৫. নাগসুত্তৰণ্ণনা

৩৫. পঞ্চমে কোসম্বিযন্তি কুসুম্বেন নাম ইসিনা ৰসিতট্ঠানে মাপিতত্তা ‘‘কোসম্বী’’তি এৰংলদ্ধনামকে নগরে. ঘোসিতারামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে. ভগৰা আকিণ্ণো ৰিহরতীতি ভগৰা সম্বাধপ্পত্তো ৰিহরতি. কিং পন ভগৰতো সম্বাধো অত্থি, সংসগ্গো ৰাতি? নত্থি. ন হি কোচি ভগৰন্তং অনিচ্ছায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি. দুরাসদা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো সব্বত্থ চ অনুপলিত্তত্তা. হিতেসিতায পন সত্তেসু অনুকম্পং উপাদায ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তি পটিঞ্ঞানুরূপং চতুরোঘনিত্থরণত্থং অট্ঠন্নং পরিসানং অত্তনো সন্তিকং কালেন কালং উপসঙ্কমনং অধিৰাসেতি, সযঞ্চ মহাকরুণাসমুস্সাহিতো কালঞ্ঞূ হুত্ৰা তত্থ উপসঙ্কমতি, ইদং সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণং, অযমিধ আকিণ্ণৰিহারোতি অধিপ্পেতো.

ইধ পন কোসম্বিকানং ভিক্খূনং কলহজাতানং সত্থা দীঘীতিস্স কোসলরঞ্ঞো ৰত্থুং আহরিত্ৰা, ‘‘ন হি ৰেরেন ৰেরানি, সম্মন্তীধ কুদাচন’’ন্তিআদিনা (ধ. প. ৫; ম. নি. ৩.২৩৭; মহাৰ. ৪৬৪) ওৰাদং অদাসি, তং দিৰসং তেসং কলহং করোন্তানংযেৰ রত্তি ৰিভাতা. দুতিযদিৰসেপি ভগৰা তমেৰ ৰত্থুং কথেসি, তং দিৰসম্পি তেসং কলহং করোন্তানংযেৰ রত্তি ৰিভাতা. ততিযদিৰসেপি ভগৰা তমেৰ ৰত্থুং কথেসি, অথঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এৰমাহ – ‘‘অপ্পোস্সুক্কো, ভন্তে ভগৰা, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারমনুযুত্তো ৰিহরতু, মযমেতেন ভণ্ডনেন কলহেন ৰিগ্গহেন ৰিৰাদেন পঞ্ঞাযিস্সামা’’তি. সত্থা ‘‘পরিযাদিন্নচিত্তা খো ইমে মোঘপুরিসা ন দানিমে সক্কা সঞ্ঞাপেতুং, নত্থি চেত্থ সঞ্ঞাপেতব্বা, যংনূনাহং একচারিকৰাসং ৰসেয্যং, এৰং ইমে ভিক্খূ কলহতো ওরমিস্সন্তী’’তি চিন্তেসি. এৰং তেহি কলহকারকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একৰিহারে ৰাসং ৰিনেতব্বাভাৰতো উপাসকাদীহি উপসঙ্কমনঞ্চ আকিণ্ণৰিহারং কত্ৰা ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা আকিণ্ণো ৰিহরতী’’তিআদি.

তত্থ দুক্খন্তি ন সুখং, অনারাধিতচিত্ততায ন ইট্ঠন্তি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘ন ফাসু ৰিহরামী’’তি. ৰূপকট্ঠোতি পৰিৰেকট্ঠো দূরীভূতো. তথা চিন্তেত্ৰাৰ ভগৰা পাতোৰ সরীরপ্পটিজগ্গনং কত্ৰা কোসম্বিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা কঞ্চি অনামন্তেত্ৰা একো অদুতিযো গন্ত্ৰা কোসলরট্ঠে পালিলেয্যকে ৰনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং…পে… ভদ্দসালমূলে’’তি. তত্থ সামন্তি সযং. সংসামেত্ৰাতি পটিসামেত্ৰা. পত্তচীৰরমাদাযাতি এত্থাপি সামন্তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. উপট্ঠাকেতি কোসম্বিনগরৰাসিনো ঘোসিতসেট্ঠিআদিকে উপট্ঠাকে, ৰিহারে চ অগ্গুপট্ঠাকং আযস্মন্তং আনন্দং অনামন্তেত্ৰা.

এৰং গতে সত্থরি পঞ্চসতা ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসু – ‘‘আৰুসো আনন্দ, সত্থা এককোৰ গতো, মযং অনুবন্ধিস্সামা’’তি. ‘‘আৰুসো, যদা ভগৰা সামং সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনামন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে চ অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং অদুতিযো গচ্ছতি, তদা একচারং চরিতুং ভগৰতো অজ্ঝাসযো, সাৰকেন নাম সত্থু অজ্ঝাসযানুরূপং পটিপজ্জিতব্বং, তস্মা ন ইমেসু দিৰসেসু ভগৰা অনুগন্তব্বো’’তি নিৰারেসি, সযম্পি নানুগচ্ছি.

অনুপুব্বেনাতি অনুক্কমেন, গামনিগমপটিপাটিযা চারিকং চরমানো ‘‘একচারৰাসং তাৰ ৰসমানং ভিক্খুং পস্সিস্সামী’’তি বালকলোণকারগামং গন্ত্ৰা তত্থ ভগুত্থেরস্স সকলং পচ্ছাভত্তঞ্চেৰ তিযামঞ্চ রত্তিং একচারৰাসে আনিসংসং কথেত্ৰা পুনদিৰসে তেন পচ্ছাসমণেন পিণ্ডায চরিত্ৰা তং তত্থেৰ নিৰত্তেত্ৰা ‘‘সমগ্গৰাসং ৰসমানে তযো কুলপুত্তে পস্সিস্সামী’’তি পাচীনৰংসমিগদাযং গন্ত্ৰা তেসম্পি সকলরত্তিং সমগ্গৰাসে আনিসংসং কথেত্ৰা তেপি তত্থেৰ নিৰত্তেত্ৰা এককোৰ পালিলেয্যগামং সম্পত্তো. পালিলেয্যগামৰাসিনো পচ্চুগ্গন্ত্ৰা ভগৰতো দানং দত্ৰা পালিলেয্যগামস্স অৰিদূরে রক্খিতৰনসণ্ডো নাম অত্থি, তত্থ ভগৰতো পণ্ণসালং কত্ৰা ‘‘এত্থ ভগৰা ৰসতূ’’তি যাচিত্ৰা ৰাসযিংসু. ভদ্দসালোতি পন তত্থেকো মনাপো ভদ্দকো সালরুক্খো, ভগৰা তং গামং উপনিস্সায ৰনসণ্ডে পণ্ণসালসমীপে তস্মিং রুক্খমূলে ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পালিলেয্যকে ৰিহরতি রক্খিতৰনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে’’তি.

হত্থিনাগোতি মহাহত্থী যূথপতি. হত্থিকলভেহীতি হত্থিপোতকেহি. হত্থিচ্ছাপেহীতি খীরূপগেহি দহরহত্থিপোতকেহি, যে ‘‘ভিঙ্কা’’তিপি ৰুচ্চন্তি. ছিন্নগ্গানীতি পুরতো পুরতো গচ্ছন্তেহি তেহি হত্থিআদীহি ছিন্নগ্গানি খাদিতাৰসেসানি খাণুসদিসানি খাদতি. ওভগ্গোভগ্গন্তি তেন হত্থিনাগেন উচ্চট্ঠানতো ভঞ্জিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা পাতিতং. অস্স সাখাভঙ্গন্তি এতস্স সন্তকং সাখাভঙ্গং তে খাদন্তি. আৰিলানীতি তেহি পঠমতরং ওতরিত্ৰা পিৰন্তেহি আলুল়িতত্তা আৰিলানি কদ্দমমিস্সানি পানীযানি পিৰতি. ওগাহাতি তিত্থতো. ‘‘ওগাহ’’ন্তিপি পাল়ি. অস্সাতি হত্থিনাগস্স. উপনিঘংসন্তিযোতি ঘট্টেন্তিযো, উপনিঘংসিযমানোপি অত্তনো উল়ারভাৰেন ন কুজ্ঝতি, তেন তা তং ঘংসন্তিযেৰ. যূথাতি হত্থিঘটা.

যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি সো কির হত্থিনাগো যূথৰাসে উক্কণ্ঠিতো তং ৰনসণ্ডং পৰিট্ঠো তত্থ ভগৰন্তং দিস্ৰা ঘটসহস্সেন নিব্বাপিতসন্তাপো ৰিয নিব্বুতো হুত্ৰা পসন্নচিত্তো ভগৰতো সন্তিকে অট্ঠাসি, ততো পট্ঠায ৰত্তসীসে ঠত্ৰা ভদ্দসালস্স পণ্ণসালায চ সমন্ততো অপ্পহরিতকং কত্ৰা সাখাভঙ্গেহি সম্মজ্জতি, ভগৰতো মুখধোৰনং দেতি, ন্হানোদকং আহরতি, দন্তকট্ঠং দেতি, অরঞ্ঞতো মধুরানি ফলানি আহরিত্ৰা সত্থু উপনেতি, সত্থা তানি পরিভুঞ্জতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তত্র সুদং সো হত্থিনাগো যস্মিং পদেসে ভগৰা ৰিহরতি, তং পদেসং অপ্পহরিতঞ্চ করোতি, সোণ্ডায ভগৰতো পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতী’’তি. সোণ্ডায দারূনি আহরিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘংসিত্ৰা অগ্গিং উট্ঠাপেত্ৰা দারূনি জালাপেত্ৰা তত্থ পাসাণখণ্ডানি তাপেত্ৰা তানি দণ্ডকেহি পৰট্টেত্ৰা সোণ্ডিযং খিপিত্ৰা উদকস্স তত্তভাৰং ঞত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি, ভগৰা ‘‘হত্থিনাগো মম ন্হানং ইচ্ছতী’’তি তত্থ গন্ত্ৰা ন্হানকিচ্চং করোতি, পানীযেপি এসেৰ নযো. তস্মিং পন সীতলে সঞ্জাতে উপসঙ্কমতি, তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সোণ্ডায ভগৰতো পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতী’’তি.

অথ খো ভগৰতো রহোগতস্সাতিআদি উভিন্নং মহানাগানং ৰিৰেকসুখপচ্চৰেক্খণদস্সনং, তং ৰুত্তত্থমেৰ. অত্তনো চ পৰিৰেকং ৰিদিত্ৰাতি কেহিচি অনাকিণ্ণভাৰলদ্ধং কাযৰিৰেকং জানিত্ৰা, ইতরে পন ৰিৰেকা ভগৰতো সব্বকালং ৰিজ্জন্তিযেৰ.

ইমং উদানন্তি ইমং অত্তনো হত্থিনাগস্স চ পৰিৰেকাভিরতিযা সমানজ্ঝাসযভাৰদীপনং উদানং উদানেসি.

তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – এতং ঈসাদন্তস্স রথঈসাসদিসদন্তস্স হত্থিনাগস্স চিত্তং নাগেন বুদ্ধনাগস্স চিত্তেন সমেতি সংসন্দতি. কথং সমেতি চে? যদেকো রমতী ৰনে যস্মা বুদ্ধনাগো ‘‘অহং খো পুব্বে আকিণ্ণো ৰিহাসি’’ন্তি পুরিমং আকিণ্ণৰিহারং জিগুচ্ছিত্ৰা ৰিৰেকং উপব্রূহযমানো ইদানি যথা একো অদুতিযো ৰনে অরঞ্ঞে রমতি অভিরমতি, এৰং অযম্পি হত্থিনাগো পুব্বে অত্তনো হত্থিআদীহি আকিণ্ণৰিহারং জিগুচ্ছিত্ৰা ৰিৰেকং উপব্রূহযমানো ইদানি একো অসহাযো ৰনে অরঞ্ঞে রমতি অভিরমতি. তস্মাস্স চিত্তং নাগেন সমেতি তস্স চিত্তেন সমেতীতি কত্ৰা একীভাৰরতিযা একসদিসং হোতীতি অত্থো.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.