কোণ্ডঞ্ঞো বুদ্ধো
দীপঙ্করস্স পন ভগৰতো অপরভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা কোণ্ডঞ্ঞো নাম সত্থা উদপাদি. তস্সাপি তযো সাৰকসন্নিপাতা অহেসুং. পঠমসন্নিপাতে কোটিসতসহস্সং, দুতিযে কোটিসহস্সং, ততিযে নৰুতিকোটিযো. তদা বোধিসত্তো ৰিজিতাৰী নাম চক্কৰত্তী হুত্ৰা কোটিসতসহস্সস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং অদাসি. সত্থা বোধিসত্তং ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরিত্ৰা ধম্মং দেসেসি. সো সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা রজ্জং নিয্যাতেত্ৰা পব্বজি. সো তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো চ পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ উপ্পাদেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি. কোণ্ডঞ্ঞবুদ্ধস্স পন রম্মৰতী নাম নগরং, সুনন্দো নাম খত্তিযো পিতা, সুজাতা নাম দেৰী মাতা, ভদ্দো চ সুভদ্দো চ দ্ৰে অগ্গসাৰকা, অনুরুদ্ধো নামুপট্ঠাকো, তিস্সা চ উপতিস্সা চ দ্ৰে অগ্গসাৰিকা, সালকল্যাণিরুক্খো বোধি, অট্ঠাসীতিহত্থুব্বেধং সরীরং, ৰস্সসতসহস্সং আযুপ্পমাণং অহোসি.
‘‘দীপঙ্করস্স অপরেন, কোণ্ডঞ্ঞো নাম নাযকো;
অনন্ততেজো অমিতযসো, অপ্পমেয্যো দুরাসদো’’.
তস্স অপরভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা একস্মিং কপ্পেযেৰ চত্তারো বুদ্ধা নিব্বত্তিংসু – মঙ্গলো, সুমনো, রেৰতো, সোভিতোতি. মঙ্গলস্স ভগৰতো তীসু সাৰকসন্নিপাতেসু পঠমসন্নিপাতে কোটিসতসহস্সং ভিক্খূ অহেসুং, দুতিযে কোটিসতসহস্সং, ততিযে নৰুটিকোটিযো. ৰেমাতিকভাতা কিরস্স আনন্দকুমারো নাম নৰুতিকোটিসঙ্খায পরিসায সদ্ধিং ধম্মস্সৰনত্থায সত্থু সন্তিকং অগমাসি. সত্থা তস্স অনুপুব্বিকথং কথেসি. সো সদ্ধিং পরিসায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সত্থা তেসং কুলপুত্তানং পুব্বচরিতং ওলোকেন্তো ইদ্ধিমযপত্তচীৰরস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি আহ. সব্বে তঙ্খণঞ্ঞেৰ ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা সট্ঠিৰস্সিকথেরা ৰিয আকপ্পসম্পন্না হুত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পরিৰারযিংসু. অযমস্স ততিযো সাৰকসন্নিপাতো অহোসি.
যথা পন অঞ্ঞেসং বুদ্ধানং সমন্তা অসীতিহত্থপ্পমাণাযেৰ সরীরপ্পভা অহোসি, ন এৰং তস্স. তস্স পন ভগৰতো সরীরপ্পভা নিচ্চকালং দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. রুক্খপথৰীপব্বতসমুদ্দাদযো অন্তমসো উক্খলিযাদীনি উপাদায সুৰণ্ণপট্টপরিযোনদ্ধা ৰিয অহেসুং. আযুপ্পমাণং পনস্স নৰুতিৰস্সসহস্সানি অহোসি. এত্তকং কালং চন্দিমসূরিযাদযো অত্তনো পভায ৰিরোচিতুং নাসক্খিংসু, রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযিত্থ. দিৰা সূরিযালোকেন ৰিয সত্তা নিচ্চং বুদ্ধালোকেনেৰ ৰিচরিংসু. সাযং পুপ্ফিতকুসুমানং পাতো চ রৰনকসকুণাদীনঞ্চ ৰসেন লোকো রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদং সল্লক্খেসি.
কিং পন অঞ্ঞেসং বুদ্ধানং অযমানুভাৰো নত্থীতি? নো নত্থি. তেপি হি আকঙ্খমানা দসসহস্সিলোকধাতুং ৰা ততো ৰা ভিয্যো আভায ফরেয্যুং. মঙ্গলস্স পন ভগৰতো পুব্বপত্থনাৰসেন অঞ্ঞেসং ব্যামপ্পভা ৰিয সরীরপ্পভা নিচ্চমেৰ দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. সো কির বোধিসত্তচরিযচরণকালে ৰেস্সন্তরসদিসে অত্তভাৰেঠিতো সপুত্তদারো ৰঙ্কপব্বতসদিসে পব্বতে ৰসি. অথেকো খরদাঠিকো নাম যক্খো মহাপুরিসস্স দানজ্ঝাসযতং সুত্ৰা ব্রাহ্মণৰণ্ণেন উপসঙ্কমিত্ৰা মহাসত্তং দ্ৰে দারকে যাচি. মহাসত্তো ‘‘দদামি, ব্রাহ্মণ, পুত্তকে’’তি ৰত্ৰা হট্ঠপহট্ঠো উদকপরিযন্তং মহাপথৰিং কম্পেন্তো দ্ৰেপি দারকে অদাসি. যক্খো চঙ্কমনকোটিযং আলম্বনফলকং নিস্সায ঠত্ৰা পস্সন্তস্সেৰ মহাসত্তস্স মুলালকলাপং ৰিয দারকে খাদি. মহাপুরিসস্স যক্খং ওলোকেত্ৰা মুখে ৰিৰটমত্তে অগ্গিজালং ৰিয লোহিতধারং উগ্গিরমানং তস্স মুখং দিস্ৰাপি কেসগ্গমত্তম্পি দোমনস্সং ন উপ্পজ্জি. ‘‘সুদিন্নং ৰত মে দান’’ন্তি চিন্তযতো পনস্স সরীরে মহন্তং পীতিসোমনস্সং উদপাদি. সো ‘‘ইমস্স মে দানস্স নিস্সন্দেন অনাগতে ইমিনাৰ নীহারেন সরীরতো রস্মিযো নিক্খমন্তূ’’তি পত্থনং অকাসি. তস্স তং পত্থনং নিস্সায বুদ্ধভূতস্স সরীরতো রস্মিযো নিক্খমিত্ৰা এত্তকং ঠানং ফরিংসু.
অপরম্পিস্স পুব্বচরিযং অত্থি. সো কির বোধিসত্তকালে একস্স বুদ্ধস্স চেতিযং দিস্ৰা ‘‘ইমস্স বুদ্ধস্স মযা জীৰিতং পরিচ্চজিতুং ৰট্টতী’’তি দণ্ডকদীপিকাৰেঠননিযামেন সকলসরীরং ৰেঠাপেত্ৰা রতনমত্তমকুল়ং সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণপাতিং সপ্পিস্স পূরাপেত্ৰা তত্থ সহস্সৰট্টিযো জালেত্ৰা তং সীসেনাদায সকলসরীরং জালাপেত্ৰা চেতিযং পদক্খিণং করোন্তো সকলরত্তিং ৰীতিনামেতি. এৰং যাৰ অরুণুগ্গমনা ৰাযমন্তস্সাপিস্স লোমকূপমত্তম্পি উসুমং ন গণ্হি. পদুমগব্ভং পৰিট্ঠকালো ৰিয অহোসি. ধম্মো হি নামেস অত্তানং রক্খন্তং রক্খতি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতি;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’’তি. (থেরগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২) –
ইমস্সপি কম্মস্স নিস্সন্দেন তস্স ভগৰতো সরীরোভাসো দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি.
তদা অম্হাকং বোধিসত্তো সুরুচি নাম ব্রাহ্মণো হুত্ৰা ‘‘সত্থারং নিমন্তেস্সামী’’তি উপসঙ্কমিত্ৰা মধুরধম্মকথং সুত্ৰা ‘‘স্ৰে ময্হং ভিক্খং গণ্হথ, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘ব্রাহ্মণ, কিত্তকেহি তে ভিক্খূহি অত্থো’’তি? ‘‘কিত্তকা পন ৰো, ভন্তে, পরিৰারভিক্খূ’’তি আহ. তদা সত্থু পঠমসন্নিপাতোযেৰ হোতি, তস্মা ‘‘কোটিসতসহস্স’’ন্তি আহ. ‘‘ভন্তে, সব্বেহিপি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি. সত্থা অধিৰাসেসি. ব্রাহ্মণো স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা গেহং গচ্ছন্তো চিন্তেসি – ‘‘অহং এত্তকানং ভিক্খূনং যাগুভত্তৰত্থাদীনি দাতুং সক্কোমি, নিসীদনট্ঠানং পন কথং ভৰিস্সতী’’তি?
তস্স সা চিন্তা চতুরাসীতিযোজনসহস্সমত্থকে ঠিতস্স দেৰরঞ্ঞো পণ্ডুকম্বলসিলাসনস্স উণ্হভাৰং জনেসি. সক্কো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা ঠানা চাৰেতুকামো’’তি দিব্বচক্খুনা ওলোকেন্তো মহাপুরিসং দিস্ৰা ‘‘সুরুচি নাম ব্রাহ্মণো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা নিসীদনট্ঠানত্থায চিন্তেসি, মযাপি তত্থ গন্ত্ৰা পুঞ্ঞকোট্ঠাসং গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰড্ঢকিৰণ্ণং নিম্মিনিত্ৰা ৰাসিফরসুহত্থো মহাপুরিসস্স পুরতো পাতুরহোসি. ‘‘অত্থি নু খো কস্সচি ভতিযা কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি আহ. মহাপুরিসো তং দিস্ৰা ‘‘কিং কম্মং করিস্সসী’’তি আহ. ‘‘মম অজাননসিপ্পং নাম নত্থি, গেহং ৰা মণ্ডপং ৰা যো যং কারেতি, তস্স তং কাতুং জানামী’’তি. ‘‘তেন হি ময্হং কম্মং অত্থী’’তি. ‘‘কিং, অয্যা’’তি? ‘‘স্ৰাতনায মে কোটিসতসহস্সভিক্খূ নিমন্তিতা. তেসং নিসীদনমণ্ডপং করিস্সসী’’তি? ‘‘অহং নাম করেয্যং সচে মে ভতিং দাতুং সক্খিস্সথা’’তি. ‘‘সক্খিস্সামি, তাতা’’তি. ‘‘সাধু করিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা একং পদেসং ওলোকেসি. দ্ৰাদসতেরসযোজনপ্পমাণো পদেসো কসিণমণ্ডলং ৰিয সমতলো অহোসি. সো ‘‘এত্তকে ঠানে সত্তরতনমযো মণ্ডপো উট্ঠহতূ’’তি চিন্তেত্ৰা ওলোকেসি. তাৰদেৰ পথৰিং ভিন্দিত্ৰা মণ্ডপো উট্ঠহি. তস্স সোৰণ্ণমযেসু থম্ভেসু রজতমযা ঘটকা অহেসুং, রজতমযেসু সোৰণ্ণমযা, মণিমযেসু থম্ভেসু পৰাল়মযা, পৰাল়মযেসু মণিমযা, সত্তরতনমযেসু থম্ভেসু সত্তরতনমযা ঘটকা অহেসুং. ততো ‘‘মণ্ডপস্স অন্তরন্তরে কিঙ্কণিকজালং ওলম্বতূ’’তি ওলোকেসি. সহ ওলোকনেনেৰ জালং ওলম্বি. যস্স মন্দৰাতেরিতস্স পঞ্চঙ্গিকস্সেৰ তূরিযস্স মধুরসদ্দো নিচ্ছরতি. দিব্বসঙ্গীতিৰত্তনকালো ৰিয অহোসি. ‘‘অন্তরন্তরা গন্ধদামমালাদামানি ওলম্বন্তূ’’তি চিন্তেন্তস্স মালাদামানি ওলম্বিংসু. ‘‘কোটিসতসহস্সসঙ্খানং ভিক্খূনং আসনানি চ আধারকানি চ পথৰিং ভিন্দিত্ৰা উট্ঠহন্তূ’’তি চিন্তেসি, তাৰদেৰ উট্ঠহিংসু. ‘‘কোণে কোণে একেকা উদকচাটিযো উট্ঠহন্তূ’’তি চিন্তেসি, উদকচাটিযো উট্ঠহিংসু.
সো এত্তকং মাপেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘এহি, অয্য, তৰ মণ্ডপং ওলোকেত্ৰা ময্হং ভতিং দেহী’’তি আহ. মহাপুরিসো গন্ত্ৰা মণ্ডপং ওলোকেসি. ওলোকেন্তস্সেৰ চ সকলসরীরং পঞ্চৰণ্ণায পীতিযা নিরন্তরং ফুটং অহোসি. অথস্স মণ্ডপং ওলোকেত্ৰা এতদহোসি – ‘‘নাযং মণ্ডপো মনুস্সভূতেন কতো, ময্হং পন অজ্ঝাসযং ময্হং গুণং আগম্ম অদ্ধা সক্কভৰনং উণ্হং ভৰিস্সতি. ততো সক্কেন দেৰরঞ্ঞা অযং মণ্ডপো কারিতো ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘ন খো পন মে যুত্তং এৰরূপে মণ্ডপে একদিৰসংযেৰ দানং দাতুং, সত্তাহং দস্সামী’’তি চিন্তেসি. বাহিরকদানঞ্হি তত্তকম্পি সমানং বোধিসত্তানং তুট্ঠিং কাতুং ন সক্কোতি, অলঙ্কতসীসং পন ছিন্দিত্ৰা অঞ্জিতঅক্খীনি উপ্পাটেত্ৰা হদযমংসং ৰা উব্বট্টেত্ৰা দিন্নকালে বোধিসত্তানং চাগং নিস্সায তুট্ঠি নাম হোতি. অম্হাকম্পি হি বোধিসত্তস্স সিৰিরাজজাতকে দেৰসিকং পঞ্চকহাপণসতসহস্সানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা চতূসু দ্ৰারেসু নগরমজ্ঝে চ দানং দেন্তস্স তং দানং চাগতুট্ঠিং উপ্পাদেতুং নাসক্খি. যদা পনস্স ব্রাহ্মণৰণ্ণেন আগন্ত্ৰা সক্কো দেৰরাজা অক্খীনি যাচি, তদা তানি উপ্পাটেত্ৰা দদমানস্সেৰ হাসো উপ্পজ্জি, কেসগ্গমত্তম্পি চিত্তং অঞ্ঞথত্তং নাহোসি. এৰং দিন্নদানং নিস্সায বোধিসত্তানং তিত্তি নাম নত্থি. তস্মা সোপি মহাপুরিসো ‘‘সত্তাহং মযা কোটিসতসহস্সসঙ্খানং ভিক্খূনং দানং দাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তস্মিং মণ্ডপে নিসীদাপেত্ৰা সত্তাহং গৰপানং নাম অদাসি. গৰপানন্তি মহন্তে মহন্তে কোলম্বে খীরস্স পূরেত্ৰা উদ্ধনেসু আরোপেত্ৰা ঘনপাকপক্কে খীরে থোকে তণ্ডুলে পক্খিপিত্ৰা পক্কমধুসক্করচুণ্ণসপ্পীহি অভিসঙ্খতভোজনং ৰুচ্চতি. মনুস্সাযেৰ পন পরিৰিসিতুং নাসক্খিংসু. দেৰাপি একন্তরিকা হুত্ৰা পরিৰিসিংসু. দ্ৰাদসতেরসযোজনপ্পমাণং ঠানম্পি ভিক্খূ গণ্হিতুং নপ্পহোসিযেৰ, তে পন ভিক্খূ অত্তনো আনুভাৰেন নিসীদিংসু. পরিযোসানদিৰসে পন সব্বভিক্খূনং পত্তানি ধোৰাপেত্ৰা ভেসজ্জত্থায সপ্পিনৰনীততেলমধুফাণিতানং পূরেত্ৰা তিচীৰরেহি সদ্ধিং অদাসি, সঙ্ঘনৰকভিক্খুনা লদ্ধচীৰরসাটকা সতসহস্সগ্ঘনিকা অহেসুং.
সত্থা অনুমোদনং করোন্তো – ‘‘অযং পুরিসো এৰরূপং মহাদানং অদাসি, কো নু খো ভৰিস্সতী’’তি উপধারেন্তো – ‘‘অনাগতে কপ্পসতসহস্সাধিকানং দ্ৰিন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি দিস্ৰা মহাপুরিসং আমন্তেত্ৰা ‘‘ত্ৰং এত্তকং নাম কালং অতিক্কমিত্ৰা গোতমো নাম বুদ্ধো ভৰিস্সসী’’তি ব্যাকাসি. মহাপুরিসো ব্যাকরণং সুত্ৰা ‘‘অহং কির বুদ্ধো ভৰিস্সামি, কো মে ঘরাৰাসেন অত্থো, পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তথারূপং সম্পত্তিং খেল়পিণ্ডং ৰিয পহায সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা অভিঞ্ঞাযো চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা আযুপরিযোসানে ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি.