১৬. মহানিপাতো

১. সুমেধাথেরীগাথাৰণ্ণনা

মহানিপাতে মন্তাৰতিযা নগরেতিআদিকা সুমেধায থেরিযা গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী, সক্কচ্চং ৰিমোক্খসম্ভারে সম্ভারেন্তী কোণাগমনস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা, অত্তনো সখীহি কুলধীতাহি সদ্ধিং একজ্ঝাসযা হুত্ৰা মহন্তং আরামং কারেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদেসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন কাযস্স ভেদা তাৰতিংসং উপগচ্ছি. তত্থ যাৰতাযুকং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ততো চুতা যামেসু উপপজ্জি. ততো চুতা তুসিতেসু, ততো চুতা নিম্মানরতীসু, ততো চুতা পরনিম্মিতৰসৰত্তীসূতি অনুক্কমেন পঞ্চসু কামসগ্গেসু উপ্পজ্জিত্ৰা তত্থ তত্থ দেৰরাজূনং মহেসী হুত্ৰা ততো চুতা কস্সপস্স ভগৰতো কালে মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৰা অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৰা রতনত্তযং উদ্দিস্স উল়ারপুঞ্ঞকম্মং অকাসি.

তত্থ যাৰজীৰং ধম্মূপজীৰিনী কুসলধম্মনিরতা হুত্ৰা ততো চুতা তাৰতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তী, ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মন্তাৰতীনগরে কোঞ্চস্স নাম রঞ্ঞো ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্সা মাতাপিতরো সুমেধাতি নামং অকংসু. তং অনুক্কমেন ৰুদ্ধিপ্পত্তৰযপ্পত্তকালে মাতাপিতরো ‘‘ৰারণৰতীনগরে অনিকরত্তস্স নাম রঞ্ঞো দস্সামা’’তি সম্মন্তেসুং. সা পন দহরকালতো পট্ঠায অত্তনো সমানৰযাহি রাজকঞ্ঞাহি দাসিজনেহি চ সদ্ধিং ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৰা ভিক্খুনীনং সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা চিরকালতো পট্ঠায কতাধিকারতায সংসারে জাতসংৰেগা সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৰা ৰযপ্পত্তকালে কামেহি ৰিনিৰত্তিতমানসা অহোসি. তেন সা মাতাপিতূনং ঞাতীনং সম্মন্তনং সুত্ৰা ‘‘ন ময্হং ঘরাৰাসেন কিচ্চং, পব্বজিস্সামহ’’ন্তি আহ. তং মাতাপিতরো ঘরাৰাসে নিযোজেন্তা নানপ্পকারেন যাচন্তাপি সঞ্ঞাপেতুং নাসক্খিংসু. সা ‘‘এৰং মে পব্বজিতুং লব্ভতী’’তি খগ্গং গহেত্ৰা সযমেৰ অত্তনো কেসে ছিন্দিত্ৰা তে এৰ কেসে আরব্ভ পটিক্কূলমনসিকারং পৰত্তেন্তী তত্থ কতাধিকারতায ভিক্খুনীনং সন্তিকে মনসিকারৰিধানস্স সুতপুব্বত্তা চ অসুভনিমিত্তং উপ্পাদেত্ৰা তত্থ পঠমজ্ঝানং অধিগচ্ছি. অধিগতপঠমজ্ঝানা চ অত্তনা ঘরাৰাসে উয্যোজেতুং উপগতে মাতাপিতরো আদিং কত্ৰা অন্তোজনপরিজনং সব্বং রাজকুলং সাসনে অভিপ্পসন্নং কারেত্ৰা ঘরতো নিক্খমিত্ৰা ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৰা পব্বজি. পব্বজিত্ৰা চ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সম্মদেৰ পরিপক্কঞাণা ৰিমুত্তিপরিপাচনীযানং ধম্মানং ৰিসেসিতায ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.১.১-১৯) –

‘‘ভগৰতি কোণাগমনে, সঙ্ঘারামম্হি নৰনিৰেসম্হি;

সখিযো তিস্সো জনিযো, ৰিহারদানং অদাসিম্হ.

‘‘দসক্খত্তুং সতক্খত্তুং, দসসতক্খত্তুং সতানি চ সতক্খত্তুং;

দেৰেসু উপপজ্জিম্হ, কো পন ৰাদো মনুস্সেসু.

‘‘দেৰেসু মহিদ্ধিকা অহুম্হ, মানুসকম্হি কো পন ৰাদো;

সত্তরতনস্স মহেসী, ইত্থিরতনং অহং আসিং.

‘‘ইধ সঞ্চিতকুসলা, সুসমিদ্ধকুলপ্পজা;

ধনঞ্জানী চ খেমা চ, অহম্পি চ তযো জনা.

‘‘আরামং সুকতং কত্ৰা, সব্বাৰযৰমণ্ডিতং;

বুদ্ধপ্পমুখসঙ্ঘস্স, নিয্যাদেত্ৰা পমোদিতা.

‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, তস্স কম্মস্স ৰাহসা;

দেৰেসু অগ্গতং পত্তা, মনুস্সেসু তথেৰ চ.

‘‘ইমস্মিংযেৰ কপ্পম্হি, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.

‘‘উপট্ঠাকো মহেসিস্স, তদা আসি নরিস্সরো;

কাসিরাজা কিকী নাম, বারাণসিপুরুত্তমে.

‘‘তস্সাসুং সত্ত ধীতরো, রাজকঞ্ঞা সুখেধিতা;

বুদ্ধোপট্ঠাননিরতা, ব্রহ্মচরিযং চরিংসু তা.

‘‘তাসং সহাযিকা হুত্ৰা, সীলেসু সুসমাহিতা;

দত্ৰা দানানি সক্কচ্চং, অগারেৰ ৰতং চরিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসূপগা অহং.

‘‘ততো চুতা যামমগং, ততোহং তুসিতং গতা;

ততো চ নিম্মানরতিং, ৰসৰত্তিপুরং গতা.

‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, পুঞ্ঞকম্মসমোহিতা;

তত্থ তত্থেৰ রাজূনং, মহেসিত্তমহারযিং.

‘‘ততো চুতা মনুস্সত্তে, রাজূনং চক্কৰত্তিনং;

মণ্ডলীনঞ্চ রাজূনং, মহেসিত্তমকারযিং.

‘‘সম্পত্তিমনুভোত্ৰান, দেৰেসু মানুসেসু চ;

সব্বত্থ সুখিতা হুত্ৰা, নেকজাতীসু সংসরিং.

‘‘সো হেতু সো পভৰো, তম্মূলং সাৰ সাসনে খন্তী;

তং পঠমসমোধানং, তং ধম্মরতায নিব্বানং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগীৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰা.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা উদানৰসেন –

৪৫০. ‘‘মন্তাৰতিযা নগরে, রঞ্ঞো কোঞ্চস্স অগ্গমহেসিযা;

ধীতা আসিং সুমেধা, পসাদিতা সাসনকরেহি.

৪৫১. ‘‘সীলৰতী চিত্তকথা, বহুস্সুতা বুদ্ধসাসনে ৰিনিতা;

মাতাপিতরো উপগম্ম, ভণতি উভযো নিসামেথ.

৪৫২. ‘‘নিব্বানাভিরতাহং, অসস্সতং ভৰগতং যদিপি দিব্বং;

কিমঙ্গং পন তুচ্ছা কামা, অপ্পস্সাদা বহুৰিঘাতা.

৪৫৩. ‘‘কামা কটুকা আসী, ৰিসূপমা যেসু মুচ্ছিতা বালা;

তে দীঘরত্তং নিরযে, সমপ্পিতা হঞ্ঞন্তে দুক্খিতা.

৪৫৪. ‘‘সোচন্তি পাপকম্মা, ৰিনিপাতে পাপৰদ্ধিনো সদা;

কাযেন চ ৰাচায চ, মনসা চ অসংৰুতা বালা.

৪৫৫. ‘‘বালা তে দুপ্পঞ্ঞা, অচেতনা দুক্খসমুদযোরুদ্ধা;

দেসেন্তে অজানন্তা, ন বুজ্ঝরে অরিযসচ্চানি.

৪৫৬. ‘‘সচ্চানি ‘অম্ম’বুদ্ধৰরদেসি, তানি তে বহুতরা অজানন্তা যে;

অভিনন্দন্তি ভৰগতং, পিহেন্তি দেৰেসু উপপত্তিং.

৪৫৭. ‘‘দেৰেসুপি উপপত্তি, অসস্সতা ভৰগতে অনিচ্চম্হি;

ন চ সন্তসন্তি বালা, পুনপ্পুনং জাযিতব্বস্স.

৪৫৮. ‘‘চত্তারো ৰিনিপাতা, দুৰে চ গতিযো কথঞ্চি লব্ভন্তি;

ন চ ৰিনিপাতগতানং, পব্বজ্জা অত্থি নিরযেসু.

৪৫৯. ‘‘অনুজানাথ মং উভযো, পব্বজিতুং দসবলস্স পাৰচনে;

অপ্পোস্সুক্কা ঘটিস্সং, জাতিমরণপ্পহানায.

৪৬০. ‘‘কিং ভৰগতে অভিনন্দি, তেন কাযকলিনা অসারেন;

ভৰতণ্হায নিরোধা, অনুজানাথ পব্বজিস্সামি.

৪৬১. ‘‘বুদ্ধানং উপ্পাদো, ৰিৰজ্জিতো অক্খণো খণো লদ্ধো;

সীলানি ব্রহ্মচরিযং, যাৰজীৰং ন দূসেয্যং.

৪৬২. ‘‘এৰং ভণতি সুমেধা, মাতাপিতরো ‘ন তাৰ আহারং;

আহরিস্সং গহট্ঠা, মরণৰসং গতাৰ হেস্সামি’.

৪৬৩. ‘‘মাতা দুক্খিতা রোদতি পিতা চ;

অস্সা সব্বসো সমভিহতো;

ঘটেন্তি সঞ্ঞাপেতুং, পাসাদতলে ছমাপতিতং.

৪৬৪. ‘‘উট্ঠেহি পুত্তক কিং সোচি, তেন দিন্নাসি ৰারণৰতিম্হি;

রাজা অনীকরত্তো, অভিরূপো তস্স ত্ৰং দিন্না.

৪৬৫. ‘‘অগ্গমহেসী ভৰিস্সসি, অনিকরত্তস্স রাজিনো ভরিযা;

সীলানি ব্রহ্মচরিযং, পব্বজ্জা দুক্করা পুত্তক.

৪৬৬. ‘‘রজ্জে আণা ধনমিস্সরিযং, ভোগা সুখা দহরিকাসি;

ভুঞ্জাহি কামভোগে, ৰারেয্যং হোতু তে পুত্ত.

৪৬৭. ‘‘অথ নে ভণতি সুমেধা, মা এদিসিকানি ভৰগতমসারং;

পব্বজ্জা ৰা হোহিতি, মরণং ৰা মে ন চেৰ ৰারেয্যং.

৪৬৮. ‘‘কিমিৰ পূতিকাযমসুচিং, সৰনগন্ধং ভযানকং কুণপং;

অভিসংৰিসেয্যং ভস্তং, অসকিং পগ্ঘরিতং অসুচিপুণ্ণং.

৪৬৯. ‘‘কিমিৰ তহং জানন্তী, ৰিকূলকং মংসসোণিতুপলিত্তং;

কিমিকুললযং সকুণভত্তং, কল়েৰরং কিস্স দিযতীতি.

৪৭০. ‘‘নিব্বুয্হতি সুসানং, অচিরং কাযো অপেতৰিঞ্ঞাণো;

ছুদ্ধো কল়িঙ্গরং ৰিয, জিগুচ্ছমানেহি ঞাতীহি.

৪৭১. ‘‘ছুদ্ধূন নং সুসানে, পরভত্তং ন্হাযন্তি জিগুচ্ছন্তা;

নিযকা মাতাপিতরো, কিং পন সাধারণা জনতা.

৪৭২. ‘‘অজ্ঝোসিতা অসারে, কল়েৰরে অট্ঠিন্হারুসঙ্ঘাতে;

খেল়স্সুচ্চারস্সৰপরিপুণ্ণে পূতিকাযম্হি.

৪৭৩. ‘‘যো নং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা, অব্ভন্তরমস্স বাহিরং কযিরা;

গন্ধস্স অসহমানা, সকাপি মাতা জিগুচ্ছেয্য.

৪৭৪. ‘‘খন্ধধাতুআযতনং, সঙ্খতং জাতিমূলকং দুক্খং;

যোনিসো অনুৰিচিনন্তী, ৰারেয্যং কিস্স ইচ্ছেয্যং.

৪৭৫. ‘‘দিৰসে দিৰসে তিসত্তি, সতানি নৰনৰা পতেয্যুং কাযম্হি;

ৰস্সসতম্পি চ ঘাতো, সেয্যো দুক্খস্স চেৰং খযো.

৪৭৬. ‘‘অজ্ঝুপগচ্ছে ঘাতং, যো ৰিঞ্ঞাযেৰং সত্থুনো ৰচনং;

দীঘো তেসং সংসারো, পুনপ্পুনং হঞ্ঞমানানং.

৪৭৭. ‘‘দেৰেসু মনুস্সেসু চ, তিরচ্ছানযোনিযা অসুরকাযে;

পেতেসু চ নিরযেসু চ, অপরিমিতা দিস্সন্তে ঘাতা.

৪৭৮. ‘‘ঘাতা নিরযেসু বহূ, ৰিনিপাতগতস্স পীল়িযমানস্স;

দেৰেসুপি অত্তাণং, নিব্বানসুখা পরং নত্থি.

৪৭৯. ‘‘পত্তা তে নিব্বানং, যে যুত্তা দসবলস্স পাৰচনে;

অপ্পোস্সুক্কা ঘটেন্তি, জাতিমরণপ্পহানায.

৪৮০. ‘‘অজ্জেৰ তাতভিনিক্খমিস্সং, ভোগেহি কিং অসারেহি;

নিব্বিন্না মে কামা, ৰন্তসমা তালৰত্থুকতা.

৪৮১. ‘‘সা চেৰং ভণতি পিতরমনীকরত্তো, চ যস্স সা দিন্না;

উপযাসি ৰারণৰতে, ৰারেয্যমুপট্ঠিতে কালে.

৪৮২. ‘‘অথ অসিতনিচিতমুদুকে, কেসে খগ্গেন ছিন্দিয সুমেধা;

পাসাদং পিদহিত্ৰা, পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জি.

৪৮৩. ‘‘সা চ তহিং সমাপন্না, অনীকরত্তো চ আগতো নগরং;

পাসাদে চ সুমেধা, অনিচ্চসঞ্ঞং সুভাৰেতি.

৪৮৪. ‘‘সা চ মনসি করোতি, অনীকরত্তো চ আরুহী তুরিতং;

মণিকনকভূসিতঙ্গো, কতঞ্জলী যাচতি সুমেধং.

৪৮৫. ‘‘রজ্জে আণা ধনমিস্সরিযং, ভোগা সুখা দহরিকাসি;

ভুঞ্জাহি কামভোগে, কামসুখা দুল্লভা লোকে.

৪৮৬. ‘‘নিস্সট্ঠং তে রজ্জং, ভোগে ভুঞ্জস্সু দেহি দানানি;

মা দুম্মনা অহোসি, মাতাপিতরো তে দুক্খিতা.

৪৮৭. ‘‘তং তং ভণতি সুমেধা, কামেহি অনত্থিকা ৰিগতমোহা;

মা কামে অভিনন্দি, কামেস্ৰাদীনৰং পস্স.

৪৮৮. ‘‘চাতুদ্দীপো রাজা, মন্ধাতা আসি কামভোগিনমগ্গো;

অতিত্তো কালঙ্কতো, ন চস্স পরিপূরিতা ইচ্ছা.

৪৮৯. ‘‘সত্ত রতনানি ৰস্সেয্য, ৰুট্ঠিমা দসদিসা সমন্তেন;

ন চত্থি তিত্তি কামানং, অতিত্তাৰ মরন্তি নরা.

৪৯০. ‘‘অসিসূনূপমা কামা, কামা সপ্পসিরোপমা;

উক্কোপমা অনুদহন্তি, অট্ঠিকঙ্কলসন্নিভা.

৪৯১. ‘‘অনিচ্চা অধুৰা কামা, বহুদুক্খা মহাৰিসা;

অযোগুল়োৰ সন্তত্তো, অঘমূলা দুখপ্ফলা.

৪৯২. ‘‘রুক্খফলূপমা কামা, মংসপেসূপমা দুখা;

সুপিনোপমা ৰঞ্চনিযা, কামা যাচিতকূপমা.

৪৯৩. ‘‘সত্তিসূলূপমা কামা, রোগো গণ্ডো অঘং নিঘং;

অঙ্গারকাসুসদিসা, অঘমূলং ভযং ৰধো.

৪৯৪. ‘‘এৰং বহুদুক্খা কামা, অক্খাতা অন্তরাযিকা;

গচ্ছথ ন মে ভৰগতে, ৰিস্সাসো অত্থি অত্তনো.

৪৯৫. ‘‘কিং মম পরো করিস্সতি, অত্তনো সীসম্হি ডয্হমানম্হি;

অনুবন্ধে জরামরণে, তস্স ঘাতায ঘটিতব্বং.

৪৯৬. ‘‘দ্ৰারং অপাপুরিত্ৰানহং, মাতাপিতরো অনীকরত্তঞ্চ;

দিস্ৰান ছমং নিসিন্নে, রোদন্তে ইদমৰোচং.

৪৯৭. ‘‘দীঘো বালানং সংসারো, পুনপ্পুনঞ্চ রোদতং;

অনমতগ্গে পিতু মরণে, ভাতু ৰধে অত্তনো চ ৰধে.

৪৯৮. ‘‘অস্সু থঞ্ঞং রুধিরং, সংসারং অনমতগ্গতো সরথ;

সত্তানং সংসরতং, সরাহি অট্ঠীনঞ্চ সন্নিচযং.

৪৯৯. ‘‘সর চতুরোদধী, উপনীতে অস্সুথঞ্ঞরুধিরম্হি;

সর এককপ্পমট্ঠীনং, সঞ্চযং ৰিপুলেন সমং.

৫০০. ‘‘অনমতগ্গে সংসরতো, মহিং জম্বুদীপমুপনীতং;

কোলট্ঠিমত্তগুল়িকা, মাতা মাতুস্ৰেৰ নপ্পহোন্তি.

৫০১. ‘‘তিণকট্ঠসাখাপলাসং, উপনীতং অনমতগ্গতো সর;

চতুরঙ্গুলিকা ঘটিকা, পিতুপিতুস্ৰেৰ নপ্পহোন্তি.

৫০২. ‘‘সর কাণকচ্ছপং পুব্বসমুদ্দে, অপরতো চ যুগছিদ্দং;

সিরং তস্স চ পটিমুক্কং, মনুস্সলাভম্হি ওপম্মং.