্বণ্হসমযেতি অত্থো. নিৰাসেত্ৰাতি পরিদহিত্ৰা. ৰিহারচীৰরপরিৰত্তনৰসেনেতং ৰুত্তং. পত্তচীৰরমাদাযাতি পত্তং হত্থেহি, চীৰরং কাযেন আদিযিত্ৰা, সম্পটিচ্ছিত্ৰা ধারেত্ৰাতি অত্থো. ভগৰতো কির পিণ্ডায পৰিসিতুকামস্স ভমরো ৰিয ৰিকসিতপদুমদ্ৰযমজ্ঝং, ইন্দনীলমণিৰণ্ণসেলমযপত্তো হত্থদ্ৰযমজ্ঝং আগচ্ছতি. তং এৰমাগতং পত্তং হত্থেহি সম্পটিচ্ছিত্ৰা চীৰরঞ্চ পরিমণ্ডলং পারুতং কাযেন ধারেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. তেনুপসঙ্কমীতি যেন মগ্গেন কম্মন্তো গন্তব্বো, তেন এককোৰ উপসঙ্কমি. কস্মা পন নং ভিক্খূ নানুবন্ধিংসূতি? যদা হি ভগৰা এককোৰ কত্থচি গন্তুকামো হোতি, যাৰ ভিক্খাচারৰেলা দ্ৰারং পিদহিত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযং নিসীদতি. ভিক্খূ তায সঞ্ঞায জানন্তি ‘‘অজ্জ ভগৰা এককোৰ পিণ্ডায চরিতুকামো, অদ্ধা কঞ্চি এৰ ৰিনেতব্বপুগ্গলং অদ্দসা’’তি. তে অত্তনো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা গন্ধকুটিং পদক্খিণং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ভিক্খাচারং গচ্ছন্তি. তদা চ ভগৰা এৰমকাসি, তস্মা ভিক্খূ নানুবন্ধিংসূতি.
পরিৰেসনা ৰত্ততীতি তেসং সুৰণ্ণভাজনাদীনি গহেত্ৰা নিসিন্নানং পঞ্চসতানং কস্সকানং পরিৰিসনা ৰিপ্পকতা হোতি. একমন্তং অট্ঠাসীতি যত্থ ঠিতং ব্রাহ্মণো পস্সতি, তথারূপে দস্সনূপচারে কথাসৰনফাসুকে উচ্চট্ঠানে অট্ঠাসি. ঠত্ৰা চ রজতসুৰণ্ণরসপিঞ্জরং চন্দিমসূরিযানং পভং অতিরোচমানং সমন্ততো সরীরপ্পভং মুঞ্চি, যায অজ্ঝোত্থটত্তা ব্রাহ্মণস্স কম্মন্তসালাভিত্তিরুক্খকসিতমত্তিকপিণ্ডাদযো সুৰণ্ণমযা ৰিয অহেসুং. অথ মনুস্সা ভুঞ্জন্তা চ কসন্তা চ সব্বকিচ্চানি পহায অসীতিঅনুব্যঞ্জনপরিৰারং দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণপটিমণ্ডিতং সরীরং ব্যামপ্পভাপরিক্খেপৰিভূসিতং বাহুযুগলং জঙ্গমং ৰিয পদুমসরং, রস্মিজালসমুজ্জলিততারাগণমিৰ গগনতলং, ৰিজ্জুলতাৰিনদ্ধমিৰ চ কনকসিখরং সিরিযা জলমানং সম্মাসম্বুদ্ধং একমন্তং ঠিতং দিস্ৰা হত্থপাদে ধোৰিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ সম্পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু. এৰং তেহি সম্পরিৰারিতং অদ্দসা খো কসিভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং পিণ্ডায ঠিতং, দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – অহং খো, সমণ, কসামি চ ৰপামি চাতি.
কস্মা পনাযং এৰমাহ, কিং সমন্তপাসাদিকে পসাদনীযে উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তেপি তথাগতে অপ্পসাদেন, উদাহু অড্ঢতিযানং জনসহস্সানং পাযাসং পটিযাদেত্ৰাপি কটচ্ছুভিক্খায মচ্ছেরেনাতি? উভযথাপি নো, ভগৰতো পনস্স দস্সনেন অতিত্তং নিক্খিত্তকম্মন্তং জনং দিস্ৰা ‘‘কম্মভঙ্গং মে কাতুং আগতো’’তি অনত্তমনতা অহোসি, তস্মা এৰমাহ. ভগৰতো চ লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা – ‘‘সচাযং কম্মন্তে অপ্পযোজযিস্স, সকলজম্বুদীপে মনুস্সানং সীসে চূল়ামণি ৰিয অভৰিস্স, কো নামস্স অত্থো ন সম্পজ্জিস্সতি, এৰমেৰং অলসতায কম্মন্তে অপ্পযোজেত্ৰা ৰপ্পমঙ্গলাদীসু পিণ্ডায চরতী’’তিপিস্স অনত্তমনতা অহোসি. তেনাহ – ‘‘অহং খো, সমণ, কসামি চ ৰপামি চ, কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জামী’’তি.
অযং কিরস্স অধিপ্পাযো – ময্হম্পি তাৰ কম্মন্তা ন ব্যাপজ্জন্তি, ন চম্হি যথা ত্ৰং এৰং লক্খণসম্পন্নো, ত্ৰম্পি কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জস্সু, কো তে অত্থো ন সম্পজ্জেয্য এৰং লক্খণসম্পন্নস্সাতি. অপিচাযং অস্সোসি – ‘‘সক্যরাজকুলে কির কুমারো উপ্পন্নো, সো চক্কৰত্তিরজ্জং পহায পব্বজিতো’’তি. তস্মা ইদানি ‘‘অযং সো’’তি ঞত্ৰা ‘‘চক্কৰত্তিরজ্জং পহায কিলন্তোসী’’তি উপারম্ভং আরোপেন্তো এৰমাহ. অপিচ তিক্খপঞ্ঞো এস ব্রাহ্মণো, ন ভগৰন্তং অপসাদেন্তো ভণতি, ভগৰতো পন রূপসম্পত্তিং দিস্ৰা পুঞ্ঞসম্পত্তিং সম্ভাৰযমানো কথাপৰত্তনত্থম্পি এৰমাহ. অথ ভগৰা ৰেনেয্যৰসেন সদেৰকে লোকে অগ্গকস্সকৰপ্পকভাৰং অত্তনো দস্সেন্তো অহম্পি খো ব্রাহ্মণোতিআদিমাহ.
অথ ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘অযং সমণো’’ ‘অহম্পি কসামি চ ৰপামি চা’তি ভণতি. ন চস্স ওল়ারিকানি যুগনঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি পস্সামি, কিং নু খো মুসা ভণতী’’তি? ভগৰন্তং পাদতলতো পট্ঠায যাৰ কেসগ্গা ওলোকযমানো, অঙ্গৰিজ্জায কতাধিকারত্তা দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণসম্পত্তিমস্স ঞত্ৰা, ‘‘অট্ঠানমেতং যং এৰরূপো মুসা ভণেয্যা’’তি সঞ্জাতবহুমানো ভগৰতি সমণৰাদং পহায গোত্তেন ভগৰন্তং সমুদাচরমানো ন খো পন মযং পস্সাম ভোতো গোতমস্সাতিআদিমাহ. ভগৰা পন যস্মা পুব্বধম্মসভাগতায কথনং নাম বুদ্ধানং আনুভাৰো, তস্মা বুদ্ধানুভাৰং দীপেন্তো সদ্ধা বীজন্তিআদিমাহ.
কা পনেত্থ পুব্বধম্মসভাগতা? ননু ব্রাহ্মণেন ভগৰা নঙ্গলাদিকসিসম্ভারসমাযোগং পুট্ঠো অপুচ্ছিতস্স বীজস্স সভাগতায আহ ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি, এৰঞ্চ সতি কথাপি অননুসন্ধিকা হোতি? ন হি বুদ্ধানং অননুসন্ধিককথা নাম অত্থি, নপি পুব্বধম্মস্স অসভাগতায কথেন্তি. এৰং পনেত্থ অনুসন্ধি ৰেদিতব্বা – ব্রাহ্মণেন হি ভগৰা যুগনঙ্গলাদিকসিসম্ভারৰসেন কসিং পুচ্ছিতো. সো তস্স অনুকম্পায ‘‘ইদং অপুচ্ছিত’’ন্তি অপরিহাপেত্ৰা সমূলং সউপকারং সসম্ভারং সফলং কসিং পঞ্ঞাপেতুং মূলতো পট্ঠায দস্সেন্তো ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ বীজং কসিযা মূলং, তস্মিং সতি কত্তব্বতো, অসতি অকত্তব্বতো, তপ্পমাণেন চ কত্তব্বতো. বীজে হি সতি কসিং করোন্তি, ন অসতি. বীজপ্পমাণেন চ কুসলা কস্সকা খেত্তং কসন্তি, ন ঊনং ‘‘মা নো সস্সং পরিহাযী’’তি, ন অধিকং ‘‘মা নো মোঘো ৰাযামো অহোসী’’তি. যস্মা চ বীজমেৰ মূলং, তস্মা ভগৰা মূলতো পট্ঠায কসিসম্ভারং দস্সেন্তো তস্স ব্রাহ্মণস্স কসিযা পুব্বধম্মস্স বীজস্স সভাগতায অত্তনো কসিযা পুব্বধম্মং দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি. এৰমেত্থ পুব্বধম্মসভাগতাপি ৰেদিতব্বা.
পুচ্ছিতংযেৰ ৰত্ৰা অপুচ্ছিতং পচ্ছা কিং ন ৰুত্তন্তি চে? তস্স উপকারভাৰতো চ ধম্মসম্বন্ধসমত্থভাৰতো চ. অযং হি ব্রাহ্মণো পঞ্ঞৰা, মিচ্ছাদিট্ঠিকুলে পন জাতত্তা সদ্ধারহিতো, সদ্ধারহিতো চ পঞ্ঞৰা পরেসং সদ্ধায অত্তনো অৰিসযে অপটিপজ্জমানো ৰিসেসং নাধিগচ্ছতি, কিলেসকালুস্সিযপরামট্ঠাপি চস্স দুব্বলা সদ্ধা বলৰতিযা পঞ্ঞায সহসা ৰত্তমানা অত্থসিদ্ধিং ন করোতি হত্থিনা সদ্ধিং একধুরে যুত্তো গোণো ৰিয. ইতিস্স সদ্ধা উপকারিকাতি তং ব্রাহ্মণং সদ্ধায পতিট্ঠাপেন্তেন পচ্ছাপি ৰত্তব্বো অযমত্থো দেসনাকুসলতায পুব্বে ৰুত্তো. বীজস্স চ উপকারিকা ৰুট্ঠি, সা তদনন্তরংযেৰ ৰুচ্চমানা সমত্থা হোতি. এৰং ধম্মসম্বন্ধসমত্থভাৰতো পচ্ছাপি ৰত্তব্বো অযমত্থো, অঞ্ঞো চ এৰরূপো ঈসাযোত্তাদি পুব্বে ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
তত্থ সম্পসাদলক্খণা সদ্ধা, ওকপ্পনলক্খণা ৰা. বীজন্তি পঞ্চৰিধং বীজং মূলবীজং খন্ধবীজং ফলুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজমেৰ পঞ্চমন্তি. তং সব্বম্পি ৰিরুহণট্ঠেন বীজন্তেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
তত্থ যথা ব্রাহ্মণস্স কসিযা মূলভূতং বীজং দ্ৰে কিচ্চানি করোতি, হেট্ঠা মূলেন পতিট্ঠাতি, উপরি অঙ্কুরং উট্ঠাপেতি, এৰং ভগৰতো কসিযা মূলভূতা সদ্ধা হেট্ঠা সীলমূলেন পতিট্ঠাতি, উপরি সমথৰিপস্সনঙ্কুরং উট্ঠাপেতি. যথা চ তং মূলেন পথৰিরসং আপোরসং গহেত্ৰা নাল়েন ধঞ্ঞপরিপাকগহণত্থং ৰড্ঢতি, এৰমযং সীলমূলেন সমথৰিপস্সনারসং গহেত্ৰা অরিযমগ্গনাল়েন অরিযফলধঞ্ঞপরিপাকগহণত্থং ৰড্ঢতি. যথা চ তং সুভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৰা মূলঙ্কুরপণ্ণনাল়কণ্ডপসৰেহি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পত্ৰা খীরং জনেত্ৰা অনেকসালিফলভরিতং সালিসীসং নিপ্ফাদেতি, এৰমেসা চিত্তসন্তানে পতিট্ঠহিত্ৰা ছহি ৰিসুদ্ধীহি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পত্ৰা ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিখীরং জনেত্ৰা অনেকপটিসম্ভিদাভিঞ্ঞাভরিতং অরহত্তফলং নিপ্ফাদেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি.
কস্মা পন অঞ্ঞেসু পরোপঞ্ঞাসায কুসলধম্মেসু একতো উপ্পজ্জমানেসু সদ্ধাৰ ‘‘বীজ’’ন্তি ৰুত্তাতি চে? বীজকিচ্চকরণতো. যথা হি তেসু ৰিঞ্ঞাণংযেৰ ৰিজাননকিচ্চং করোতি, এৰং সদ্ধা বীজকিচ্চং. সা চ সব্বকুসলানং মূলভূতা. যথাহ – ‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতি…পে… পঞ্ঞায চ নং অতিৰিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.১৮৩).
অকুসলধম্মে চেৰ কাযঞ্চ তপতীতি তপো. ইন্দ্রিযসংৰরৰীরিযধুতঙ্গদুক্করকারিকানং এতং অধিৰচনং, ইধ পন ইন্দ্রিযসংৰরো অধিপ্পেতো. ৰুট্ঠীতি ৰস্সৰুট্ঠি ৰাতৰুট্ঠীতিআদি অনেকৰিধা, ইধ ৰস্সৰুট্ঠি অধিপ্পেতা. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ৰস্সৰুট্ঠিসমনুগ্গহিতং বীজং বীজমূলকঞ্চ সস্সং ৰিরুহতি ন মিলাযতি নিপ্ফত্তিং গচ্ছতি, এৰং ভগৰতো ইন্দ্রিযসংৰরসমনুগ্গহিতা সদ্ধা, সদ্ধামূলা চ সীলাদযো ধম্মা ৰিরুহন্তি, ন মিলাযন্তি নিপ্ফত্তিং গচ্ছন্তি. তেনাহ ‘‘তপো ৰুট্ঠী’’তি.
পঞ্ঞা মেতি এত্থ ৰুত্তো মে-সদ্দো পুরিমপদেসুপি যোজেতব্বো ‘‘সদ্ধা মে বীজং, তপো মে ৰুট্ঠী’’তি তেন কিং দীপেতি? যথা, ব্রাহ্মণ, তযা ৰপিতে খেত্তে সচে ৰুট্ঠি অত্থি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে অত্থি, উদকম্পি তাৰ দাতব্বং হোতি. তথা মযা হিরিঈসে পঞ্ঞাযুগনঙ্গলে মনোযোত্তেন একাবদ্ধে কতে ৰীরিযবলীবদ্দে যোজেত্ৰা সতিপাচনেন ৰিজ্ঝিত্ৰা অত্তনো চিত্তসন্তানখেত্তম্হি সদ্ধাবীজে ৰপিতে ৰুট্ঠিযা অভাৰো নাম নত্থি, অযং পন মে নিচ্চকালং ইন্দ্রিযসংৰরতপো ৰুট্ঠীতি.
পঞ্ঞাতি কামাৰচরাদিভেদতো অনেকৰিধা. ইধ পন সহ ৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞা অধিপ্পেতা. যুগনঙ্গলন্তি যুগঞ্চ নঙ্গলঞ্চ যুগনঙ্গলং. যথা হি ব্রাহ্মণস্স যুগনঙ্গলং, এৰং ভগৰতো দুৰিধাপি ৰিপস্সনা পঞ্ঞা চ. তত্থ যথা যুগং ঈসায উপনিস্সযং হোতি, পুরতো চ ঈসাবদ্ধং হোতি, যোত্তানং নিস্সযং হোতি, বলীবদ্দানং একতো গমনং ধারেতি, এৰং পঞ্ঞা হিরিপ্পমুখানং ধম্মানং উপনিস্সযা হোতি. যথাহ – ‘‘পঞ্ঞুত্তরা সব্বে কুসলা ধম্মা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩; ১০.৫৮) চ, ‘‘পঞ্ঞা হি সেট্ঠা কুসলা ৰদন্তি, নক্খত্তরাজারিৰ তারকান’’ন্তি (জা. ২.১৭.৮১) চ. কুসলানং ধম্মানং পুব্বঙ্গমট্ঠেন পুরতো চ হোতি. যথাহ – ‘‘সীলং সিরী চাপি সতঞ্চ ধম্মো, অন্ৰাযিকা পঞ্ঞৰতো ভৰন্তী’’তি হিরিৰিপ্পযোগেন অনুপ্পত্তিতো পন ঈসাবদ্ধো হোতি. মনোসঙ্খাতস্স সমাধিযোত্তস্স নিস্সযপচ্চযতো যোত্তানং নিস্সযো হোতি. অচ্চারদ্ধাতিলীনভাৰপটিসেধনতো ৰীরিযবলীবদ্দানং একতো গমনং ধারেতি, যথা চ নঙ্গলং ফালযুত্তং কসনকালে পথৰিঘনং ভিন্দতি, মূলসন্তানকানি পদালেতি, এৰং সতিযুত্তা পঞ্ঞা ৰিপস্সনাকালে ধম্মানং সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনং ভিন্দতি, সব্বকিলেসমূলসন্তানকানি পদালেতি. সা চ খো লোকুত্তরাৰ, ইতরা পন লোকিকাপি সিযা. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞা মে যুগনঙ্গল’’ন্তি.
হিরীযতি পাপকেহি ধম্মেহীতি হিরী. তগ্গহণেন তায অৰিপ্পযুত্তং ওত্তপ্পম্পি গহিতমেৰ হোতি. ঈসাতি যুগনঙ্গলসন্ধারিকা রুক্খলট্ঠি. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ঈসা যুগনঙ্গলং ধারেতি, এৰং ভগৰতোপি হিরী লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞাসঙ্খাতং যুগনঙ্গলং ধারেতি হিরিঅভাৰে পঞ্ঞায অভাৰতো. যথা চ ঈসাপটিবদ্ধযুগনঙ্গলং কিচ্চকরং হোতি অচলং অসিথিলং, এৰং হিরিপটিবদ্ধা চ পঞ্ঞা কিচ্চকারী হোতি অচলা অসিথিলা অব্বোকিণ্ণা অহিরিকেন. তেনাহ ‘‘হিরী ঈসা’’তি. মুনাতীতি মনো, চিত্তস্সেতং নামং. ইধ পন মনোসীসেন তংসম্পযুত্তো সমাধি অধিপ্পেতো. যোত্তন্তি রজ্জুবন্ধনং. তং তিৰিধং ঈসায সহ যুগস্স বন্ধনং, যুগেন সহ বলীবদ্দানং বন্ধনং, সারথিনা সহ বলীবদ্দানং একাবন্ধনন্তি. তত্থ যথা ব্রাহ্মণস্স যোত্তং ঈসাযুগবলীবদ্দে একাবদ্ধে কত্ৰা সককিচ্চে পটিপাদেতি, এৰং ভগৰতো সমাধি সব্বেৰ তে হিরিপঞ্ঞাৰীরিযধম্মে একারম্মণে অৰিক্খেপসভাৰেন বন্ধিত্ৰা সককিচ্চে পটিপাদেতি. তেনাহ ‘‘মনো যোত্ত’’ন্তি.
চিরকতাদিমত্থং সরতীতি সতি. ফালেতীতি ফালো. পাজেন্তি এতেনাতি পাজনং. তং ইধ ‘‘পাচন’’ন্তি ৰুত্তং. পতোদস্সেতং নামং. ফালো চ পাচনঞ্চ ফালপাচনং. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ফালপাচনং, এৰং ভগৰতো ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা মগ্গসম্পযুত্তা চ সতি. তত্থ যথা ফালো নঙ্গলং অনুরক্খতি, পুরতো চস্স গচ্ছতি, এৰং সতি কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানা আরম্মণে ৰা উপট্ঠাপযমানা পঞ্ঞানঙ্গলং রক্খতি. তেনেৰেসা ‘‘সতারক্খেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.২০) ৰিয আরক্খাতি ৰুত্তা. অপ্পমুস্সনৰসেন চস্সা পুরতো হোতি. সতিপরিচিতে হি ধম্মে পঞ্ঞা পজানাতি, নো পমুট্ঠে. যথা চ পাচনং বলীবদ্দানং ৰিজ্ঝনভযং দস্সেন্তং সংসীদিতুং ন দেতি, উপ্পথগমনং ৰারেতি, এৰং সতি ৰীরিযবলীবদ্দানং অপাযভযং দস্সেন্তী কোসজ্জসংসীদনং ন দেতি, কামগুণসঙ্খাতে অগোচরে চারং নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেন্তী উপ্পথগমনং ৰারেতি. তেনাহ ‘‘সতি মে ফালপাচন’’ন্তি.
কাযগুত্তোতি তিৰিধেন কাযসুচরিতেন গুত্তো. ৰচীগুত্তোতি চতুব্বিধেন ৰচীসুচরিতেন গুত্তো. এত্তাৰতা পাতিমোক্খসংৰরসীলং ৰুত্তং. আহারে উদরে যতোতি এত্থ আহারমুখেন সব্বপচ্চযানং গহিতত্তা চতুব্বিধেপি পচ্চযে যতো সংযতো নিরুপক্কিলেসোতি অত্থো. ইমিনা আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং ৰুত্তং. উদরে যতোতি উদরে যতো সংযতো মিতভোজী, আহারে মত্তঞ্ঞূতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতামুখেন পচ্চযপটিসেৰনসীলং ৰুত্তং. তেন কিং দীপেতি? যথা ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, বীজং ৰপিত্ৰা সস্সপরিপালনত্থং কণ্টকৰতিং ৰা রুক্খৰতিং ৰা পাকারপরিক্খেপং ৰা করোসি, তেন তে গোমহিংসমিগগণা পৰেসং অলভন্তা সস্সং ন ৰিলুম্পন্তি, এৰমহম্পি তং সদ্ধাবীজং ৰপিত্ৰা নানপ্পকারকুসলসস্সপরিপালনত্থং কাযৰচীআহারগুত্তিমযং তিৰিধং পরিক্খেপং করোমি, তেন মে রাগাদিঅকুসলধম্মগোমহিংসমিগগণা পৰেসং অলভন্তা নানপ্পকারকং কুসলসস্সং ন ৰিলুম্পন্তীতি.
সচ্চং করোমি নিদ্দানন্তি এত্থ দ্ৰীহাকারেহি অৰিসংৰাদনং সচ্চং. নিদ্দানন্তি ছেদনং লুননং উপ্পাটনং. করণত্থে চেতং উপযোগৰচনং ৰেদিতব্বং. অযং হেত্থ অত্থো ‘‘সচ্চেন করোমি নিদ্দান’’ন্তি. কিং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যথা ত্ৰং বাহিরং কসিং কত্ৰা সস্সদূসকানং তিণানং হত্থেন ৰা অসিতেন ৰা নিদ্দানং করোসি, এৰং অহম্পি অজ্ঝত্তিকং কসিং কত্ৰা কুসলসস্সদূসকানং ৰিসংৰাদনতিণানং সচ্চেন নিদ্দানং করোমী’’তি. যথাভূতঞাণং ৰা এত্থ সচ্চন্তি ৰেদিতব্বং. তেন অত্তসঞ্ঞাদীনং তিণানং নিদ্দানং করোমীতি দস্সেতি. অথ ৰা নিদ্দানন্তি ছেদকং লাৰকং উপ্পাটকন্তি অত্থো. যথা ত্ৰং দাসং ৰা কম্মকরং ৰা নিদ্দানং করোসি, ‘‘নিদ্দেহি তিণানী’’তি তিণানং ছেদকং লাৰকং উপ্পাটকং করোসি, এৰমহং সচ্চং করোমীতি দস্সেতি, অথ ৰা সচ্চন্তি দিট্ঠিসচ্চং. তমহং নিদ্দানং করোমি, ছিন্দিতব্বং লুনিতব্বং উপ্পাটেতব্বং করোমীতি. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু ৰিকপ্পেসু উপযোগেনেৰত্থো যুজ্জতি.
সোরচ্চং মে পমোচনন্তি এত্থ যং তং ‘‘কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো’’তি সীলমেৰ ‘‘সোরচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং, ন তং অধিপ্পেতং. ‘‘কাযগুত্তো’’তিআদিনা হি তং ৰুত্তমেৰ. অরহত্তফলং পন অধিপ্পেতং. তং হি সুন্দরে নিব্বানে রতত্তা ‘‘সোরচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি. পমোচনন্তি যোগৰিস্সজ্জনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা তৰ পমোচনং পুনপি সাযন্হে ৰা দুতিযদিৰসে ৰা অনাগতসংৰচ্ছরে ৰা যোজেতব্বতো অপ্পমোচনমেৰ হোতি, ন মম এৰং. ন হি মম অন্তরা মোচনং নাম অত্থি. অহং হি দীপঙ্করদসবলকালতো পট্ঠায পঞ্ঞানঙ্গলে ৰীরিযবলীবদ্দে যোজেত্ৰা কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি মহাকসিং কসন্তো তাৰ ন মুঞ্চিং, যাৰ ন সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিং. যদা চ মে সব্বং তং কালং খেপেত্ৰা বোধিমূলে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স সব্বগুণপরিৰারং অরহত্তফলং উদপাদি, তদা মযা তং সব্বুস্সুক্কপটিপ্পস্সদ্ধিযা পমুত্তং, ন দানি পুন যোজেতব্বং ভৰিস্সতীতি. এতমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘সোরচ্চং মে পমোচন’’ন্তি.
ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হন্তি এত্থ ৰীরিযন্তি কাযিকচেতসিকো ৰীরিযারম্ভো. ধুরধোরয্হন্তি ধুরাযং ধোরয্হং, ধুরাৰহন্তি অত্থো. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ধুরাযং ধোরয্হাকড্ঢিতং নঙ্গলং ভূমিঘনং ভিন্দতি, মূলসন্তানকানি চ পদালেতি, এৰং ভগৰতো ৰীরিযাকড্ঢিতং পঞ্ঞানঙ্গলং যথা ৰুত্তং ঘনং ভিন্দতি, কিলেসসন্তানকানি চ পদালেতি. তেনাহ ‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হ’’ন্তি. অথ ৰা পুরিমধুরাৰহত্তা ধুরা, মূলধুরাৰহত্তা ধোরয্হা, ধুরা চ ধোরয্হা চ ধুরধোরয্হা. ইতি যথা ব্রাহ্মণস্স একেকস্মিং নঙ্গলে চতুবলীবদ্দপভেদং ধুরধোরয্হং ৰহন্তং উপ্পন্নুপ্পন্নং তিণমূলঘাতঞ্চেৰ সস্সসম্পত্তিঞ্চ সাধেতি, এৰং ভগৰতো চতুসম্মপ্পধানৰীরিযভেদং ধুরধোরয্হং ৰহন্তং উপ্পন্নুপ্পন্নং অকুসলঘাতঞ্চেৰ কুসলসম্পত্তিঞ্চ সাধেতি. তেনাহ ‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হ’’ন্তি.
যোগক্খেমাধিৰাহনন্তি এত্থ যোগেহি খেমত্তা নিব্বানং যোগক্খেমং নাম, তং অধিকিচ্চ ৰাহীযতি, অভিমুখং ৰা ৰাহীযতীতি অধিৰাহনং, যোগক্খেমস্স অধিৰাহনং যোগক্খেমাধিৰাহনন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা তৰ ধুরধোরয্হং পুরত্থিমাদীসু অঞ্ঞতরদিসাভিমুখং ৰাহীযতি, তথা মম ধুরধোরয্হং নিব্বানাভিমুখং ৰাহীযতীতি. এৰং ৰাহীযমানংৰ গচ্ছতি অনিৰত্তন্তং. যথা তৰ নঙ্গলং ৰহন্তং ধুরধোরয্হং খেত্তকোটিং পত্ৰা পুন নিৰত্ততি, এৰং অনিৰত্তন্তং দীপঙ্করকালতো পট্ঠায গচ্ছতেৰ. যস্মা ৰা তেন তেন মগ্গেন পহীনা কিলেসা ন পুনপ্পুনং পহাতব্বা হোন্তি, যথা তৰ নঙ্গলেন ছিন্নানি তিণানি পুন অপরস্মিং সমযে ছিন্দিতব্বানি হোন্তি, তস্মাপি এৰং পঠমমগ্গৰসেন দিট্ঠেকট্ঠে কিলেসে, দুতিযৰসেন ওল়ারিকে, ততিযৰসেন অণুসহগতে, চতুত্থৰসেন সব্বকিলেসে পজহন্তং গচ্ছতি অনিৰত্তন্তং. অথ ৰা গচ্ছতি অনিৰত্তন্তি নিৰত্তনরহিতং হুত্ৰা গচ্ছতীতি অত্থো. তন্তি তং ধুরধোরয্হং. এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰং গচ্ছন্তঞ্চ যথা তৰ ধুরধোরয্হং ন তং ঠানং গচ্ছতি, যত্থ গন্ত্ৰা কস্সকো অসোকো ৰিরজো হুত্ৰা ন সোচতি. এতং পন তং ঠানং গচ্ছতি যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচতি. যত্থ সতিপাচনেন এতং ৰীরিযধুরধোরয্হং চোদেন্তো গন্ত্ৰা মাদিসো কস্সকো অসোকো ৰিরজো হুত্ৰা ন সোচতি, তং সব্বসোকসল্লসমুগ্ঘাতভূতং নিব্বানং নাম অসঙ্খতং ঠানং গচ্ছতীতি.
ইদানি নিগমনং করোন্তো এৰমেসা কসীতি গাথমাহ. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যস্স, ব্রাহ্মণ, এসা সদ্ধাবীজা তপোৰুট্ঠিযা অনুগ্গহিতা কসী পঞ্ঞামযং যুগনঙ্গলং হিরিমযঞ্চ ঈসং মনোমযেন যোত্তেন একাবদ্ধং কত্ৰা পঞ্ঞানঙ্গলেন সতিফালং আকোটেত্ৰা সতিপাচনং গহেত্ৰা কাযৰচীআহারগুত্তিযা গোপেত্ৰা সচ্চং নিদ্দানং কত্ৰা সোরচ্চপমোচনং ৰীরিযধুরধোরয্হং যোগক্খেমাভিমুখং অনিৰত্তন্তং ৰাহন্তেন কট্ঠা কসী কম্মপরিযোসানং চতুব্বিধং সামঞ্ঞফলং পাপিতা, সা হোতি অমতপ্ফলা, সা এসা কসী অমতপ্ফলা হোতি. অমতং ৰুচ্চতি নিব্বানং, নিব্বানানিসংসা হোতীতি অত্থো. সা খো পনেসা কসী ন মমেৰেকস্স অমতপ্ফলা হোতি, অথ খো যো কোচি খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা এতং কসিং কসতি, সো সব্বোপি এতং কসিত্ৰান সব্বদুক্খা পমুচ্চতীতি.
এৰং ভগৰা ব্রাহ্মণস্স অরহত্তনিকূটেন নিব্বানপরিযোসানং কত্ৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি. ততো ব্রাহ্মণো গম্ভীরত্থং দেসনং সুত্ৰা – ‘‘মম কসিফলং ভুঞ্জিত্ৰা পুনপি দিৰসেযেৰ ছাতো হোতি, ইমস্স পন কসী অমতপ্ফলা, তস্স ফলং ভুঞ্জিত্ৰা সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ঞত্ৰা পসন্নো পসন্নাকারং করোন্তো ভুঞ্জতু ভৰং গোতমোতিআদিমাহ. তং সব্বং ততো পরঞ্চ ৰুত্তত্থমেৰাতি. পঠমং.