৮. অনুস্সতিকম্মট্ঠাননিদ্দেসৰণ্ণনা
মরণস্সতিকথাৰণ্ণনা
১৬৭. ইতোতি দেৰতানুস্সতিযা. সা হি ছসু অনুস্সতীসু সব্বপচ্ছা নিদ্দিট্ঠত্তা আসন্না, পচ্চক্খা চ. অনন্তরাযাতি তদনন্তরং উদ্দিট্ঠত্তা ৰুত্তং. মরণস্স সতি মরণস্সতীতি মরণং তাৰ দস্সেতুং ‘‘তত্থ মরণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কামঞ্চেত্থ খন্ধানং ভেদো ‘‘জরামরণং দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১) ৰচনতো চুতিখন্ধানং ৰিনাসো মরণন্তি ৰত্তব্বং, ৰিসেসতো পন তং জীৰিতিন্দ্রিযস্স ৰিনাসভাৰেন কম্মট্ঠানিকানং পচ্চুপতিট্ঠতীতি ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ নিদ্দেসে ‘‘কল়েৰরস্স নিক্খেপো জীৰিতিন্দ্রিযস্সুপচ্ছেদো’’তি (ৰিভ. ২৩৬; দী. নি. ২.৩৯০; ম. নি. ১.৯২, ১২৩). তত্থ একভৰপরিযাপন্নস্সাতি একেন ভৰেন পরিচ্ছিন্নস্স. জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদোতি জীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধস্স ৰিচ্ছেদো আযুক্খযাদিৰসেন অন্তরধানং. সমুচ্ছেদমরণন্তি অরহতো সন্তানস্স সব্বসো উচ্ছেদভূতং মরণং. সঙ্খারানং খণভঙ্গসঙ্খাতন্তি সঙ্খতধম্মানং উদযৰযপরিচ্ছিন্নস্স পৰত্তিখণস্স ভঙ্গো নিরোধোতি সঙ্খং গতং. খণিকমরণন্তি যথাৰুত্তখণৰন্তং তস্মিংযেৰ খণে লব্ভমানং মরণং. যং খন্ধপ্পবন্ধং উপাদায রুক্খাদিসমঞ্ঞা, তস্মিং অনুপচ্ছিন্নেপি অল্লতাদিৰিগমনং নিস্সায মতৰোহারো সম্মুতিমরণং. ন তং ইধ অধিপ্পেতন্তি তং সমুচ্ছেদখণিকসম্মুতিমরণং ইধ মরণানুস্সতিযং নাধিপ্পেতং অবাহুল্লতো, অনুপট্ঠহনতো, অসংৰেগৰত্থুতো চাতি অধিপ্পাযো.
অধিপ্পেতং সতিযা আরম্মণভাৰেন. আযুআদীনং খযকালে মরণং কালমরণং. তেসং অপরিক্খীণকালে মরণং অকালমরণং. ‘‘কালমরণং পুঞ্ঞক্খযেনা’’তি ইদং যথাধিকারং সম্পত্তিভৰৰসেন ৰুত্তং, ৰিপত্তিভৰৰসেন পন ‘‘পাপক্খযেনা’’তি ৰত্তব্বং.
আযুসন্তানজনকপচ্চযসম্পত্তিযাতি আযুপ্পবন্ধস্স পৰত্তাপনকানং আহারাদিপচ্চযানং সম্পত্তিযং. ৰিপক্কৰিপাকত্তাতি অত্তনো ফলানুরূপং দাতব্বৰিপাকস্স দিন্নত্তা. গতিকালাহারাদিসম্পত্তিযাঅভাৰেনাতি দেৰানং ৰিয গতিসম্পত্তিযা, পঠমকপ্পিযানং ৰিয কালসম্পত্তিযা, উত্তরকুরুকাদীনং ৰিয আহারসম্পত্তিযা চ অভাৰেন. আদি-সদ্দেন উতুসুক্কসোণিতাদিং পরিগ্গয্হতি. অজ্জতনকালপুরিসানং ৰিযাতি ৰিয-সদ্দো অট্ঠানে পট্ঠপিতো, অজ্জতনকালপুরিসানং ৰস্সসতমত্তপরিমাণস্স ৰিয আযুনো খযৰসেনাতি যোজনা. এৰং হি অনাগতেপি পরমাযুনো সঙ্গহো কতো হোতি, অতীতে পন গতিসম্পত্তিযা ৰিয কালাহারাদিসম্পত্তিযা ভাৰেন অনেকৰস্সসহস্স পরিমাণোপি আযু অহোসি. অযঞ্চ ৰিভাগো ৰত্তমানস্স অন্তরকপ্পস্স ৰসেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. কলাবুরাজাদীনন্তি আদি-সদ্দেন নন্দযক্খনন্দমাণৰকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তং সব্বম্পীতি যং ‘‘কালমরণং অকালমরণং, তত্থাপি পুঞ্ঞক্খযমরণং আযুক্খযমরণং উভযক্খযমরণং উপক্কমমরণ’’ন্তি ৰুত্তপ্পভেদং মরণং, তং সব্বম্পি.
১৬৮. যোনিসোতি উপাযেন. মনসিকারোতি মরণারম্মণো মনসিকারো. যেন পন উপাযেন মনসিকারো পৰত্তেতব্বো, তং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘অযোনিসো পৰত্তযতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযোনিসো পৰত্তযতোতি অনুপাযেন সতিং, সংৰেগং, ঞাণঞ্চ অনুপট্ঠপেত্ৰা মরণং অনুস্সরতো. তদেতং সব্বম্পীতি সোকপামোজ্জানং উপ্পজ্জনং, সংৰেগস্স অনুপ্পজ্জনং, সন্তাসস্স উপ্পজ্জনঞ্চ যথাক্কমং সতিসংৰেগঞাণৰিহরতো হোতি. যো হি ‘‘মরণং নামেতং জাতস্স একন্তিক’’ন্তি পণ্ডিতানং ৰচনং সরতি, তত্থ সংৰেগজাতো হোতি সম্পজানো চ, তস্স ইট্ঠজনমরণাদিনিমিত্তং সোকাদযো অনোকাসাৰ. তস্মাতি যস্মা অযোনিসো মনসিকারং পৰত্তযতো এতে দোসা, তস্মা. তত্থ তত্থাতি অরঞ্ঞসুসানাদীসু. হতমতসত্তেতি চোরাদীহি হতে, সরসেন মতে চ সত্তে. দিট্ঠপুব্বা সম্পত্তি যেসং তে দিট্ঠপুব্বসম্পত্তী, তেসং দিট্ঠপুব্বসম্পত্তীনং. যোজেত্ৰাতি উপট্ঠপেত্ৰা. একচ্চস্সাতি তিক্খিন্দ্রিযস্স ঞাণুত্তরস্স.
১৬৯. ৰধকপচ্চুপট্ঠানতোতি ঘাতকস্স ৰিয পতি পতি উপট্ঠানতো আসন্নভাৰতো. সম্পত্তিৰিপত্তিতোতি আরোগ্যাদিসম্পত্তীনং ৰিয জীৰিতসম্পত্তিযা ৰিপজ্জনতো. উপসংহরণতোতি পরেসং মরণং দস্সেত্ৰা অত্তনো মরণস্স উপনযনতো. কাযবহুসাধারণতোতি সরীরস্স বহূনং সাধারণভাৰতো. আযুদুব্বলতোতি জীৰিতস্স দুব্বলভাৰতো. অনিমিত্ততোতি মরণস্স ৰৰত্থিতনিমিত্তাভাৰতো. অদ্ধানপরিচ্ছেদতোতি কালস্স পরিচ্ছন্নভাৰতো. খণপরিত্ততোতি জীৰিতক্খণস্স ইত্তরভাৰতো.
ৰধকপচ্চুপট্ঠানতোতি এত্থ ৰিয-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰধকস্স ৰিয পচ্চুপট্ঠানতো’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ চারযমানোতি আগুরেন্তো পহরণাকারং করোন্তো. পচ্চুপট্ঠিতোৰ উপগন্ত্ৰা ঠিতো সমীপে এৰ. জরামরণং গহেত্ৰাৰ নিব্বত্তন্তি ‘‘যথা হি অহিচ্ছত্তকমকুল়ং উগ্গচ্ছন্তং পংসুৰিরহিতং ন হোতি, এৰং সত্তা নিব্বত্তন্তা জরামরণৰিরহিতা ন হোন্তী’’তি এত্তকেন উপমা. অহিচ্ছত্তকমকুল়ং কদাচি কত্থচি পংসুৰিরহিতম্পি ভৰেয্য, সত্তা পন কথঞ্চিপি জরামরণৰিরহিতা ন হোন্তীতি খণিকমরণং তাৰ উপমাভাৰেন দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতং মরণং দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা যদিমে সত্তা জরামরণং গহেত্ৰাৰ নিব্বত্তন্তি, নিব্বত্তিসমনন্তরমেৰ মরিতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তথা হী’’তিআদি. অৰস্সং মরণতোতি অৰস্সং মরিতব্বতো, একন্তেন মরণসব্ভাৰতো ৰা. পব্বতেয্যাতি পব্বততো আগতা. হারহারিনীতি পৰাহে পতিতস্স তিণপণ্ণাদিকস্স অতিৰিয হরণসীলা. সন্দতেৰাতি সৰতি এৰ. ৰত্ততেৰাতি পৰাহৰসেন ৰত্ততি এৰ ন তিট্ঠতি.
যমেকরত্তিন্তি যস্সং একরত্তিযং, ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং, অচ্চন্তসংযোগে ৰা. পঠমন্তি সব্বপঠমং পটিসন্ধিক্খণে. গব্ভেতি মাতুকুচ্ছিযং. মাণৰোতি সত্তো. যেভুয্যেন সত্তা রত্তিযং পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি রত্তিগ্গহণং. অব্ভুট্ঠিতোৰাতি উট্ঠিতঅব্ভো ৰিয, অভিমুখভাৰেন ৰা উট্ঠিতোৰ মরণস্সাতি অধিপ্পাযো. সো যাতীতি সো মাণৰো যাতি, পঠমক্খণতো পট্ঠায গচ্ছতেৰ. স গচ্ছং ন নিৰত্ততীতি সো এৰং গচ্ছন্তো খণমত্তম্পি ন নিৰত্ততি, অঞ্ঞদত্থু মরণংযেৰ উপগচ্ছতি.
কুন্নদীনন্তি পব্বততো পতিতানং খুদ্দকনদীনং. পাতো আপোরসানুগতবন্ধনানন্তি পুরিমদিৰসে দিৰা সূরিযসন্তাপেন অন্তো অনুপৰিসিত্ৰা পুন রত্তিযং বন্ধনমূলং উপগতেন আপোরসেন তিন্তসিথিলবন্ধনতায পাতো আপোরসানুগতবন্ধনানং.
অচ্চযন্তীতি অতিক্কমন্তি. উপরুজ্ঝতীতি নিরুজ্ঝতি. উদকমেৰ ওদকং, উদকোঘং ৰা. যস্মা অচ্চযন্তি অহোরত্তা, তস্মা জীৰিতং উপরুজ্ঝতি. যস্মা জীৰিতং উপরুজ্ঝতি, তস্মা আযু খীযতি মচ্চানং. পপততোতি পপতনতো ভযং সামিকানং রুক্খে ঠত্ৰা কম্মে ৰিনিযুঞ্জিতুকামানং, হেট্ঠা পৰিট্ঠানং ৰা. উগ্গমনং পতি উগ্গমননিমিত্তং. মা মং অম্ম নিৰারয পব্বজ্জাযাতি অধিপ্পাযো.
কোচি মিত্তমুখসত্তুরন্ধগৰেসী সহ ৰত্তমানোপি ন হনেয্য, অযং পন একংসেন হনতিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সহজাতিযা আগততো’’তি ৰত্ৰা ‘‘জীৰিতহরণতো চা’’তি ৰুত্তং.
১৭০. নন্তি সম্পত্তিং. সুখীতি দিব্বসদিসেহি ভোগেহি, আধিপতেয্যেন চ সুখসমঙ্গী. দেহবন্ধেনাতি সরীরেন. অসোকোতি অসোকমহারাজা. সোকমাগতোতি সোচিতব্বতং গতো.
আরোগ্যং যোব্বনানং. ব্যাধিজরাপরিযোসানতা জীৰিতস্স মরণপরিযোসানতায উদাহরণৰসেন আনীতা, পচ্চযভাগৰসেন ৰা. লোকোযেৰ লোকসন্নিৰাসো যথা সত্তাৰাসাতি, সন্নিৰসিতব্বতায ৰা সত্তনিকাযো লোকসন্নিৰাসো. অনুগতোতি অনুবন্ধো পচ্চত্থিকেন ৰিয. অনুসটোতি অনুপৰিট্ঠো উপৰিসেন ৰিয. অভিভূতোতি অজ্ঝোত্থটো মদ্দহত্থীহি ৰিয. অব্ভাহতোতি পহটো ভূতেহি ৰিয.
সেলাতি সিলামযা, ন পংসুআদিমযা. ৰিপুলাতি মহন্তা অনেকযোজনাযামৰিত্থারা. নভং আহচ্চাতি ৰিপুলত্তা এৰ আকাসং অভিৰিহচ্চ সব্বদিসাসু ফরিত্ৰা. অনুপরিযেয্যুন্তি অনুৰিচরেয্যুং. নিপ্পোথেন্তাতি অত্তনা আঘাতিতং চুণ্ণৰিচুণ্ণং করোন্তা. অধিৰত্তন্তীতি অধিভৰন্তি. কুলেন ৰা রূপেন ৰা সীলেন ৰা সুতেন ৰা সদ্ধাদীহি ৰা সেট্ঠোতি সম্ভাৰনায খত্তিযাদীসু ন কঞ্চি পরিৰজ্জেতি. তেহি এৰ নিহীনোতি অৰমঞ্ঞমানায সুদ্দাদীসু ন কঞ্চি পরিৰজ্জেতি. অঞ্ঞদত্থু সব্বমেৰ অভিমদ্দতি নিম্মথতি. দণ্ডাদিউপাযা চ তত্থ অৰিসযা এৰাতি দস্সেতুং ‘‘ন তত্থ হত্থীনং ভূমী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মন্তযুদ্ধেনাতি আথব্বণৰেদৰিহিতেন মন্তসঙ্গামপ্পযোগেন. ধনেনাতি ধনদানেন. ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পনত্থো. তেন সামং, ভেদঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.
১৭১. পরেহি সদ্ধিং অত্তনো উপসংহরণতোতি পরেহি মতেহি সদ্ধিং ‘‘তেপি নাম মতা, কিমঙ্গং পন মাদিসা’’তি অত্তনো মরণস্স উপনযনতো. যসমহত্ততোতি পরিৰারমহত্ততো, ৰিভৰমহত্ততো চ. পুঞ্ঞমহত্ততোতি মহাপুঞ্ঞভাৰতো. থামমহত্ততোতি ৰীরিযবলমহত্ততো. যুধিট্ঠিলো ধম্মপুত্তো. চানুরো যো বলদেৰেন নিব্বুদ্ধং কত্ৰা মারিতো.
সহ ইদ্ধীহীতি ৰেজযন্তকম্পননন্দোপনন্দদমনাদীসু দিট্ঠানুভাৰাহি অত্তনো ইদ্ধীহি সদ্ধিং মচ্চুমুখং পৰিট্ঠো.
কলং নগ্ঘন্তি সোল়সিন্তি সোল়সন্নং পূরণভাগং ন অগ্ঘন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – আযস্মতো থেরস্স সারিপুত্তস্স পঞ্ঞং সোল়সভাগে কত্ৰা ততো একং ভাগং সোল়সধা গহেত্ৰা লদ্ধং একভাগসঙ্খাতং কলং সম্মাসম্বুদ্ধং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞেসং সত্তানং পঞ্ঞা ন অগ্ঘন্তীতি.
সব্বস্সাপি সংকিলেসপক্খস্স সমুগ্ঘাতো ঞাযেন আরদ্ধৰীরিযস্স হোতীতি আহ ‘‘ঞাণৰীরিযবলেনা’’তি. সম্মাদিট্ঠিসম্মাৰাযামেসু হি সিদ্ধেসু অট্ঠঙ্গিকো অরিযমগ্গো সিদ্ধোৰ হোতীতি. একাকীভাৰেন খগ্গৰিসাণকপ্পা. পরতোঘোসেন ৰিনা সযমেৰ ভূতা পটিৰিদ্ধাকুপ্পাতি সযম্ভুনো.
হত্থগতসুৰণ্ণৰলযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনং ৰংসকল়ীরস্স কত্থচি অসত্ততাতি এৰমাদিকং তং তং নিমিত্তং কারণং আগম্ম. ৰীমংসন্তাতি পৰত্তিনিৰত্তিযো উপপরিক্খন্তা. মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং এসনট্ঠেন মহেসযো. একচরিযনিৰাসেনাতি একচরিযনিৰাসমত্তেন, ন সীলাদিনা. খগ্গমিগসিঙ্গসমা উপমা যেসং, খগ্গমিগসিঙ্গং ৰা সমূপমা যেসং তে খগ্গসিঙ্গসমূপমা.
তম্বনখতুঙ্গনখতাদিঅসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতেহি সুপ্পতিট্ঠিতপাদতাদীহি দ্ৰত্তিংসায মহাপুরিসলক্খণেহি ৰিচিত্রো অচ্ছরিযব্ভুতো রূপকাযো এতস্সাতি অসীতি…পে… রূপকাযো. সহ ৰাসনায সব্বেসং কিলেসানং পহীনত্তা সব্বাকারপরিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণরতনেহি সমিদ্ধো ধম্মকাযো এতস্সাতি সব্বাকার…পে… ধম্মকাযো. ঠানসোতি তঙ্খণেযেৰ.
এৰং মহানুভাৰস্সাতি এৰং যথাৰুত্তরূপকাযসম্পত্তিযা, ধম্মকাযসম্পত্তিযা চ ৰিঞ্ঞাযমানৰিপুলাপরিমেয্যবুদ্ধানুভাৰস্স, ৰসং নাগতং অনুপগমনৰসেনাতি অধিপ্পাযো.
মরণং সামঞ্ঞং এতস্সাতি মরণসামঞ্ঞো, তস্স ভাৰো মরণসামঞ্ঞতা, তায.
১৭২. কিমিকুলানন্তি কিমিসমূহানং, কিমিজাতীনং ৰা. জীযন্তীতি জরং পাপুণন্তি.
নিক্খন্তেতি ৰীতিৰত্তে. পটিহিতাযাতি পচ্চানুগতায. সো মমস্স অন্তরাযোতি সা যথাৰুত্তা ন কেৰলং কালকিরিযাৰ, অথ খো মম অতিদুল্লভং খণং লভিত্ৰা ঠিতস্স সত্থুসাসনমনসিকারস্স অন্তরাযো অস্স ভৰেয্য. ব্যাপজ্জেয্যাতি ৰিপত্তিং গচ্ছেয্য. সত্থকেন ৰিয অঙ্গপচ্চঙ্গানং কন্তনকা মরণকালে সন্ধিবন্ধনচ্ছেদনকৰাতা সত্থকৰাতা.
১৭৩. অবলন্তি বলহীনং. দুব্বলন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অভাৰত্থো হি অযং দু-সদ্দো ‘‘দুস্সীলো (অ. নি. ৫.২১৩; অ. নি. ১০.৭৫) দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৪৯) ৰিয. তদেতং আযু. অস্সাসপস্সাসানং সমৰুত্তিতা অপরাপরং পৰেসনিক্খমোৰ. বহি নিক্খন্তনাসিকৰাতে অন্তো অপৰিসন্তে, পৰিট্ঠে ৰা অনিক্খমন্তেতি একস্সেৰ পৰেসনিক্খমো ৰিয ৰুত্তং, তং নাসিকৰাতভাৰসামঞ্ঞেনাতি দট্ঠব্বং. অধিমত্ততায অচ্চাসন্নঅধিট্ঠানাদিনা. তদভাৰো হি ইরিযাপথানং সমৰুত্তিতা. অতিসীতেন অভিভূতস্স কাযস্স ৰিপজ্জনং মহিংসরট্ঠাদীসু হিমপাতকালেন দীপেতব্বং. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নসরীরা জীৰিতক্খযং পাপুণন্তি. অতিউণ্হেন অভিভূতস্স ৰিপজ্জনং মরুকন্তারে উণ্হাভিতত্তায পচ্ছিং, তত্থ ঠপিতং উপরি সাটকং, পুত্তঞ্চ অক্কমিত্ৰা মতায ইত্থিযা দীপেতব্বং. মহাভূতানং সমৰুত্তিতা পকোপাভাৰো. পথৰীধাতুআদীনং পকোপেন সরীরস্স ৰিকারাপত্তি পরতো ধাতুকম্মট্ঠানকথাযং আগমিস্সতি. যুত্তকালেতি ভুঞ্জিতুং যুত্তকালে খুদ্দাভিভূতকালে.
১৭৪. অৰৰত্থানতোতি কালাদিৰসেন ৰৰত্থানাভাৰতো. ৰৰত্থানন্তি চেত্থ পরিচ্ছেদো অধিপ্পেতো, ন অসঙ্করতো ৰৰত্থানং, নিচ্ছযো চাতি আহ ‘‘পরিচ্ছেদাভাৰতো’’তি. ন নাযরেতি ন ঞাযন্তি.
ইতো পরন্তি এত্থ পরন্তি পরং অঞ্ঞং কালন্তি অত্থো. তেন ওরকালস্সাপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. পরমাযুতো ওরকালং এৰ চেত্থ ‘‘পর’’ন্তি অধিপ্পেতং. ততো পরং সত্তানং জীৰনস্স অভাৰতো ‘‘ৰৰত্থানাভাৰতো’’তি ৰত্তুং ন সক্কাতি. অব্বুদপেসীতিআদীসু ‘‘অব্বুদকালে পেসিকালে’’তিআদিনা কাল-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. কালোতি ইধ পুব্বণ্হাদিৰেলা অধিপ্পেতা. তেনাহ ‘‘পুব্বণ্হেপি হী’’তিআদি. ইধেৰ দেহেন পতিতব্বন্তি সম্বন্ধো. অনেকপ্পকারতোতি নগরে জাতানং গামে, গামে জাতানং নগরে, ৰনে জাতানং জনপদে, জনপদে জাতানং ৰনেতিআদিনা অনেকপ্পকারতো. ইতো চুতেনাতি ইতো গতিতো চুতেন. ইধ ইমিস্সং গতিযং. যন্তযুত্তগোণো ৰিযাতি যথা যন্তে যুত্তগোণো যন্তং নাতিৰত্ততি, এৰং লোকো গতিপঞ্চকন্তি এত্তকেন উপমা.
১৭৫. অপ্পং ৰা ভিয্যোতি ৰস্সসততো উপরি ‘‘দস ৰা ৰস্সানি, ৰীসতি ৰা’’তিআদিনা দুতিযং ৰস্সসতং অপাপুণন্তো অপ্পকং ৰা জীৰতীতি অত্থো. গমনীযোতি গন্ধব্বো উপপজ্জনৰসেন. সম্পরাযোতি পরলোকো.
হীল়েয্যাতি পরিভৰেয্য ন সম্ভাৰেয্য. নন্তি আযুং. সুপোরিসোতি সাধুপুরিসো পঞ্ঞৰা. চরেয্যাতি সুচরিতং চরেয্য. তেনাহ ‘‘আদিত্তসীসোৰা’’তি.
সত্তহি উপমাহীতি –
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, তিণগ্গে উস্সাৰবিন্দু সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে খিপ্পংযেৰ পটিৰিগচ্ছতি, ন চিরট্ঠিতিকং হোতি. উদকে উদকপুব্বুল়ং. উদকে দণ্ডরাজি. নদী পব্বতেয্যা দূরঙ্গমা সীঘসোতা হারহারিনী. বলৰা পুরিসো জিৰ্হগ্গে খেল়পিণ্ডং সংযূহিত্ৰা অকসিরেনেৰ ৰমেয্য. দিৰসং সন্তত্তে অযোকটাহে মংসপেসি পক্খিত্তা খিপ্পংযেৰ পটিৰিগচ্ছতি, ন চিরট্ঠিতিকা হোতি. গাৰী ৰজ্ঝা আঘাতনং নীযমানা যং যদেৰ পাদং উদ্ধরতি, সন্তিকেৰ হোতি ৰধস্স, সন্তিকেৰ মরণস্স, এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, গোৰজ্ঝূপমং জীৰিতং মনুস্সানং পরিত্তং লহুকং বহুদুক্খং বহুপাযাসং মন্তাযং বোদ্ধব্বং, কত্তব্বং কুসলং, চরিতব্বং ব্রহ্মচরিযং, নত্থি জাতস্স অমরণ’’ন্তি (অ. নি. ৭.৭৪) –
এৰমাগতাহি ইমাহি সত্তহি উপমাহি অলঙ্কতং.
রত্তিন্দিৰন্তি একং রত্তিন্দিৰং. ভগৰতো সাসনন্তি অরিযমগ্গপটিৰেধাৰহং সত্থু ওৰাদং. বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি বহুং ৰত মযা অত্তহিতং পব্বজিতকিচ্চং কতং ভৰেয্য. তদন্তরন্তি তং খণং তত্তকং ৰেলং. একং পিণ্ডপাতন্তি একং দিৰসং যাপনপ্পহোনকং পিণ্ডপাতং. দন্ধন্তি মন্দং চিরায. অৰিস্সাসিযো অৰিস্সাসনীযো.
১৭৬. চিত্তে ধরন্তেযেৰ সত্তানং জীৰিতৰোহারো, চিত্তস্স চ অতিইত্তরো খণো লহুপরিৰত্তিভাৰতো. যথাহ ভগৰা ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮; কথা. ৩৩৫). তস্মা সত্তানং জীৰিতং একচিত্তক্খণিকত্তা লহুসং ইত্তরন্তি দস্সেন্তো ‘‘পরমত্থতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পরমত্থতো’’তি ইমিনা যাযং ‘‘যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসত’’ন্তিআদিনা সত্তানং (দী. নি. ২.৭; সং. নি. ১.১৪৫; অ. নি. ৭.৭৪) জীৰিতপ্পৰত্তি ৰুত্তা, সা পবন্ধৰিসযত্তা ৰোহারৰসেনাতি তং পটিক্খিপতি. ‘‘অতিপরিত্তো’’তি ইমিনা –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চত্তারো দল়্হধম্মা ধনুগ্গহা সুসিক্খিতা কতহত্থা কতূপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং…পে… কতূপাসনানং চতুদ্দিসা কণ্ডে খিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে পথৰিযং গহেত্ৰা আহরিস্সামী’তি. যথা চ, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স জৰো, যথা চ চন্দিমসূরিযানং জৰো, ততো সীঘতরো. যথা চ, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স জৰো, যথা চ চন্দিমসূরিযানং জৰো, যথা চ যা দেৰতা চন্দিমসূরিযানং পুরতো ধাৰন্তি, তাসং দেৰতানং জৰো, ততো সীঘতরং আযুসঙ্খারা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) –
এৰং ৰুত্তং পরিত্তম্পি পটিক্খিপতি. তত্র হি গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি, পাদে চ বদ্ধখুরধারাসন্নিপাততোপি পরিত্তকো রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স সো খণো ৰুত্তো, চিত্তস্স পন অতিৰিয পরিত্ততরো, যস্স উপমাপি নত্থি. তেনেৰাহ ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, উপমাপি ন সুকরা, যাৰ লহুপরিৰত্তং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). জীৰিতক্খণোতি জীৰনক্খণো. একচিত্তপ্পৰত্তিমত্তোযেৰ একস্স চিত্তস্স পৰত্তিমত্তেনেৰ সত্তানং পরমত্থতো জীৰনক্খণস্স পরিচ্ছিন্নত্তা. ইদানি তমত্থং উপমায পকাসেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰত্তমানন্তি পৰত্তন্তং. একচিত্তক্খণিকন্তি একচিত্তক্খণমত্তৰন্তং. তস্মিং চিত্তে নিরুদ্ধমত্তেতি যেন ৰত্তমানচিত্তক্খণেন ‘‘জীৰতী’’তি ৰুচ্চতি, তস্মিং চিত্তে নিরোধং ভঙ্গং পত্তমত্তে তংসমঙ্গী সত্তো নিরুদ্ধো মতোতি ৰুচ্চতি. ৰুত্তমেৰত্থং পাল়িযা ৰিভাৰেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন তীসুপি কালেসু সত্তানং পরমত্থতো জীৰনং নাম চিত্তক্খণৰসেনেৰাতি দস্সেতি.
জীৰিতন্তি জীৰিতিন্দ্রিযং. সুখদুক্খাতি সুখদুক্খৰেদনা. উপেক্খাপি হি সুখদুক্খাসু এৰ অন্তোগধা ইট্ঠানিট্ঠভাৰতো. অত্তভাৰোতি জীৰিতৰেদনাৰিঞ্ঞাণানি ঠপেত্ৰা অৰসিট্ঠধম্মা ৰুত্তা. কেৰলাতি অত্তনা, নিচ্চভাৰেন ৰা অৰোমিস্সা. একচিত্তসমাযুত্তাতি একেকেন চিত্তেন সহিতা. লহুসো ৰত্ততি খণোতি ৰুত্তনযেন একচিত্তক্খণিকতায লহুকো অতিইত্তরো জীৰিতাদীনং খণো ৰত্ততি.
যে নিরুদ্ধা মরন্তস্সাতি চৰন্তস্স সত্তস্স চুতিতো উদ্ধং ‘‘নিরুদ্ধা’’তি ৰত্তব্বা যে খন্ধা. তিট্ঠমানস্স ৰা ইধাতি যে ৰা ইধ পৰত্তিযং তিট্ঠন্তস্স ধরন্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা নিরুদ্ধা খন্ধা. সব্বেপি সদিসা তে সব্বেপি একসদিসা. কথং? গতা অপ্পটিসন্ধিকা পুন আগন্ত্ৰা পটিসন্ধানাভাৰেন ৰিগতা. যথা হি চুতিখন্ধা ন নিৰত্তন্তি, এৰং ততো পুব্বেপি খন্ধা, তস্মা একচিত্তক্খণিকং সত্তানং জীৰিতন্তি অধিপ্পাযো.
অনিব্বত্তেন ন জাতোতি অনুপ্পন্নেন চিত্তেন জাতো ন হোতি অজাতো নাম হোতি. পচ্চুপ্পন্নেন ৰত্তমানেন চিত্তেন জীৰতি জীৰমানো নাম হোতি. চিত্তভঙ্গা মতো লোকোতি চুতিচিত্তস্স ৰিয সব্বস্সপি তস্স তস্স চিত্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা অযং লোকো পরমত্থতো মতো নাম হোতি নিরুদ্ধস্স অপ্পটিসন্ধিকত্তা. এৰং সন্তেপি পঞ্ঞত্তি পরমত্থিযা যা তং তং ধরন্তং চিত্তং উপাদায ‘‘তিস্সো জীৰতি, ফুস্সো জীৰতী’’তি ৰচনপ্পৰত্তিযা ৰিসযভূতা সন্তানপঞ্ঞত্তি, সা এত্থ পরমত্থিযা পরমত্থভূতা. তথা হি ৰদন্তি ‘‘নামগোত্তং ন জীরতী’’তি (সং. নি. ১.৭৬).
১৭৭. অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন আকারেন. চিত্তন্তি কম্মট্ঠানারম্মণং চিত্তং. আসেৰনং লভতীতি ভাৰনাসেৰনং লভতি, বহিদ্ধা ৰিক্খেপং পহায একত্তৰসেন মরণারম্মণমেৰ হোতীতি. তেনাহ ‘‘মরণারম্মণা সতি সন্তিট্ঠতী’’তি. সভাৰধম্মানং ভেদো সভাৰধম্মগতিকো এৰাতি আহ ‘‘সভাৰধম্মত্তা পন আরম্মণস্সা’’তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২০). সংৰেজনীযত্তাতি সংৰেগজননতো মহাভূতেসু মহাৰিকারতা ৰিয গয্হমানা মরণং অনুস্সরিযমানং উপরূপরি উব্বেগমেৰ আৰহতীতি তত্থ ন ভাৰনাচিত্তং অপ্পেতুং সক্কোতি. যদি সভাৰধম্মত্তা অপ্পনং ন পাপুণাতি, লোকুত্তরজ্ঝানং একচ্চানি অরূপজ্ঝানানি চ কথন্তি আহ ‘‘লোকুত্তরজ্ঝানং পনা’’তিআদি. ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমৰসেনাতি হেট্ঠিমৰিসুদ্ধিযা আনুভাৰেন অধিগতাতিসযায পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিভাৰনায, সব্বসঙ্খারেহি নিব্বিন্দনৰিরজ্জনাদিৰিসংযোগাধিমুত্তিঅপ্পনায চ পটিপক্খভূতানং পাপধম্মানং ৰিগমোতি এৰংভূতস্স ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমস্স ৰসেন লোকুত্তরজ্ঝানং অপ্পনাপ্পত্তমেৰ হোতি. আরম্মণসমতিক্কমনমত্তং তত্থ হোতীতি অঞ্ঞেসং সভাৰধম্মারম্মণকম্মট্ঠানানং ৰিয চিত্তস্স সমাধানে ব্যাপারো নত্থি. যথাসমাহিতেন পন চিত্তেন আরম্মণসমতিক্কমনমত্তমেৰ ভাৰনায কাতব্বং, তস্মা সভাৰধম্মেপি আরুপ্পজ্ঝানং অপ্পেতীতি.
সততং অপ্পমত্তো হোতি সংৰেগবহুলত্তা, ততো এৰস্স সব্বভৰেসু অনভিরতিসঞ্ঞাপটিলাভো. জীৰিতনিকন্তিং জহাতি মরণস্স অৰস্সংভাৰিতাদস্সনতো. পাপগরহী হোতি অনিচ্চসঞ্ঞাপটিলাভতো, ততো এৰ অসন্নিধিবহুলতা, ৰিগতমলমচ্ছেরতা চ. তদনুসারেনাতি অনিচ্চসঞ্ঞাপরিচযানুসারেন. অভাৰিতমরণাতি অভাৰিতমরণানুস্সরণা. অভযো অসম্মূল়্হো কালং করোতি পগেৰ মরণসঞ্ঞায সূপট্ঠিতত্তা.
কাযগতাসতিকথাৰণ্ণনা
১৭৮. বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি এত্থাতি বুদ্ধুপ্পাদো, বুদ্ধানং উপ্পজ্জনকালো, তস্মা. অঞ্ঞত্র তং ঠপেত্ৰা, অঞ্ঞস্মিং কালেতি অত্থো. ন পৰত্তপুব্বন্তি অপৰত্তপুব্বং. ততো এৰ সব্বতিত্থিযানং অৰিসযভূতং. ননু চ সুনেত্তসত্থারাদযো (অ. নি. ৬.৫৪; ৭.৬৬, ৭৩), অঞ্ঞে চ তাপসপরিব্বাজকা সরীরং ‘‘অসুভ’’ন্তি জানিংসু. তথা হি সুমেধতাপসেন সরীরং জিগুচ্ছন্তেন ৰুত্তং –
‘‘যন্নূনিমং পূতিকাযং, নানাকুণপপূরিতং;
ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো’’তি. (বু. ৰং. ২.৮) –
আদি. কামং বোধিসত্তা, অঞ্ঞে চ তাপসাদযো সরীরং ‘‘অসুভ’’ন্তি জানন্তি, কম্মট্ঠানভাৰেন পন ন জানন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞত্র বুদ্ধুপ্পাদা’’তিআদি. সংৰেগায সংৰত্ততি যাথাৰতো কাযসভাৰপ্পৰেদনতো. অত্থাযাতি দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থায. যোগক্খেমাযাতি চতূহি যোগেহি খেমভাৰায. সতিসম্পজঞ্ঞাযাতি সব্বত্থ সতিঅৰিপ্পৰাসায চ সত্তট্ঠানিযসম্পজঞ্ঞায চ. ঞাণদস্সনপটিলাভাযাতি ৰিপস্সনাঞাণাধিগমায. ৰিজ্জাৰিমুত্তিফলসচ্ছিকিরিযাযাতি তিস্সো ৰিজ্জা, চিত্তস্স অধিমুত্তি নিব্বানং, চত্তারি সামঞ্ঞফলানীতি এতেসং পচ্চক্খকরণায. অমতস্স নিব্বানস্স অধিগমহেতুতায, অমতসদিসাতপ্পকসুখসহিততায চ কাযগতাসতি ‘‘অমত’’ন্তি ৰুত্তা. পরিভুঞ্জন্তীতি ঝানসমাপজ্জনেন ৰল়ঞ্জন্তি. পরিহীনন্তি জিনং. ৰিরদ্ধন্তি অনধিগমেন ৰিরজ্ঝিতং. আরদ্ধন্তি সাধিতং নিপ্ফাদিতং. অনেকেহি আকারেহি তেসু তেসু সুত্তন্তেসু পসংসিত্ৰা যং তং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং নিদ্দিট্ঠন্তি সম্বন্ধো. কত্থ পন নিদ্দিট্ঠন্তি? কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো). তত্থ হি ‘‘কথং ভাৰিতা চ ভিক্খৰে’’তিআদিনা অযং দেসনা আগতা. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, কেন পকারেন কাযগতাসতিভাৰনা ভাৰিতা, কেন চ পকারেন পুনপ্পুনং কতা আনাপানজ্ঝানাদীনং নিপ্ফত্তিযা মহপ্ফলা, তেসং তেসং ৰিজ্জাভাগিযানং, অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানঞ্চ ধম্মানং, অরতিরতিসহনতাদীনঞ্চ সংসিদ্ধিযা মহানিসংসা চ হোতীতি? আনাপানপব্বন্তি আনাপানকম্মট্ঠানাৰধি. এস নযো সেসেসুপি.
ধাতুমনসিকারকম্মট্ঠানেন যদিপি উপচারসমাধি ইজ্ঝতি, সম্মসনৰারো পন তত্থ সাতিসযোতি ধাতুমনসিকারপব্বম্পি ‘‘ৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অযম্পি খো কাযো এৰংধম্মো এৰংভাৰী এৰংঅনতীতো’’তি (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২) তত্থ তত্থ অসুভানিচ্চতাদীহি সদ্ধিং কাযে আদীনৰস্স ৰিভাৰনৰসেন দেসনায আগতত্তা ‘‘নৰসিৰথিক…পে… ৰুত্তানী’’তি ৰুত্তং. এত্থ উদ্ধুমাতকাদীসূতি এতেসু সিৰথিকপব্বেসু আগতউদ্ধুমাতকাদীসু. আনাপানস্সতিৰসেনাতি আনাপানস্সতিভাৰনাৰসেন. যো উপরি ‘‘করীসং মত্থলুঙ্গ’’ন্তি মত্থলুঙ্গকোট্ঠাসো গয্হতি, তং ইধ পাল়িযং (ম. নি. ৩.১৫৪) অট্ঠিমিঞ্জেনেৰ সঙ্গণ্হিত্ৰা দেসনা আগতাতি দস্সেন্তো ‘‘মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জেন সঙ্গহেত্ৰা’’তি আহ. ইধাতি ইমস্মিং অনুস্সতিনিদ্দেসে. কাযং গতা, কাযে ৰা গতা সতি কাযগতাসতীতি সতিসীসেন ইদং দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানং অধিপ্পেতন্তি যোজনা.
১৭৯. চতুমহাভূতিকন্তি চতুমহাভূতসন্নিস্সযং. পূতিকাযন্তি পূতিভূতং পরমদুগ্গন্ধকাযং. ঠানগমনাৰত্থং সরীরং সন্ধায, তস্স ৰা অৰযৰেসু সব্বহেট্ঠিমং পাদতলন্তি ৰুত্তং ‘‘উদ্ধং পাদতলা’’তি. তিরিযং তচপরিচ্ছিন্নন্তি এত্থ ননু কেসলোমনখানং, তচস্স চ অতচপরিচ্ছিন্নতা অত্থীতি? কিঞ্চাপি অত্থি, তচপরিচ্ছিন্নবহুলতায পন কাযস্স তচপরিচ্ছিন্নতা হোতীতি এৰং ৰুত্তং. তচো পরিযন্তো অস্সাতি তচপরিযন্তোতি এতেন পন ৰচনেন কাযেকদেসভূতো তচো গহিতো এৰ, তপ্পটিবদ্ধা চ কেসাদযো তদনুপৰিট্ঠমূলা তচপরিযন্তাৰ হোন্তীতি দ্ৰত্তিংসাকারসমূহো সব্বোপি কাযো তচপরিযন্তো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
অত্থীতি ৰচনৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, নিপাতপদং ৰা এতং. তস্মা তীসুপি সঙ্খাসু তদেৰস্স রূপং. তেনাহ ‘‘সংৰিজ্জন্তী’’তি. অক্খরচিন্তকেহি সরীরে কায-সদ্দং ৰণ্ণন্তেহিপি অসুচিসমুদাযভাৰেনেৰ ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অসুচিসঞ্চযতো’’তি ৰত্ৰা পুন নং নিরুত্তিনযেন দস্সেতুং ‘‘কুচ্ছিতান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আযভূততোতি উপ্পত্তিট্ঠানভূতত্তা. ‘‘পূরং নানপ্পকারস্সা’’তি ৰুত্তং. ‘‘কে পন তে পকারা? যেহি নানপ্পকারং অসুচি ৰুত্ত’’ন্তি তে কেসাদিকে দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘কেসা লোমা’’তিআদি ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দীপেন্তো আহ ‘‘এতে কেসাদযো দ্ৰত্তিংসাকারা’’তি. আকারা পকারাতি হি একো অত্থোতি. এৰং সম্বন্ধোতি ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে নখা’’তিআদিনা সব্বকোট্ঠাসেসু ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে’’তি পদত্তযেন সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
পরিতোতি তিরিযং, সমন্ততো ৰা পাদতলকেসমূলেসু চ তচস্স লব্ভনতো. সুচিভাৰন্তি সুচিনো সব্ভাৰং, সুচিমেৰ ৰা.
১৮০. যেন ৰিধিনা উগ্গহে কুসলো হোতি, সো সত্তৰিধো ৰিধি ‘‘উগ্গহকোসল্ল’’ন্তি ৰুচ্চতি, তন্নিব্বত্তং ৰা ঞাণং. মনসিকারকোসল্লেপি এসেৰ নযো.
সজ্ঝাযন্তা ৰাতি সজ্ঝাযং করোন্তা এৰ. তেসং কির চত্তারো মাসে সজ্ঝাযন্তানং সজ্ঝাযমগ্গেনেৰ কোট্ঠাসে উপধারেন্তানং পটিপাটিযা দ্ৰত্তিংসাকারা ৰিভূততরা হুত্ৰা খাযিংসু, পটিক্কূলসঞ্ঞা সণ্ঠাসি, তে তস্মিং নিমিত্তে ঝানং অপ্পেত্ৰা ঝানপাদকং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা দস্সনমগ্গং পটিৰিজ্ঝিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘সজ্ঝাযন্তা ৰ সোতাপন্না অহেসু’’ন্তি.
পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি তচপঞ্চকাদিৰসেনেৰ পরিচ্ছেদং কত্ৰা. পথৰীধাতুবহুলভাৰতো মত্থলুঙ্গস্স করীসাৰসানে তন্তিআরোপনমাহ. এত্থ চ মংসং, ন্হারু, অট্ঠি, অট্ঠিমিঞ্জং ৰক্কং, ৰক্কং অট্ঠিমিঞ্জং, অট্ঠি, ন্হারু, মংসং, তচো, দন্তা, নখা, লোমা, কেসাতি এৰং ৰক্কপঞ্চকাদীসু অনুলোমসজ্ঝাযং ৰত্ৰা পটিলোমসজ্ঝাযো পুরিমেহি সম্বন্ধো ৰুত্তো. স্ৰাযং সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) ৰিসুং তিপঞ্চাহং, পুরিমেহি একতো তিপঞ্চাহন্তি ছপঞ্চাহং সজ্ঝাযো ৰুত্তো, তত্থ আদিঅন্তদস্সনৰসেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. অনুলোমপটিলোমসজ্ঝাযেপি হি পটিলোমসজ্ঝাযো অন্তিমো হোতি, সজ্ঝাযপ্পকারন্তরং ৰা এতম্পীতি ৰেদিতব্বং.
হত্থসঙ্খলিকাতি অঙ্গুলিপন্তিমাহ.
মনসা সজ্ঝাযোতি চিত্তেন চিন্তনমাহ, যং মানসং ‘‘জপ্পন’’ন্তি ৰুচ্চতি, সম্মদেৰ অজ্ঝাযোতি ৰা সজ্ঝাযো, চিন্তনন্তি অত্থো. চিরতরং সুট্ঠু পৰত্তনেন পগুণভূতা কম্মট্ঠানতন্তি সমাৰজ্জিত্ৰা মনসি করোন্তস্স আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা কত্থচি অসজ্জমানা নিরন্তরমেৰ উপট্ঠাতি, তদনুসারেন তদত্থোপি ৰিভূততরো হুত্ৰা খাযতীতি আহ ‘‘ৰচসা সজ্ঝাযো হি…পে… পটিৰেধস্স পচ্চযো হোতী’’তি. লক্খণপটিৰেধস্সাতি অসুভলক্খণপটিৰেধস্স.
পটিক্কূলসভাৰসল্লক্খণস্স কস্সচি ৰণ্ণগ্গহণমুখেন কোট্ঠাসা ৰৰত্থানং গচ্ছন্তি, কস্সচি সণ্ঠানগ্গহণমুখেন, কস্সচি দিসাৰিভাগগ্গহণমুখেন, কস্সচি পতিট্ঠিতোকাসগ্গহণমুখেন, কস্সচি সব্বসো পরিচ্ছিজ্জগ্গহণমুখেনাতি ৰণ্ণাদিতো সল্লক্খণং উগ্গহকোসল্লাৰহং ৰুত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘কেসাদীনং ৰণ্ণো ৰৰত্থপেতব্বো’’তিআদিমাহ.
অত্তনো ভাগো সভাগো, সভাগেন পরিচ্ছেদো সভাগপরিচ্ছেদো, হেট্ঠুপরিতিরিযপরিযন্তেহি, সকোট্ঠাসিককেসন্তরাদীহি চ পরিচ্ছেদোতি অত্থো. অমিস্সকতাৰসেনাতি কোট্ঠাসন্তরেহি অৰোমিস্সকতাৰসেন. অসভাগো হি ইধ ‘‘ৰিসভাগো’’তি অধিপ্পেতো, ন ৰিরুদ্ধসভাগো. স্ৰাযমত্থো কেসাদিসদ্দতো এৰ লব্ভতি. সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি ‘‘কেসা’’তি ৰুত্তে ‘‘অকেসা ন হোন্তী’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. কে পন তে অকেসা? লোমাদযো, ন চ ঘটাদীসু পসঙ্গোপকরণেনেৰ তেসং নিৰত্তিতত্তা.
পটিক্কূলৰসেনেৰ কথিতং ধাতুৰিভাগস্স সামঞ্ঞতোপি অগহিতত্তা. তত্থেৰ ৰিসুং ধাতুকম্মট্ঠানস্স কথিতত্তা চ ধাতুৰিভঙ্গো পক্কুসাতিসুত্তং (ম. নি. ৩.৩৪২) ৰিভঙ্গপ্পকরণে ধাতুৰিভঙ্গপাল়ি (ৰিভ. ১৭২ আদযো) চ. যস্স ৰণ্ণতো উপট্ঠাতি কেসাদি, তং পুগ্গলং সন্ধায ঝানানি কেসাদীসু ৰণ্ণকসিণারম্মণানি ৰিভত্তানি. ঞত্ৰা আচিক্খিতব্বন্তি যদত্থং ৰুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ধাতুৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং পটিক্কূলমনসিকারপব্বে. কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো) হি পটিক্কূলমনসিকারপব্বং গহেত্ৰা ইধ কাযগতাসতিভাৰনা নিদ্দিসীযতি.
১৮১. ন একন্তরিকাযাতি একন্তরিকাযপি ন মনসি কাতব্বং, পগেৰ দ্ৰন্তরিকাদিনাতি অধিপ্পাযো. ন ভাৰনং সম্পাদেতি, লক্খণপটিৰেধং ন পাপুণাতি একন্তরিকায মনসি করোন্তোতি সম্বন্ধো.
ওক্কমনৰিস্সজ্জনন্তি পটিপজ্জিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বে মগ্গে. পুচ্ছিত্ৰাৰ গন্তব্বং হোতি গহেতব্বৰিস্সজ্জেতব্বট্ঠানস্স অসল্লক্খণতো. কম্মট্ঠানং পরিযোসানং পাপুণাতীতি আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা মনসিকারমত্তং হোতীতি অধিপ্পাযো. অৰিভূতং পন হোতি পটিক্কূলাকারস্স সুট্ঠু অসল্লক্খণতো. ততো এৰ ন ৰিসেসং আৰহতি.
কম্মট্ঠানং পরিযোসানং ন গচ্ছতীতি পটিপাটিযা সব্বকোট্ঠাসে মনসি করোতোযেৰ ৰিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. তে সাতিসযং পাটিক্কূলতো মনসি করোন্তস্স কম্মট্ঠানং পরিযোসানং গচ্ছেয্য, ইমস্স পন অতিৰিয দন্ধং মনসি করোতো ৰিভূততো উপট্ঠানমেৰ নত্থি, কুতো পটিক্কূলতায সণ্ঠানং. তেনাহ ‘‘ৰিসেসাধিগমস্স পচ্চযো ন হোতী’’তি.
বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণেতি ‘‘অসুচি পটিক্কূল’’ন্তি কেসাদীসু পৰত্তেতব্বং অসুভানুপস্সনং হিত্ৰা সুভাদিৰসেন গয্হমানা কেসাদযোপি ইধ ‘‘বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণমেৰা’’তি ৰেদিতব্বা. রূপাদযো হি নীলাদিৰসেন পুথুসভাৰতায পুথুত্তারম্মণং নাম, নানারম্মণন্তি অত্থো. অসমাধানং চেতসো ৰিরূপো খেপোতি ৰিক্খেপো. সো সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা সক্কচ্চং কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তেন পটিবাহিতব্বো. পরিহাযতীতি হাযতি. পরিধংসতীতি ৰিনস্সতি.
যা অযং কেসা লোমাতিআদিকা লোকসঙ্কেতানুগতা. পণ্ণত্তীতি অট্ঠ ধম্মে উপাদায পণ্ণত্তি. তং কেসাদিপণ্ণত্তিং. অতিক্কমিত্ৰাতি পটিক্কূলভাৰনায অতিক্কমিত্ৰা উগ্ঘাটেত্ৰা. তস্সা উগ্ঘাটিতত্তা তস্মিং তস্মিং কোট্ঠাসে পটিক্কূলতো উপট্ঠহন্তে ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি চিত্তং ঠপেতব্বং. ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্রিদং উপমাসংসন্দনং – মনুস্সা ৰিয যোগাৰচরো. উদপানং ৰিয কোট্ঠাসা. তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণং ৰিয কেসাদিপঞ্ঞত্তি. তেন মনুস্সানং উদপানে ন্হানপিৰনাদি ৰিয যোগাৰচরস্স পুব্বভাগে কেসা লোমাতি পণ্ণত্তিৰসেন মনসিকারো. অভিণ্হসঞ্চারেন মনুস্সানং সঞ্ঞাণেন ৰিনা উদপানে কিচ্চকরণং ৰিয যোগাৰচরস্স মনসিকারবলেন পণ্ণত্তিং অতিক্কমিত্ৰা পটিক্কূলভাৰেযেৰ চিত্তং ঠপেত্ৰা ভাৰনানুযোগো. পুব্বভাগে…পে… পাকটো হোতীতি ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৫৪) ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স কেসাদিপঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিংযেৰ কোট্ঠাসানং পটিক্কূলভাৰো পুব্বভাগে পাকটো হোতি. অথাতি পচ্ছা ভাৰনায ৰীথিপটিপন্নকালে. পটিক্কূলভাৰেযেৰ চিত্তং ঠপেতব্বন্তি কোট্ঠাসানং পটিক্কূলাকারেযেৰ ভাৰনাচিত্তং পৰত্তেতব্বং.
অনুপুব্বেন মুঞ্চনং অনুপুব্বমুঞ্চনং, অনুপট্ঠহন্তস্স অনুপট্ঠহন্তস্স মুঞ্চনন্তি অত্থো. কথং পন অনুপট্ঠানং হোতীতি আহ ‘‘আদিকম্মিকস্সা’’তিআদি. পরিযোসানকোট্ঠাসমেৰ আহচ্চ তিট্ঠতীতি ইদং কম্মট্ঠানং তন্তিঅনুসারেন আদিতো কম্মট্ঠানমনসিকারো পৰত্ততীতি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা হিস্স মনসা সজ্ঝাযো ৰিয মনসিকারো তে তে কোট্ঠাসে আমট্ঠমত্তে কত্ৰা গচ্ছতি, ন লক্খণসল্লক্খণৰসেন. যদা পন নে লক্খণসল্লক্খণৰসেন সুট্ঠু উপধারেন্তো মনসি করোতি, তদা কেচি উপট্ঠহন্তি, কেচি ন উপট্ঠহন্তি. তত্থ পটিপজ্জনৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘অথস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ কম্মন্তি মনসিকারকম্মং তাৰ কাতব্বং. কীৰ চিরন্তি? যাৰ দ্ৰীসু উপট্ঠিতেসু, তেসম্পি দ্ৰিন্নং একো সুট্ঠুতরং উপট্ঠহতি তাৰ.
উক্কুট্ঠুক্কুট্ঠিট্ঠানেযেৰ উট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰিয একত্থকতায উক্কুট্ঠিযা কমেন সব্বতালেসু পতিত্ৰা উট্ঠহিত্ৰা উট্ঠহিত্ৰা পরিযন্ততালং, আদিতালঞ্চ আগন্ত্ৰা ততো ততো তত্থ তত্থেৰ কতায উক্কুট্ঠিযা উট্ঠহিত্ৰাতি অত্থো.
দ্ৰে ভিক্খাতি দ্ৰীসু গেহেসু লদ্ধভিক্খা.
অপ্পনাতোতি অপ্পনাকারতো দ্ৰত্তিংসাকারে অপ্পনা হোন্তি. কিং পচ্চেকং কোট্ঠাসেসু হোতি উদাহু অঞ্ঞথাতি ৰিচারণাযং আহ ‘‘অপ্পনাকোট্ঠাসতো’’তি, কোট্ঠাসতো কোট্ঠাসতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কেসাদীসূ’’তিআদি.
অধিচিত্তন্তি সমথৰিপস্সনাচিত্তং.
অনুযুত্তেনাতি যুত্তপ্পযুত্তেন, ভাৰেন্তেনাতি অত্থো. কালেনকালন্তি কালে কালে. সমাধিনিমিত্তং উপলক্খিতসমাধানাকারো সমাধি এৰ. মনসি কাতব্বন্তি চিত্তে কাতব্বং, উপ্পাদেতব্বন্তি অত্থো. সমাধিকারণং ৰা আরম্মণং সমাধিনিমিত্তং, তং আৰজ্জিতব্বন্তি অত্থো. পগ্গহনিমিত্তউপেক্খানিমিত্তেসুপি এসেৰ নযো. ঠানং অত্থীতি ৰচনসেসো. তং ভাৰনা চিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য, এতস্স সংৰত্তনস্স ঠানং কারণং অত্থীতি অত্থো. তং ৰা মনসিকরণচিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য, এতস্স ঠানং কারণং অত্থীতি অত্থো. মুদুন্তি সুভাৰিতভাৰেন মুদুভূতং, ৰসীভাৰপ্পত্তন্তি অত্থো. মুদুত্তা এৰ কম্মঞ্ঞং কম্মক্খমং কম্মযোগ্গং. পভস্সরন্তি উপক্কিলেসৰিগমেন পরিসুদ্ধং, পরিযোদাতন্তি অত্থো. ন চ পভঙ্গূতি কম্মনিযভাৰূপগমনেন ন চ পভিজ্জনসভাৰং সুদ্ধন্তং ৰিয সুৰণ্ণং ৰিনিযোগক্খমং. তেনাহ ‘‘সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযাযা’’তি.
উক্কং বন্ধতীতি মূসং সম্পাদেতি. আলিম্পেতীতি আদীপেতি জালেতি. তঞ্চাতি তং পিল়ন্ধনৰিকতিসঙ্খাতং অত্থং পযোজনং অস্স সুৰণ্ণকারস্স অনুভোতি পহোতি সাধেতি. অস্স ৰা সুৰণ্ণস্স অত্থং সুৰণ্ণকারো অনুভোতি পাপুণাতি.
অভিঞ্ঞায ইদ্ধিৰিধাদিঞাণেন সচ্ছিকরণীযস্স ইদ্ধিৰিধপচ্চনুভৰনাদিকস্স অভিঞ্ঞা সচ্ছিকরণীযস্স. যস্স পচ্চক্খং অত্থি, সো সক্খি. সক্খিনো ভব্বতা সক্খিভব্বতা, সক্খিভৰনন্তি ৰুত্তং হোতি. সক্খি চ সো ভব্বো চাতি ৰা সক্খিভব্বো. অযঞ্হি ইদ্ধিৰিধাদীনং ভব্বো, তত্থ চ সক্খীতি সক্খিভব্বো, তস্স ভাৰো সক্খিভব্বতা, তং পাপুণাতি. সতি সতি আযতনেতি তস্মিং তস্মিং পুব্বহেতুআদিকে কারণে সতি.
সীতিভাৰন্তি নিব্বানং, কিলেসদরথৰূপসমং ৰা. নিগ্গণ্হাতীতি উদ্ধটং চিত্তং উদ্ধচ্চপাততো রক্খণৰসেন নিগ্গণ্হাতি. পগ্গণ্হাতীতি লীনং চিত্তং কোসজ্জপাততো রক্খণৰসেন পগ্গণ্হাতি. সম্পহংসেতীতি সমপ্পৰত্তং চিত্তং তথাপৰত্তিযং পঞ্ঞায তোসেতি, উত্তেজেতি ৰা. যদা ৰা নিরস্সাদং চিত্তং ভাৰনায ন পক্খন্দতি, তদা জাতিআদীনি সংৰেগৰত্থূনি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৪১৮; ইতিৰু. অট্ঠ. ৩৭) পচ্চৰেক্খিত্ৰা সম্পহংসেতি সমুত্তেজেতি. অজ্ঝুপেক্খতীতি যদা পন চিত্তং অলীনং অনুদ্ধতং সম্মদেৰ ভাৰনাৰীথিং ওতিণ্ণং হোতি, তদা পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু কঞ্চি ব্যাপারং অকত্ৰা সমপ্পৰত্তেসু যুগেসু সারথি ৰিয অজ্ঝুপেক্খতি উপেক্খকোৰ হোতি. পণীতাধিমুত্তিকোতি পণীতে উত্তমে মগ্গফলে অধিমুত্তো নিন্নপোণপব্ভারো.
সুগ্গহিতং কত্ৰাতি যথাৰুত্তং উগ্গহকোসল্লসঙ্খাতং ৰিধিং সুট্ঠু উগ্গহিতং পরিযাপুণনাদিনা সুপরিগ্গহিতং কত্ৰা. সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰাতি মনসিকারকোসল্লসঙ্খাতং ৰিধিং সম্মদেৰ সল্লক্খণৰসেন উপধারেত্ৰা. ৰিসেসন্তি পুব্বেনাপরং ভাৰনায ৰিসেসং. পুনপ্পুনং পরিৰত্তেত্ৰাতি কম্মট্ঠানতন্তিং পগুণভাৰং পাপেন্তো ভিয্যো ভিয্যো ৰাচায, মনসা চ পরিৰত্তেত্ৰা. গণ্ঠিট্ঠানন্তি যথা রুক্খস্স দুব্বিনিভেদো অরঞ্ঞস্স ৰা গহনভূতো পদেসো ‘‘গণ্ঠিট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং কম্মট্ঠানতন্তিযা অত্থতো দুব্বিনিভেদো গহনভূতো চ পদেসো ‘‘গণ্ঠিট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পরিপুচ্ছনাদিলদ্ধেন ঞাণফরসুনা ছিন্দিত্ৰা.
নিমিত্তন্তি কম্মট্ঠাননিমিত্তং, অসুভাকারো. এদিসেন পযোজনেন লুঞ্চনম্পি অনৰজ্জন্তি দস্সেতুং ‘‘লুঞ্চিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ছিন্নট্ঠানেতি মুণ্ডিতট্ঠানে. ৰট্টতিযেৰ নিস্সরণজ্ঝাসযেন ওলোকনতো. উস্সদৰসেনাতি অফলিতানং, ফলিতানং ৰা বহুলতাৰসেন. দিস্ৰাৰ নিমিত্তং গহেতব্বং দস্সনযোগ্যতায তচপঞ্চকস্স, ইতরেসু সুত্ৰা চ ঞত্ৰা চ নিমিত্তং গহেতব্বং.
কোট্ঠাসৰৰত্থাপনকথাৰণ্ণনা
১৮২. অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণাতি অভিনৰারিট্ঠফলৰণ্ণা. কণ্ণচূল়িকাতি উপরিকণ্ণসক্খলিকায পরভাগং সন্ধায ৰুত্তং. তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্না, কথং? দ্ৰে কেসা একতো নত্থীতি.
আসযোতি নিস্সযো, পচ্চযোতি অত্থো.
১৮৪. অসম্ভিন্নকাল়কা অঞ্ঞেন ৰণ্ণেন অসম্মিস্সকাল়কা.
১৮৫. পত্তসদিসত্তা নখা এৰ নখপত্তানি. নখা তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্নাতি ৰিসুং ৰৰত্থিততং সন্ধায ৰুত্তং. তমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰে নখা একতো নত্থী’’তি আহ.
১৮৬. দন্তপাল়িযাতি দন্তাৰলিযা. যানকউপত্থম্ভিনীতি সকটস্স ধুরট্ঠানে উপত্থম্ভকদণ্ডো. দন্তানং আধারভূতা অট্ঠি হনুকট্ঠি.
১৮৭. সঙ্কড্ঢিযমানাতি সম্পিণ্ডিযমানা. কোসকারককোসো উপল্লিণ্ডুপোট্টলকং, যং ‘‘কোসেয্যফল’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. পুটবন্ধউপাহনো সকলপিট্ঠিপাদচ্ছাদনউপাহনো. আনিসদং আসনপদেসো. তূণিরো সরাৰাসো. গলকঞ্চুকং কণ্ঠত্তাণং. কীটকুলাৰকং খরমুখকুটি.
অনুলোমেন পটিলোমেন চাতি এত্থ অংসপদেসতো পট্ঠায বাহুনো পিট্ঠিপদেসেন ওতরণং অনুলোমো, মণিবন্ধতো পট্ঠায বাহুনো পুরিমভাগেন আরোহনং পটিলোমো. তেনেৰ নযেনাতি দক্খিণহত্থে ৰুত্তেন নযেন অনুলোমেন পটিলোমেন চাতি অত্থো. সুখুমম্পীতি যথাৰুত্তওল়ারিকচম্মতো সুখুমং. অন্তোমুখচম্মাদিকোট্ঠাসেসু ৰা তচেন পরিচ্ছিন্নত্তা যং দুরুপলক্খণীযং, তং ‘‘সুখুম’’ন্তি ৰুত্তং. তঞ্হি ৰুত্তনযেন ঞাণেন তচং ৰিৰরিত্ৰা পস্সন্তস্স পাকটং হোতি. ইধ ছৰিপি তচগতিকা এৰাতি ‘‘তচো উপরি আকাসেন পরিচ্ছিন্নো’’তি ৰুত্তো.
১৮৮. নিসদপোতো সিলাপুত্তকো. উদ্ধনকোটীতি মত্তিকাপিণ্ডেন কতউদ্ধনস্স কোটি. তালগুল়পটলং নাম পক্কতালফললসিকং তালপট্টিকাদীসু লিম্পিত্ৰা সুক্খাপেত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা গহিতপটলং. সুখুমন্তি যথাৰুত্তমংসতো সুখুমং. পণ্হিকমংসাদিথূলানং সকলসরীরস্স কিসানং যেভুয্যেন মংসেন পটিচ্ছাদিতত্তা ৰুত্তং ‘‘তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্ন’’ন্তি.
১৮৯. জালাকারো কঞ্চুকো জালকঞ্চুকো. ৰিসুং ৰৰত্থিতভাৰেনেৰ ন্হারূ তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্না.
১৯০. দন্তানং ৰিসুং গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৰা দ্ৰত্তিংস দন্তট্ঠীনী’’তি ৰুত্তং. একং জণ্ণুকট্ঠি, একং ঊরুট্ঠীতি এক-গ্গহণং ‘‘একেকস্মিং পাদে’’তি অধিকতত্তা. এৰং তিমত্তানীতি এৰং মত্তসদ্দেহি আনিসদট্ঠিআদীনি ইধ অৰুত্তানিপি দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অতিরেকতিসতঅট্ঠিকসমুস্সয’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.১২২) ইদঞ্চ ৰচনং সমত্থিতং হোতি.
কীল়াগোল়কানি সুত্তেন বন্ধিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেত্ৰা কীল়নগোল়কানি. ধনুকদণ্ডো দারকানং কীল়নকখুদ্দকধনুকং. তত্থ জঙ্ঘট্ঠিকস্স পতিট্ঠিতট্ঠানন্তি জণ্ণুকট্ঠিম্হি পৰিসিত্ৰা ঠিতট্ঠানন্তি অধিপ্পাযো. তেন ঊরুট্ঠিনা পতিট্ঠিতং ঠানং যং কটিট্ঠিনো, তং অগ্গচ্ছিন্নমহাপুন্নাগফলসদিসং.
কুম্ভকারেন নিপ্ফাদিতং উদ্ধনং কুম্ভকারিকউদ্ধনং. সীসকপট্টৰেঠকং ৰেঠেত্ৰা ঠপিতং সীসমযং পট্টকং. যেন সুত্তং কন্তন্তি, তস্মিং তক্কম্হি ৰিজ্ঝিত্ৰা ঠপিতগোল়কা ৰট্টনা নাম, ৰট্টনানং আৰল়ি ৰট্টনাৰল়ি.
মণ্ডলাকারেন ছিন্নৰংসকল়ীরখণ্ডানি ৰংসকল়ীরচক্কলকানি. অৰলেখনসত্থকং উচ্ছুতচাৰলেখনসত্থকং.
১৯২. ৰক্কভাগেন পরিচ্ছিন্নন্তি ৰক্কপরিযন্তেন ভাগেন পরিচ্ছিন্নং. ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু এসেৰ নযো.
১৯৩. যং নিস্সাযাতি যং লোহিতং নিস্সায, নিস্সযনিস্সযোপি ‘‘নিস্সযো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. ভৰতি হি কারণকারণেপি কারণৰোহারো যথা ‘‘চোরেহি গামো দড্ঢো’’তি. অথ ৰা যস্মিং রূপকলাপে হদযৰত্থু, তম্পি লোহিতগতিকমেৰ হুত্ৰা তিট্ঠতীতি ‘‘যং নিস্সাযা’’তি ৰুত্তং.
১৯৪. পণ্ডুকধাতুকন্তি পণ্ডুসভাৰং.
১৯৫. পরিযোনহনমংসন্তি পটিচ্ছাদকমংসং.
১৯৬. উদরজিৰ্হামংসন্তি জিৰ্হাসণ্ঠানং উদরস্স মত্থকপস্সে তিট্ঠনকমংসং. ‘‘নীল’’ন্তি ৰত্ৰা নীলং নাম বহুধাতুকন্তি আহ ‘‘নিগ্গুণ্ডিপুপ্ফৰণ্ণ’’ন্তি.
১৯৭. পপ্ফাসমংসন্তি যথাঠানে এৰ লম্বিত্ৰা থোকং পরিৰত্তকমংসং. নিরসন্তি নিহীনরসং. নিরোজন্তি নিপ্পভং, ওজারহিতং ৰা.
১৯৮. ওভগ্গাতি অৰভুজিত্ৰা ঠিতা. সক্খরসুধাৰণ্ণন্তি মরুম্বেহি কতসুধাৰণ্ণং. ‘‘সেতসক্খরসুধাৰণ্ণ’’ন্তিপি পাঠো, সেতসক্খরৰণ্ণং, সুধাৰণ্ণঞ্চাতি অত্থো.
১৯৯. অন্তস্স আভুজিত্ৰা আভুজিত্ৰা ঠিতপ্পদেসা অন্তভোগট্ঠানানি. তেসং বন্ধনভূতং অন্তগুণং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অন্তগুণন্তি অন্তভোগট্ঠানেসু বন্ধন’’ন্তি. কুদ্দালফরসুকম্মাদীনি করোন্তানং অন্তভোগে অগল়ন্তে একতো আবন্ধিত্ৰা, কিং ৰিয? যন্তসুত্তকমিৰ যন্তফলকানীতি. কিমিৰ তত্থ ঠিতন্তি আহ ‘‘পাদপুঞ্ছন…পে… ঠিত’’ন্তি. পুরিমঞ্চেত্থ আবন্ধনস্স, দুতিযং ঠানাকারস্স নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং.
২০০. অসিতং নাম ভুত্তং ওদনাদি. পীতং নাম পিৰনৰসেন অজ্ঝোহটপানকাদি. খাযিতং নাম সংখাদিতং পিট্ঠমূলফলখজ্জাদি. সাযিতং নাম অস্সাদিতং অম্বপক্কমধুফাণিতাদি.
যত্থাতি যস্মিং উদরে. যন্তি চ উদরমেৰ পচ্চামসতি. যত্থ পানভোজনাদীনি পতিত্ৰা তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. সুৰানৰমথু সারমেয্যৰন্তং. ৰিৰেকন্তি ৰিভাগং.
২০১. হেট্ঠানাভিপিট্ঠিকণ্টকমূলানং অন্তরেতি পুরিমভাগৰসেন নাভিযা হেট্ঠাপদেসস্স পচ্ছিমভাগৰসেন হেট্ঠিমপিট্ঠিকণ্টকানং ৰেমজ্ঝে. ৰেল়ুনাল়িকসদিসো পদেসোতি অধিপ্পাযো.
২০২. সমোহিতন্তি নিচিতং.
২০৪. পূতিভাৰং আপন্নং কুক্কুটণ্ডং পূতিকুক্কুটণ্ডং. উদ্দেকো পিত্তাদীহি ৰিনা কেৰলো উদ্ধঙ্গমৰাতো.
২০৫. আচামো অৰস্সাৰনকঞ্জিকং.
২০৬. ৰক্কহদযযকনপপ্ফাসে তেমযমানন্তি এত্থ যকনং হেট্ঠাভাগপূরণেনেৰ তেমেতি, ইতরানি তেসং উপরি থোকং থোকং পগ্ঘরণেনাতি দট্ঠব্বং.
২০৭. উতুৰিকারো উণ্হৰলাহকাদিহেতুকো. ৰিসমচ্ছিন্নো ভিসাদিকলাপো ৰিসমং উদকং পগ্ঘরতি, এৰমেৰং সরীরং কেসকূপাদিৰিৰরেহি উপরি, হেট্ঠা, তিরিযঞ্চ সেদং ৰিসমং পগ্ঘরতীতি দস্সেতুং ৰিসমচ্ছিন্ন-গ্গহণং কতং.
২০৮. ৰিসমাহারন্তি তদাপৰত্তমানসরীরাৰত্থায অসপ্পাযাহারং, অতিকটুকঅচ্চুণ্হাদিৰিসভাগাহারং ৰা. সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) পন ‘‘ৰিসভাগাহার’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং তদা পৰত্তমানানং ধাতূনং ৰিসভাগত্তা.
২০৯. ‘‘ন্হানকালে’’তি ইদং উদকস্স উপরি সিনেহস্স সম্ভৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. পরিব্ভমন্তসিনেহবিন্দুৰিসটসণ্ঠানাতি ৰিসটং হুত্ৰা পরিব্ভমন্তসিনেহবিন্দুসণ্ঠানা. উতুৰিসভাগো বহিদ্ধাসমুট্ঠানো. ধাতুৰিসভাগো অন্তোসমুট্ঠানো. তে পদেসাতি তে হত্থতলাদিপদেসা.
২১০. কিঞ্চীতি উণ্হাদিরসানং অঞ্ঞতরং আহারৰত্থু. নেসন্তি সত্তানং. হদযং আগিলাযতীতি ৰিসভাগাহারাদিং পটিচ্চ হদযপ্পদেসো ৰিৰত্ততি.
২১১. দধিনো ৰিস্সন্দনঅচ্ছরসো দধিমুত্তং. গল়িত্ৰাতি সন্দিত্ৰা. তালুমত্থকৰিৰরেন ওতরিত্ৰাতি মত্থকৰিৰরতো আগন্ত্ৰা তালুমত্থকেন ওতরিত্ৰা.
২১২. তেলং ৰিয সকটস্স নাভিঅক্খসীসানং অট্ঠিসন্ধীনং অব্ভঞ্জনকিচ্চং সাধযমানা. কটকটাযন্তীতি ‘‘কট কটা’’তি সদ্দং করোন্তি. অনুরৰদস্সনং হেতং. দুক্খন্তীতি দুক্খিতানি সঞ্জাতদুক্খানি হোন্তি.
২১৩. সমূলকূলমাসং ঝাপেত্ৰা ছারিকং অৰস্সাৰেত্ৰা গহিতযূসো মাসখারো. উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং ছড্ডনট্ঠানং চন্দনিকা. রৰণঘটং নাম পকতিযা সম্মুখমেৰ হোতি. যস্স পন আরগ্গমত্তম্পি উদকস্স পৰিসনমুখং নত্থি, তং দস্সেতুং ‘‘অমুখে রৰণঘটে’’তি ৰুত্তং. আযূহনন্তি সমীহনং.
২১৪. এৰঞ্হীতিআদি যথাৰুত্তায উগ্গহকোসল্লপটিপত্তিযা নিগমনং. ইদানি যথাৰুত্তং মনসিকারকোসল্লপটিপত্তিম্পি নিগমনৰসেন গহেত্ৰা কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পণ্ণত্তিসমতিক্কমাৰসানেতি কেসাদিপণ্ণত্তিসমতিক্কমৰসেন পৰত্তায ভাৰনায অৰসানে. অপুব্বাপরিযমিৰাতি একজ্ঝমিৰ. কেসাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, এৰমাদিনা ইমিনা পকারেন ৰাতি অত্থো. তে ধম্মাতি ৰণ্ণাদিৰসেন ৰৰত্থাপিতা পটিক্কূলাকারতো উপট্ঠিতা কোট্ঠাসধম্মা.
বহিদ্ধাপীতি সসন্তানতো বহিপি, পরসন্তানকাযেপীতি অত্থো. মনসিকারং উপসংহরতীতি যথাৰুত্তং পটিক্কূলমনসিকারং উপনেতি. যথা ইদং, তথা এতন্তি. এৰং সব্বকোট্ঠাসেসু পাকটীভূতেসূতি যথা অত্তনো কাযে, এৰং পরেসম্পি কাযে সব্বেসু কেসাদিকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলৰসেন ৰিভূতভাৰেন উপট্ঠিতেসূতি অত্থো. অযমেত্থ কসিণেসু ৰড্ঢনসদিসো যোগিনো ভাৰনাৰিসেসো দস্সিতো.
অনুপুব্বমুঞ্চনাদীতি আদি-সদ্দেন সুত্তন্তনযেন ৰিভাৰিতং ৰীরিযসমতাযোজনং সঙ্গণ্হাতি. পুনপ্পুনং মনসি করোতোতি ৰুত্তনযেন অত্তনো কাযে কেসাদিকে ‘‘পটিক্কূলা পটিক্কূলা’’তি অভিণ্হসো মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি লদ্ধসমথানি ৰিসদানি পৰত্তন্তি, তদা অস্সদ্ধিযাদীনং দূরীভাৰেন সাতিসযং বলপ্পত্তেহি সত্তহি সদ্ধম্মেহি লদ্ধূপত্থম্ভানি ৰিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি পটুতরানি হুত্ৰা পাতুভৰন্তি. তেসং উজুৰিপচ্চনীকতায নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানেৰ হোন্তি সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি. উপচারসমাধিনা চিত্তং সমাধিযতি, সো তংযেৰ নিমিত্তং আসেৰন্তো ভাৰেন্তো বহুলীকরোন্তো অপ্পনং পাপুণাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুক্কমেন অপ্পনা উপ্পজ্জতী’’তি. সব্বাকারতোতি ৰণ্ণাদিৰসেন পঞ্চধাপি. সাতি অপ্পনা.
যদি পনেতং কম্মট্ঠানং অৰিঞ্ঞাণকাসুভকম্মট্ঠানানি ৰিয পঠমজ্ঝানৰসেন সিজ্ঝতি, অথ কস্মা ‘‘কাযগতাসতী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এৰং পঠমজ্ঝানৰসেনা’’তিআদি. নানাৰণ্ণসণ্ঠানাদীসু দ্ৰত্তিংসায কোট্ঠাসেসু পৰত্তমানায সতিযা কিচ্চমেত্থ সাতিসযন্তি আহ ‘‘সতিবলেন ইজ্ঝনতো’’তি.
পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলেসু চ অরতিং, কামগুণেসু চ রতিং সহতি অভিভৰতীতি অরতিরতিসহো সরীরসভাৰচিন্তনেন অনভিরতিযা পহীনত্তা. তথা কোট্ঠাসভাৰনায অত্তসিনেহস্স পরিক্খীণত্তা ভযভেরৰং সহতি, সীতাদীনঞ্চ অধিৰাসকজাতিকো হোতি. অত্তসিনেহৰসেন হি পুরিসস্স ভযভেরৰং হোতি, দুক্খস্স চ অনধিৰাসনং. ইমং পন কোট্ঠাসভাৰনমনুযুত্তস্স ন কেৰলং পঠমজ্ঝানমত্তমেৰ, উত্তরিপি পটিৰেধো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘কেসাদীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
আনাপানস্সতিকথাৰণ্ণনা
২১৫. যং তং এৰং পসংসিত্ৰা আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং নিদ্দিট্ঠন্তি সম্বন্ধো. তত্থ যস্মা ‘‘কথং ভাৰিতো’’তিআদিকায পুচ্ছাপাল়িযা অত্থে ৰিভাৰিতে থোমনাপাল়িযাপি অত্থো ৰিভাৰিতোযেৰ হোতি ভেদাভাৰতো, তস্মা তং লঙ্ঘিত্ৰা ‘‘কথং ভাৰিতো চা’’তিআদিনা আরভতি. তত্থ হি ইতো পসংসাভাৰো ‘‘অযম্পি খো’’তি ৰচনঞ্চ ৰিসেসো. তেসু পসংসাভাৰং দস্সেতুং ‘‘এৰং পসংসিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পসংসা চ তত্থ অভিরুচিজননেন উস্সাহনত্থা. তঞ্হি সুত্ৰা ভিক্খূ ‘‘ভগৰা ইমং সমাধিং অনেকেহি আকারেহি পসংসতি, সন্তো কিরাযং সমাধি পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো পাপধম্মে চ ঠানসো অন্তরধাপেতী’’তি সঞ্জাতাভিরুচযো উস্সাহজাতা সক্কচ্চং অনুযুঞ্জিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞন্তি. ‘‘অযম্পি খো’’তি পদস্স যে ইমে মযা নিব্বানমহাসরস্স ওতরণতিত্থভূতা কসিণজ্ঝানঅসুভজ্ঝানাদযো দেসিতা, ন কেৰলং তে এৰ, অযম্পি খোতি ভগৰা অত্তনো পচ্চক্খভূতং সমাধিং দেসনানুভাৰেন তেসম্পি ভিক্খূনং আসন্নং, পচ্চক্খঞ্চ করোন্তো সম্পিণ্ডনৰসেন এৰমাহাতি সম্বন্ধমুখেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
সোল়সৰত্থুকন্তি চতূসু অনুপস্সনাসু চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন সোল়সট্ঠানং. সব্বাকারপরিপূরোতি কম্মট্ঠানপাল়িযা পদত্থো পিণ্ডত্থো উপমা চোদনা পরিহারো পযোজনন্তি এৰমাদীহি সব্বেহি আকারেহি পরিপুণ্ণো. নিদ্দেসোতি কম্মট্ঠানস্স নিস্সেসতো ৰিত্থারো.
২১৬. কথন্তি ইদং পুচ্ছনাকারৰিভাৰনপদং. পুচ্ছা চেত্থ কথেতুকম্যতাৰসেন অঞ্ঞাসং অসম্ভৰতো. সা চ উপরি দেসনং আরুল়্হানং সব্বেসং পকারৰিসেসানং আমসনৰসেনাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কথন্তি…পে… কম্যতাপুচ্ছা’’তি আহ. কথং বহুলীকতোতি এত্থাপি ‘‘আনাপানস্সতিসমাধী’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ কথন্তি আনাপানস্সতিসমাধিবহুলীকারং নানপ্পকারতো ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছা. বহুলীকতো আনাপানস্সতিসমাধীতি তথাপুট্ঠধম্মনিদস্সনন্তি ইমমত্থং ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি. তথা সন্তভাৰাদযোপি তস্স যেহি ভাৰনাবহুলীকারেহি সিদ্ধা, তগ্গহণেনেৰ গহিতা হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘কথং বহুলীকতো…পে… ৰূপসমেতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো’’তি ৰুত্তং.
‘‘পুন চ পরং, উদাযি, অক্খাতা মযা সাৰকানং পটিপদা, যথাপটিপন্না মে সাৰকা চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৭) উপ্পাদনৰড্ঢনট্ঠেন ভাৰনা ৰুচ্চতীতি তদুভযৰসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভাৰিতোতি উপ্পাদিতো ৰড্ঢিতো ৰা’’তি আহ. তত্থ ভাৰং ৰিজ্জমানতং ইতো গতোতি ভাৰিতো, উপ্পাদিতো পটিলদ্ধমত্তোতি অত্থো. উপ্পন্নো পন লদ্ধাসেৰনো, ভাৰিতো পগুণভাৰং আপাদিতো, ৰড্ঢিতোতি অত্থো. আনাপানপরিগ্গাহিকাযাতি দীঘরস্সাদিৰিসেসেহি সদ্ধিং অস্সাসপস্সাসে পরিচ্ছিজ্জগাহিকায, তে আরব্ভ পৰত্তায, সতিযং পচ্চযভূতাযন্তি অত্থো. পুরিমস্মিঞ্হি অত্থে সমাধিস্স সতিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৰো ৰুত্তো সম্পযুত্তৰচনতো, দুতিযস্মিং পন উপনিস্সযভাৰোপি. উপচারজ্ঝানসহগতা হি সতি অপ্পনাসমাধিস্স উপনিস্সযো হোতীতি. বহুলীকতোতি বহুলং পৰত্তিতো, তেন আৰজ্জনাদিৰসীভাৰপ্পত্তিমাহ. যো হি ৰসীভাৰং আপাদিতো, সো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতব্বতো পুনপ্পুনং পৰত্তীযতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং কতো’’তি. যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১), ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩) চ এৰমাদীসু পঠমপদে ৰুত্তো এৰ-সদ্দো দুতিযাদীসুপি ৰুত্তো এৰ হোতি, এৰমিধাপীতি আহ ‘‘উভযত্থ এৰসদ্দেন নিযমো ৰেদিতব্বো’’তি. উভযপদনিযমেন লদ্ধগুণং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং.
অসুভকম্মট্ঠানন্তি অসুভারম্মণঝানমাহ. তং হি অসুভেসু যোগকম্মভাৰতো, যোগিনো সুখৰিসেসানং কারণভাৰতো চ ‘‘অসুভকম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘কেৰল’’ন্তি ইমিনা আরম্মণং নিৰত্তেতি. পটিৰেধৰসেনাতি ঝানপটিৰেধৰসেন. ঝানঞ্হি ভাৰনাৰিসেসেন ইজ্ঝন্তং অত্তনো ৰিসযং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ পৰত্ততি, যথাসভাৰতো পটিৰিজ্ঝীযতি চাতি ‘‘পটিৰেধো’’তি ৰুচ্চতি. ওল়ারিকারম্মণত্তাতি বীভচ্ছারম্মণত্তা. পটিক্কূলারম্মণত্তাতি জিগুচ্ছিতব্বারম্মণত্তা. পরিযাযেনাতি কারণেন, লেসন্তরেন ৰা. আরম্মণসন্ততাযাতি অনুক্কমেন ৰিচেতব্বতং পত্তং আরম্মণস্স পরমসুখুমতং সন্ধাযাহ. সন্তে হি সন্নিসিন্নে আরম্মণে পৰত্তমানো ধম্মো সযম্পি সন্নিসিন্নোৰ হোতি. তেনাহ ‘‘সন্তো ৰূপসন্তো নিব্বুতো’’তি, নিব্বুতসব্বপরিল়াহোতি অত্থো. আরম্মণসন্ততায তদারম্মণধম্মানং সন্ততা লোকুত্তরধম্মারম্মণাহি পচ্চৰেক্খণাহি দীপেতব্বা.
নাস্স সন্তপণীতভাৰাৰহং কিঞ্চি সেচনন্তি অসেচনকো. অসেচনকত্তা অনাসিত্তকো. অনাসিত্তকত্তা এৰ অব্বোকিণ্ণো অসম্মিস্সো পরিকম্মাদিনা. ততো এৰ পাটিযেক্কো ৰিসুংযেৰেকো. আৰেণিকো অসাধারণো. সব্বমেতং সরসতো এৰ সন্তভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং. পরিকম্মং ৰা সন্তভাৰনিমিত্তং, পরিকম্মন্তি চ কসিণকরণাদীনি নিমিত্তুপ্পাদপরিযোসানং, তাদিসং ইধ নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদা হি কম্মট্ঠানং নিরস্সাদত্তা অসন্তমপ্পণীতং সিযা. উপচারেন ৰা নত্থি এত্থ সন্ততাতি যোজনা. যথা উপচারক্খণে নীৰরণৰিগমেন, অঙ্গপাতুভাৰেন চ পরেসং সন্ততা হোতি, ন এৰমিমস্স. অযং পন আদিসমন্না…পে… পণীতো চাতি যোজনা. কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিকে সন্ধাযাহ. অনাসিত্তকোতি উপসেচনেন ন আসিত্তকো. তেনাহ ‘‘ওজৰন্তো’’তি, ওজৰন্তসদিসোতি অত্থো. মধূরোতি ইট্ঠো, চেতসিকসুখপটিলাভসংৰত্তনং তিকচতুক্কজ্ঝানৰসেন, উপেক্খায ৰা সন্তভাৰেন সুখগতিকত্তা সব্বেসম্পি ৰসেন ৰেদিতব্বং. ঝানসমুট্ঠানপণীতরূপফুট্ঠসরীরতাৰসেন পন কাযিকসুখপটিলাভসংৰত্তনং দট্ঠব্বং, তঞ্চ খো ঝানতো ৰুট্ঠিতকালে. ইমস্মিং পক্খে ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে’’তি ইদং হেতুম্হি ভুম্মৰচনং দট্ঠব্বং. অৰিক্খম্ভিতেতি ঝানেন সকসন্তানতো অনীহটে অপ্পহীনে. অকোসল্লসম্ভূতেতি অকোসল্লং ৰুচ্চতি অৰিজ্জা, ততো সম্ভূতে. অৰিজ্জাপুব্বঙ্গমা হি সব্বে পাপধম্মা. খণেনেৰাতি অত্তনো পৰত্তিক্খণেনেৰ. অন্তরধাপেতীতি এত্থ অন্তরধাপনং ৰিনাসনং, তং পন ঝানকত্তুকস্স ইধাধিপ্পেতত্তা পরিযুট্ঠানপ্পহানং হোতীতি আহ ‘‘ৰিক্খম্ভেতী’’তি. ৰূপসমেতীতি ৰিসেসেন উপসমেতি. ৰিসেসেন উপসমনং পন সম্মদেৰ উপসমনং হোতীতি আহ ‘‘সুট্ঠু উপসমেতী’’তি.
ননু চ অঞ্ঞোপি সমাধি অত্তনো পৰত্তিক্খণেনেৰ পটিপক্খধম্মে অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতি, অথ কস্মা অযমেৰ সমাধি এৰং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তোতি? পুব্বভাগতো পট্ঠায নানাৰিতক্কৰূপসমসব্ভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘আনাপানস্সতি ভাৰেতব্বা ৰিতক্কুপচ্ছেদাযা’’তি (অ. নি. ৯.১; উদা. ৩১). অপিচ তিক্খপঞ্ঞস্স ঞাণুত্তরস্সেতং কম্মট্ঠানং, ঞাণুত্তরস্স চ কিলেসপ্পহানং ইতরেহি সাতিসযং, যথা সদ্ধাধিমুত্তেহি দিট্ঠিপ্পত্তস্স. তস্মা ইমং ৰিসেসং সন্ধায ‘‘ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা নিমিত্তপাতুভাৰে সতি খণেনেৰ অঙ্গপাতুভাৰসব্ভাৰতো অযমেৰ সমাধি ‘‘ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতী’’তি ৰুত্তো. যথা তং মহতো অকালমেঘস্স উট্ঠিতস্স ধারানিপাতে খণেনেৰ পথৰিযং রজোজল্লস্স ৰূপসমো. তেনাহ – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাঅকালমেঘো উট্ঠিতো’’তিআদি (সং. নি. ৫.৯৮৫; পারা. ১৬৫). সাসনিকস্স ঝানভাৰনা যেভুয্যেন নিব্বেধভাগিযাৰ হোতীতি আহ ‘‘নিব্বেধভাগিযত্তা’’তি. বুদ্ধানং পন একংসেন নিব্বেধভাগিযাৰ হোতি. ইমমেৰ হি কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা সব্বেপি সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি. অরিযমগ্গস্স পাদকভূতো অযং সমাধি অনুক্কমেন ৰড্ঢিত্ৰা অরিযমগ্গভাৰং উপগতো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘অনুপুব্বেন অরিযমগ্গৰুদ্ধিপ্পত্তো’’তি.
অযং পনত্থো ৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং ৰসেন সম্মদেৰ যুজ্জতি. হেট্ঠা পপঞ্চৰসেন ৰুত্তমত্থং সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তি আহ, পিণ্ডত্থোতি ৰুত্তং হোতি.
২১৭. তমত্থন্তি তং ‘‘কথং ভাৰিতো’’তিআদিনা পুচ্ছাৰসেন সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং. ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৯০; ম. নি. ১.২৯১; অ. নি. ৩.৬১) ইধ-সদ্দো লোকং উপাদায ৰুত্তো, ‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৬৯) ওকাসং, ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) পদপূরণমত্তং, ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পন সাসনং, ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ’’তি ইধাপি সাসনমেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৰে, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা তমত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্সাতি সব্বপ্পকারগ্গহণং সোল়স পকারে সন্ধায. তে হি ইমস্মিংযেৰ সাসনে. বাহিরকা হি জানন্তা আদিতো চতুপ্পকারমেৰ জানন্তি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো’’তি, যথাৰুত্তস্স পুগ্গলস্স নিস্সযভাৰপটিসেধনোতি অত্থো. এতেন ‘‘ইধ ভিক্খৰে’’তি ইদং অন্তোগধেৰসদ্দন্তি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি সাৰধারণানি যথা ‘‘ৰাযুভক্খো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো’’তিআদি. পরিপুণ্ণসমণকরণধম্মো হি সো, যো সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো. পরপ্পৰাদাতি পরেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকারা ৰাদা তিত্থাযতনানি.
অরঞ্ঞাদিকস্সেৰ ভাৰনানুরূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. যথা থনেহি সব্বসো খীরং ন পগ্ঘরতি, এৰং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. রূপসদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকো অস্সাদো রূপারম্মণাদিরসো. পুব্বে আচিণ্ণারম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৰা সংসারে পরিচিতারম্মণং.
নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৰ কম্মট্ঠানসল্লক্খণসম্পৰত্তায সতিযা. আরম্মণেতি কম্মট্ঠানারম্মণে. দল়্হন্তি থিরং, যথা সতোকারিস্স উপচারপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৰাতি অত্থো.
ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰিসেসাধিগমস্স চেৰ অঞ্ঞকম্মট্ঠানেন অধিগতৰিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স চ পদট্ঠানভূতং.
ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয ভগৰা যোগীনং অনুরূপনিৰাসট্ঠানুপদিসনতো.
ভিক্খু দীপিসদিসো অরঞ্ঞে একিকো ৰিহরিত্ৰা পটিপক্খনিম্মথনেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো. ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলমাহ. পরক্কমজৰযোগ্গভূমিন্তি ভাৰনুস্সাহজৰস্স যোগ্গকরণভূমিভূতং.
২১৮. এৰং ৰুত্তলক্খণেসূতি অভিধম্মপরিযাযেন (ৰিভ. ৫৩০), সুত্তন্তপরিযাযেন চ ৰুত্তলক্খণেসু. রুক্খসমীপন্তি ‘‘যাৰতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূলন্তি ৰুচ্চতী’’তি এৰং ৰুত্তং রুক্খস্স সমীপট্ঠানং. অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনন্তি পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জন্তি এৰং ৰুত্তং.
উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলন্তি গিম্হাদিউতুত্তযস্স, সেম্হাদিধাতুত্তযস্স, মোহাদিচরিযত্তযস্স চ অনুকূলং. তথা হি গিম্হকালে চ অরঞ্ঞং অনুকূলং, হেমন্তে রুক্খমূলং, ৰস্সকালে সুঞ্ঞাগারং, সেম্হধাতুকস্স সেম্হপকতিকস্স অরঞ্ঞং, পিত্তধাতুকস্স রুক্খমূলং, ৰাতধাতুকস্স সুঞ্ঞাগারং অনুকূলং, মোহচরিতস্স অরঞ্ঞং, দোসচরিতস্স রুক্খমূলং, রাগচরিতস্স সুঞ্ঞাগারং অনুকূলং. অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকন্তি অসঙ্কোচাৰিক্খেপপক্খিকং. সযনঞ্হি কোসজ্জপক্খিকং, ঠানচঙ্কমনানি উদ্ধচ্চপক্খিকানি, ন এৰং নিসজ্জা. ততো এৰস্স সন্ততা. নিসজ্জায দল়্হভাৰং পল্লঙ্কাভুজনেন, অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসুখতং উপরিমকাযস্স উজুকট্ঠপনেন, আরম্মণপরিগ্গহূপাযং পরিমুখং সতিযা ঠপনেন দস্সেন্তো. ঊরুবদ্ধাসনন্তি ঊরূনমধোবন্ধনৰসেন নিসজ্জা. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জা-ৰচনেনেৰ বোধিতন্তি ‘‘উজুং কায’’ন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযোতি আহ ‘‘উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা’’তি. তং পন উজুকট্ঠপনং সরূপতো, পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠারসা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওনমন্তি. ন পরিপততীতি ন ৰিগচ্ছতি ৰীথিং ন ৰিলঙ্ঘতি, ততো এৰ পুব্বেনাপরং ৰিসেসুপ্পত্তিযা ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. ইধ পরি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খিত্ৰাতি অত্থো. পরীতি পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬) ৰিয. নিয্যানট্ঠো পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো. তস্মা পরিগ্গহিতনিয্যানন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৰা, পরমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো.
২১৯. সতোৰাতি সতিযা সমন্নাগতো এৰ সরন্তো এৰ অস্সসতি নাস্স কাচি সতিৰিরহিতা অস্সাসপ্পৰত্তি হোতীতি অত্থো. সতো পস্সসতীতি এত্থাপি সতোৰ পস্সসতীতি এৰ-সদ্দো আনেত্ৰা ৰত্তব্বো. সতোকারীতি সতো এৰ হুত্ৰা, সতিযা এৰ ৰা কাতব্বস্স কত্তা, করণসীলো ৰা. যদি ‘‘সতোৰ অস্সসতি সতো পস্সসতী’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে (ম. নি. ৩.১৪৮; সং. নি. ৫.৯৮৬; পারা. ১৬৫) ৰুত্তং, অথ কস্মা ‘‘অস্সসতি পস্সসতি’’চ্চেৰ অৰত্ৰা ‘‘সতোকারী’’তি ৰুত্তং? একরসং দেসনং কাতুকামতায. পঠমচতুক্কে পদদ্ৰযমেৰ হি ৰত্তমানকালৰসেন আগতং, ইতরানি অনাগতকালৰসেন. তস্মা একরসং দেসনং কাতুকামতায সব্বত্থ (পটি. ম. ১.১৬৫ আদযো) ‘‘সতোকারি’’চ্চেৰ ৰুত্তং.
দীঘং অস্সাসৰসেনাতি দীঘঅস্সাসৰসেন ৰিভত্তিঅলোপং কত্ৰা নিদ্দেসো. দীঘন্তি ৰা ভগৰতা ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপন্তি ৰিক্খেপস্স পটিপক্খভাৰতো ‘‘অৰিক্খেপো’’তি লদ্ধনামচিত্তস্স একগ্গভাৰং পজানতো. সতি উপট্ঠিতা হোতীতি আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেনাতি যথাৰুত্তায সতিযা, যথাৰুত্তেন চ ঞাণেন. ইদং ৰুত্ত হোতি – দীঘং অস্সাসং আরম্মণভূতং অৰিক্খিত্তচিত্তস্স, অসম্মোহতো ৰা পজানন্তস্স তত্থ সতি উপট্ঠিতা এৰ হোতি, তং সম্পজানন্তস্স আরম্মণকরণৰসেন, অসম্মোহৰসেন ৰা সম্পজঞ্ঞং, তদধীনসতিসম্পজঞ্ঞেন তংসমঙ্গী যোগাৰচরো সতোকারী নাম হোতীতি. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৰসেনাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সী হুত্ৰা অস্সসনস্স ৰসেন. ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সীঅস্সাসৰসেনা’’তি ৰা পাঠো. তস্স পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসা পটিনিস্সগ্গানুপস্সীঅস্সাসা, তেসং ৰসেনাতি অত্থো. ৰিনযনযেন অন্তো উট্ঠিতসসনং অস্সাসো, বহি উট্ঠিতসসনং পস্সাসো. সুত্তন্তনযেন পন বহি উট্ঠহিত্ৰাপি অন্তো সসনতো অস্সাসো, অন্তো উট্ঠহিত্ৰাপি বহি সসনতো পস্সাসো. অযমেৰ চ নযো –
‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি, ‘‘পস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৭) –
ইমায পাল়িযা সমেতি.
পঠমং অব্ভন্তরৰাতো বহি নিক্খমতি, তস্মা পৰত্তিক্কমেন অস্সাসো পঠমং ৰুত্তোতি ৰদন্তি. তালুং আহচ্চ নিব্বাযতীতি তালুং আহচ্চ নিরুজ্ঝতি. তেন কির সম্পতিজাতো বালদারকো খিপিতং করোতি. এৰং তাৰাতিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনং. কেচি ‘‘এৰং তাৰাতি অনেন পৰত্তিক্কমেন অস্সাসো বহিনিক্খমনৰাতোতি গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো’’তি ৰদন্তি.
অদ্ধানৰসেনাতি কালদ্ধানৰসেন. অযং হি অদ্ধান-সদ্দো কালস্স, দেসস্স চ ৰাচকো. তত্থ দেসদ্ধানং উদাহরণভাৰেন দস্সেত্ৰা কালদ্ধানৰসেন অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতং ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ওকাসদ্ধানন্তি ওকাসভূতং অদ্ধানং. ফরিত্ৰাতি ব্যাপেত্ৰা. চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি অনেককলাপভাৰেন. দীঘং অদ্ধানন্তি দীঘং পদেসং. তস্মাতি সণিকং পৰত্তিযা দীঘসন্তানতায ‘‘দীঘা’’তি ৰুচ্চন্তি. এত্থ চ হত্থিআদিসরীরে, সুনখাদিসরীরে চ অস্সাসপস্সাসানং দেসদ্ধানৰিসিট্ঠেন কালদ্ধানৰসেনেৰ দীঘরস্সতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সণিকং পূরেত্ৰা সণিকমেৰ নিক্খমন্তি’’, ‘‘সীঘং পূরেত্ৰা সীঘমেৰ নিক্খমন্তী’’তি চ ৰচনতো. মনুস্সেসূতি সমানপ্পমাণেসুপি মনুস্সসরীরেসু. দীঘং অস্সসন্তীতি দীঘং অস্সাসপ্পবন্ধং পৰত্তেন্তীতি অত্থো. পস্সসন্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সুনখসসাদযো ৰিয রস্সং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চাতি যোজনা. ইদং পন দীঘং, রস্সঞ্চ অস্সসনং, পস্সসনঞ্চ তেসং সত্তানং সরীরসভাৰোতি দট্ঠব্বং. তেসন্তি সত্তানং. তেতি অস্সাসপস্সাসা. ইত্তরমদ্ধানন্তি অপ্পকং কালং.
নৰহাকারেহীতি ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স পুব্বেনাপরং অলদ্ধৰিসেসস্স কেৰলং অদ্ধানৰসেন আদিতো ৰুত্তা তযো আকারা, তে চ খো একচ্চো অস্সাসং সুট্ঠু সল্লক্খেতি, একচ্চো পস্সাসং, একচ্চো তদুভযন্তি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং ৰসেন. কেচি পন ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপীতি একজ্ঝং ৰচনং ভাৰনায নিরন্তরং পৰত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৰদন্তি. ছন্দৰসেন পুব্বে ৰিয তযো, তথা পামোজ্জৰসেনাতি ইমেহি নৰহাকারেহি.
কামং চেত্থ একস্স পুগ্গলস্স তযো এৰ আকারা লব্ভন্তি, তন্তিৰসেন পন সব্বেসং পাল়িআরুল়্হত্তা, তেসং ৰসেন পরিকম্মস্স কাতব্বত্তা চ ‘‘তত্রাযং ভিক্খু নৰহাকারেহী’’তি ৰুত্তং. এৰং পজানতোতি এৰং যথাৰুত্তেহি আকারেহি অস্সাসপস্সাসে পজানতো, তত্থ মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স. একেনাকারেনাতি দীঘং অস্সাসাদীসু চতূসু আকারেসু একেন আকারেন, নৰসু তীসু ৰা একেন. তথা হি ৰক্খতি –
‘‘দীঘো রস্সো চ অস্সাসো, পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তি, নাসিকগ্গে ৰ ভিক্খুনো’’তি.
অযং ভাৰনা অস্সাসপস্সাসকাযানুপস্সনাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতী’’তি.
ইদানি পাল়িৰসেনেৰ তে নৰ আকারে, ভাৰনাৰিধিঞ্চ দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কথং পজানাতীতি পজাননৰিধিং কথেতুকম্যতায পুচ্ছতি. দীঘং অস্সাসন্তি ৰুত্তলক্খণং দীঘং অস্সাসং. অদ্ধানসঙ্খাতেতি ‘‘অদ্ধান’’ন্তি সঙ্খং গতে দীঘে কালে, দীঘং খণন্তি অত্থো. কোট্ঠাসপরিযাযো ৰা সঙ্খাত-সদ্দো ‘‘থেয্যসঙ্খাত’’ন্তিআদীসু (পারা. ৯১) ৰিয, তস্মা অদ্ধানসঙ্খাতেতি অদ্ধানকোট্ঠাসে, দেসভাগেতি অত্থো. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৰনায পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহন্তিযা লদ্ধস্সাদত্তা তত্থ সাতিসযো কত্তুকামতালক্খণো কুসলচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৰসেনাতি তথাপৰত্তছন্দস্স ৰসেন সৰিসেসং ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স কম্মট্ঠানং ৰুদ্ধিং ফাতিং গমেন্তস্স. ততো সুখুমতরন্তি যথাৰুত্তছন্দপ্পৰত্তিযা পুরিমতো সুখুমতরং. ভাৰনাবলেন হি পটিপ্পস্সদ্ধদরথপরিল়াহতায কাযস্স অস্সাসপস্সাসা সুখুমতরা হুত্ৰা পৰত্তন্তি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি অস্সাসপস্সাসানং সুখুমতরভাৰেন আরম্মণস্স সন্ততরতায, কম্মট্ঠানস্স চ ৰীথিপটিপন্নতায ভাৰনাচিত্তসহগতো পমোদো খুদ্দিকাদিভেদা তরুণপীতি উপ্পজ্জতি. চিত্তং ৰিৰত্ততীতি অনুক্কমেন অস্সাসপস্সাসানং অতিৰিয সুখুমতরভাৰপ্পত্তিযা অনুপট্ঠহনে ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তেহি চিত্তং ৰিনিৰত্ততীতি কেচি. ভাৰনাবলেন পন সুখুমতরভাৰপ্পত্তেসু অস্সাসপস্সাসেসু তত্থ পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৰত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচারপ্পনাভেদে সমাধিম্হি উপ্পন্নে পুন ঝাননিব্বত্তনত্থং ব্যাপারাভাৰতো অজ্ঝুপেক্খনং হোতীতি. সা পনাযং উপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাতি ৰেদিতব্বা.
ইমেহি নৰহি আকারেহীতি ইমেহি যথাৰুত্তেহি নৰহি পকারেহি পৰত্তা. দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযোতি দীঘাকারা অস্সাসপস্সাসা চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি সমূহট্ঠেন কাযো. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পেত্থ অস্সাসপস্সাসসমঞ্ঞমেৰ ৰুত্তং. উপট্ঠানং সতীতি আরম্মণং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৰসেন নিমিত্তস্স অনুপস্সনা, ৰিপস্সনাৰসেন অস্সাসপস্সাসে, তন্নিস্সযঞ্চ কাযং ‘‘রূপ’’ন্তি, চিত্তং তংসম্পযুত্তধম্মে চ ‘‘অরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা নামরূপস্স অনুপস্সনা চ ঞাণং, তত্থ যথাভূতাৰবোধো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো আরম্মণকরণৰসেন উপগন্ত্ৰা সতি এত্থ তিট্ঠতীতি উপট্ঠানং নাম. এত্থ চ ‘‘কাযো উপট্ঠান’’ন্তি ইমিনা ইতরকাযস্সাপি সঙ্গহো হোতি যথাৰুত্তসম্মসনচারস্সাপি ইধ ইচ্ছিতত্তা. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতি. সতি উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চ সরণট্ঠেন, উপতিট্ঠনট্ঠেন চ. তায সতিযাতি যথাৰুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি যথাৰুত্তেনেৰ ঞাণেন. তং কাযন্তি তং অস্সাসপস্সাসকাযঞ্চেৰ তন্নিস্সযরূপকাযঞ্চ. অনুপস্সতীতি ঝানসম্পযুত্তঞাণেন চেৰ ৰিপস্সনাঞাণেন চ অনু অনু পস্সতি. তেন ৰুচ্চতি কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনাতি তেন অনুপস্সনেন যথাৰুত্তে কাযে অযং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনাতি ৰুচ্চতি.
ইদং ৰুত্তং হোতি – যা অযং যথাৰুত্তে অস্সাসপস্সাসকাযে, তস্স নিস্সযভূতে করজকাযে চ কাযস্সেৰ অনুপস্সনা অনুদকভূতায মরীচিযা উদকানুপস্সনা ৰিয ন অনিচ্চাদিসভাৰে কাযে নিচ্চাদিভাৰানুপস্সনা, অথ খো যথারহং অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভাৰস্সেৰানুপস্সনা. অথ ৰা কাযে ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা ‘‘ইত্থী’’তি ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰা গহেতব্বস্স কস্সচি অভাৰতো তাদিসং অননুপস্সিত্ৰা কাযমত্তস্সেৰ অনুপস্সনা কাযানুপস্সনা, তায কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তা সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, তস্স ভাৰনা ৰড্ঢনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনাতি.
এস নযোতি ‘‘নৰহি আকারেহী’’তিআদিনা ৰুত্তৰিধিং রস্স-পদে অতিদিসতি. এত্থাতি এতস্মিং যথাদস্সিতে ‘‘কথং দীঘং অস্সসন্তো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৪৮; সং. নি. ৫.৯৮৬; পারা. ১৬৫) আগতে পাল়িনযে. ইধাতি ইমস্মিং রস্সপদৰসেন আগতে পাল়িনযে.
অযন্তি যোগাৰচরো. অদ্ধানৰসেনাতি দীঘকালৰসেন. ইত্তরৰসেনাতি পরিত্তকালৰসেন. ইমেহি আকারেহীতি ইমেহি নৰহি আকারেহি.
তাদিসোতি দীঘো, রস্সো চ. চত্তারো ৰণ্ণাতি চত্তারো আকারা, তে চ দীঘাদযো এৰ. নাসিকগ্গে ৰ ভিক্খুনোতি গাথাবন্ধসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘নাসিকগ্গে ৰা’’তি, ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন উত্তরোট্ঠং সঙ্গণ্হাতি.