চতুধাতুৰৰত্থানভাৰনাৰণ্ণনা
৩০৬. ‘‘একং ৰৰত্থানন্তি এৰং উদ্দিট্ঠস্স চতুধাতুৰৰত্থানস্স ভাৰনানিদ্দেসো অনুপ্পত্তো’’তি উদ্দেসো নাম নিদ্দেসত্থো মুদুমজ্ঝপঞ্ঞাবাহুল্লতো, আগতো চ ভারো অৰস্সং ৰহিতব্বোতি কত্ৰা ৰুত্তং. তত্থ সতিপি ৰিসযভেদেন ৰৰত্থানস্স ভেদে ৰৰত্থানভাৰসামঞ্ঞেন পন তং অভিন্নং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘একং ৰৰত্থান’’ন্তি, পুব্বভাগে ৰা সতিপি ৰিসযভেদে অত্থসিদ্ধিযং তস্স একৰিসযতাৰাতি ‘‘একং ৰৰত্থান’’ন্তি ৰুত্তং. যথা হি দ্ৰত্তিংসাকারে কম্মং করোন্তস্স যোগিনো যদিপি পুব্বভাগে ৰিসুং ৰিসুং কোট্ঠাসেসু মনসিকারো পৰত্ততি, অপরভাগে পন একস্মিং খণে একস্মিংযেৰ কোট্ঠাসে অত্থসিদ্ধি হোতি, ন সব্বেসু, এৰমিধাপীতি. তত্থ সিযা – যথা পটিক্কূলভাৰসামঞ্ঞেন দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানে অভেদতো মনসিকারো পৰত্ততি, এৰং ইধ ধাতুভাৰসামঞ্ঞেন অভেদতো মনসিকারো পৰত্ততীতি ‘‘একং ৰৰত্থান’’ন্তি ৰুত্তন্তি? নযিদমেৰং. তত্থ হি পণ্ণত্তিসমতিক্কমতো পট্ঠায পটিক্কূলৰসেনেৰ সব্বত্থ মনসিকারো পৰত্তেতব্বো, ইধ পন সভাৰসরসলক্খণতো ধাতুযো মনসি কাতব্বা, ন ধাতুভাৰসামঞ্ঞতো. তেনেৰাহ ‘‘সভাৰূপলক্খণৰসেন সন্নিট্ঠান’’ন্তি. কিং ৰা এতেন পপঞ্চেন, অঞ্ঞেহি একূনচত্তালীসায কম্মট্ঠানেহি অসংসট্ঠং চতুধাতুৰৰত্থানং নাম একং কম্মট্ঠানন্তি দস্সেতুং ‘‘একং ৰৰত্থান’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘চতুধাতুৰৰত্থানস্স ভাৰনানিদ্দেসো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু চতুধাতুৰৰত্থানং ভাৰনাৰ? সচ্চং ভাৰনাৰ, সকিং পৰত্তং পন ৰৰত্থানং, তস্স বহুলীকারো ভাৰনাতি ৰচনভেদেন ৰুত্তং. কথং পন ভাৰনা নিদ্দিসীযতি তস্সা ৰচীগোচরাতিক্কন্তভাৰতোতি? নাযং দোসো ভাৰনত্থে ভাৰনাৰোহারতো. ভাৰনত্থো হি কম্মট্ঠানপরিগ্গহো ইধ ‘‘ভাৰনা’’তি অধিপ্পেতো.
সভাৰূপলক্খণৰসেনাতি কক্খল়ত্তাদিকস্স সলক্খণস্স উপধারণৰসেন. ইদং হি কম্মট্ঠানং পথৰীকসিণাদিকম্মট্ঠানং ৰিয ন পণ্ণত্তিমত্তসল্লক্খণৰসেন, নীলকসিণাদিকম্মট্ঠানং ৰিয ন নীলাদিৰণ্ণসল্লক্খণৰসেন, নাপি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং ৰিয সঙ্খারানং অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্ততি, অথ খো পথৰীআদীনং সভাৰসল্লক্খণৰসেন পৰত্ততি. তেন ৰুত্তং ‘‘সভাৰূপলক্খণৰসেনা’’তি, কক্খল়ত্তাদিকস্স সলক্খণস্স উপধারণৰসেনাতি অত্থো. সন্নিট্ঠানন্তি ঞাণৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো, ন যেৰাপনকৰিনিচ্ছযো, নাপি ৰিতক্কাদিৰিনিচ্ছযো. ধাতুমনসিকারোতি ধাতূসু মনসিকারো, চতস্সো ধাতুযো আরব্ভ ভাৰনামনসিকারোতি অত্থো. কাতব্বতো কম্মং, যোগিনো সুখৰিসেসানং কারণভাৰতো ঠানঞ্চাতি কম্মট্ঠানং, চতুন্নং মহাভূতানং সভাৰসল্লক্খণৰসেন পৰত্তং যোগকম্মং. তেনাহ ‘‘ধাতুমনসিকারো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৰৰত্থানন্তি অত্থতো এক’’ন্তি. তযিদং চতুধাতুৰৰত্থানং. ‘‘দ্ৰিধা আগত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ধাতুৰিভঙ্গে নাতিসঙ্খেপৰিত্থারৰসেন আগতং, তস্মা ‘‘তিধা আগত’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি? ন, তত্থাপি অজ্ঝত্তিকানং ধাতূনং পভেদতো অনৰসেসপরিযাদানস্স কতত্তা, বাহিরানঞ্চ ধাতূনং পরিগ্গহিতত্তা. অথ ৰা দ্ৰিধা আগতন্তি এত্থ দ্ৰিধাৰ আগতন্তি ন এৰং নিযমো গহেতব্বো, অথ খো দ্ৰিধা আগতমেৰাতি, তেন ততিযস্সাপি পকারস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. সো চ নাতিসঙ্খেপৰিত্থারনযো ‘‘সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চা’’তি এত্থ আৰুত্তিৰসেন, চ-সদ্দেনেৰ ৰা সঙ্গহোতি দট্ঠব্বো. অথ ৰা যো নাতিসঙ্খেপৰিত্থারনযেন অতিসঙ্খেপপটিক্খেপমুখেন লব্ভমানো ৰিত্থারভাগো, তং ৰিত্থারনযন্তোগধমেৰ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘দ্ৰিধা আগত’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স ৰসেন ৰিত্থারতো আগত’’ন্তি ইদঞ্চ ৰচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘মহাসতিপট্ঠানে’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং, সতিপট্ঠান(দী. নি. ২.৩৭৮ আদযো; ম. নি. ৩.১১১ আদযো) কাযগতাসতিসুত্তাদীসুপি (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো) তথেৰ আগতত্তা. রাহুলোৰাদেতি মহারাহুলোৰাদে (ম. নি. ২.১১৩ আদযো). ধাতুৰিভঙ্গেতি ধাতুৰিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো), অভিধম্মে ধাতুৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৭২ আদযো) চ.
কামং মহাসতিপট্ঠানে অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দেসনা আগতা, উপমা চ নাম যাৰদেৰ উপমেয্যত্থৰিভাৰনত্থাতি উপমং তাৰ দস্সেত্ৰা উপমেয্যত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদিনা পাল়ি আনীতা. কস্মা পনেত্থ ধাতুৰসেন, তত্থপি চতুমহাভূতৰসেন কম্মট্ঠাননিদ্দেসো কতোতি? সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থং, এত্থ ধাতুৰসেন, তত্থাপি ওল়ারিকভাৰেন সুপাকটতায, একচ্চৰেনেয্যজনচরিতানুকুলতায চ মহাভূতৰসেন কম্মট্ঠাননিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো. তত্থ পথৰীধাতূতিআদীসু ধাতুত্থো নাম সভাৰত্থো, সভাৰত্থো নাম সুঞ্ঞতত্থো, সুঞ্ঞতত্থো নাম নিস্সত্তত্থো. এৰং সভাৰসুঞ্ঞতনিস্সত্তত্থেন পথৰীযেৰ ধাতু পথৰীধাতু. আপোধাতুআদীসুপি এসেৰ নযো. পথৰীধাতূতি সহজরূপধম্মানং পতিট্ঠা ধাতু, তথা আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু, তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু, ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতূতি এৰমেত্থ সমাসো, ভাৰত্থো চ ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পরতো আগমিস্সতি.
এৰং তিক্খপঞ্ঞস্সাতিআদীসু এৰন্তি যথাদস্সিতং পাল়িং পচ্চামসতি. নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স ৰিত্থারদেসনাতি কত্ৰা আহ ‘‘তিক্খপঞ্ঞস্সা’’তি. যথা ৰত্থযুগং অরহতীতি ৰত্থযুগিকো, এৰং ধাতুকম্মট্ঠানং অরহতি, ধাতুকম্মট্ঠানপযোজনোতি ৰা ধাতুকম্মট্ঠানিকো, তস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স.
ছেকোতি তংতংসমঞ্ঞায কুসলো, যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুরৰিসাণাদিৰন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমুদাযে অৰিভত্তে গাৰীসমঞ্ঞা, ন ৰিভত্তে, ৰিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমঞ্ঞাতি জাননকো. গোঘাতকোতি জীৰিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৰাসীতি কম্মকরণৰসেন তস্স সমীপৰাসী তস্স তন্নিস্সায জীৰনতো. ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা. মহাপথানং ৰেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৰ ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠানসঙ্খাতে. যস্মা তে চত্তারো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৰা সমোহিতা ৰিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথানং, তস্মিং চতুমহাপথে. ৰিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৰিভজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা, ৰ-কারস্স ব-কারং, ই-কারস্স চ ঈ-কারং কত্ৰা. তমেৰ হি ভাগত্থং দস্সেতুং ‘‘কোট্ঠাসং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৰা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.২৮) ৰিয ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমঙ্গিতায, গতিনিৰত্তিঅত্থতায ৰা ঠা-সদ্দস্স অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৰা গমনং সেসইরিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইরিযাপথানং যেন কেনচি আকারেন ঠিতত্তাযথাঠিত’’ন্তি. তত্থ আকারেনাতি ঠানাদিনা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারেন. ঠানাদযো হি ইরিযাসঙ্খাতায কাযিককিরিযায পৰত্তিট্ঠানতায ‘‘ইরিযাপথা’’তি ৰুচ্চন্তি. যথাঠিতন্তি যথাপৰত্তং. যথাৰুত্তট্ঠানমেৰেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথাঠিতত্তাৰ যথাপণিহিত’’ন্তি. ঠিতন্তি ৰা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. পণিহিতন্তি তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. ঠিতন্তি ৰা কাযসঙ্খাতানং রূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৰসেন অৰট্ঠানপরিদীপনং. পণিহিতন্তি পচ্চযকিচ্চৰসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকারতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ধাতুসোতি ধাতুং ধাতুং পথৰীআদিধাতুং ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা. পচ্চৰেক্খতীতি পতি পতি অৰেক্খতি ঞাণচক্খুনা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা পস্সতি.
যথা ছেকোতিআদিনা পাল়িযা সদ্দত্থৰিৰরণৰসেন ৰুত্তমেৰত্থং ইদানি ভাৰত্থৰিভাৰনৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপরিব্রূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৰড্ঢেন্তস্স. ৰধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৰা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তাৰদেৰা’’তি. গাৰীতি সঞ্ঞা ন অন্তরধাযতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি উপাদায গাৰীসমঞ্ঞা, মতমত্তাযপি গাৰিযা তেসং সন্নিৰেসস্স অৰিনট্ঠত্তা. বিলাসোতি বিলং বিলং কত্ৰা. ৰিভজিত্ৰাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৰিৰেচেত্ৰা, ততো ৰা ৰিৰেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৰত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সপি অপরিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৰিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৰিনিব্ভুজনং ৰিৰেচনং. ধাতুসো পচ্চৰেক্খতোতি যথাৰুত্তং ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা ধাতুসো পচ্চৰেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৰসেন পৰত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৰদন্তি, ৰোহারৰসেন পৰত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তরধানং যুত্তমেৰ যাথাৰতো ঘনৰিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৰং হি সতি যথাৰুত্তওপম্মত্থেন ওপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৰাহ ‘‘ধাতুৰসেনেৰ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি.
৩০৭. এৰং ধাতুকম্মট্ঠানস্স সঙ্খেপতো আগতট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতো আগতট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘মহাহত্থিপদূপমে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰন্তি ইমিনা রাহুলোৰাদ- (ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ধাতুৰিভঙ্গেসু (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো; ৰিভ. ১৭২ আদযো) ধাতুকম্মট্ঠানস্স ৰিত্থারতো আগমনমেৰ উপসংহরতি, ন সব্বং দেসনানযং অঞ্ঞথাপি তত্থ দেসনানযস্স আগতত্তা.
তত্রাতি তস্মিং যথাদস্সিতে মহাহত্থিপদূপমপাঠে. অজ্ঝত্তিকাতি সত্তসন্তানপরিযাপন্না. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি পদদ্ৰযেনাপি তংতংপাটিপুগ্গলিকধম্মো ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘উভযম্পি নিযকস্স অধিৰচন’’ন্তি. সসন্ততিপরিযাপন্নতায পন অত্তনি গহেতব্বভাৰূপগমনৰসেন অত্তানং অধিকিচ্চ পৰত্তং অজ্ঝত্তং. তংতংসন্ততিপরিযাপন্নতায পচ্চত্তং. তেনেৰাহ ‘‘অত্তনি পৰত্তত্তা অজ্ঝত্তং, অত্তানং পটিচ্চ পটিচ্চ পৰত্তত্তা পচ্চত্ত’’ন্তি. কক্খল়ন্তি কথিনং. যস্মা তং থদ্ধভাৰেন সহজাতানং পতিট্ঠা হোতি, তস্মা ‘‘থদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. খরিগতন্তি খরীসু খরসভাৰেসু গতং তপ্পরিযাপন্নং, খরসভাৰমেৰাতি অত্থো. যস্মা পন খরসভাৰং ফরুসাকারেন উপট্ঠানতো ফরুসাকারং হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ফরুস’’ন্তি. তেনাহ ‘‘দুতিযং আকারৰচন’’ন্তি. উপাদিন্নং নাম সরীরট্ঠকং. তং পন কম্মসমুট্ঠানতং সন্ধায উপাদিন্নম্পি অত্থি অনুপাদিন্নম্পি, তণ্হাদীহি আদিন্নগহিতপরামট্ঠৰসেন সব্বম্পেতং উপাদিন্নমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘উপাদিন্নন্তি দল়্হং আদিন্ন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘মম’’ন্তি গহিতং ‘‘অহ’’ন্তি পরামট্ঠন্তি যোজনা. সেয্যথিদন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছাৰাচীতি আহ ‘‘তং কতমন্তি চেতি অত্থো’’তি. ততোতি পচ্ছা. তন্তি তং অজ্ঝত্তিকাদিভেদতো দস্সিতং পথৰীধাতুং. দস্সেন্তোতি ৰত্থুৰিভাগেন দস্সেন্তো. কিঞ্চাপি মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ইধ পাল়িযং ৰিসুং ন উদ্ধটং, পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৪) পন ৰীসতিযা আকারেহি পরিপুণ্ণং কত্ৰা দস্সেতুং ৰিসুং গহিতন্তি তম্পি সঙ্গণ্হন্তো থদ্ধভাৰাধিকতায পথৰীধাতুকোট্ঠাসেসুযেৰ ‘‘মত্থলুঙ্গং পক্খিপিত্ৰা ৰীসতিযা আকারেহি পথৰীধাতু নিদ্দিট্ঠাতি ৰেদিতব্বা’’তি আহ. ‘‘যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চী’’তি ৰা ইমিনা পাল়িযং মত্থলুঙ্গস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্মা ইধ ‘‘যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চী’’তি ইদং পুব্বাপরাপেক্খং ‘‘মত্থলুঙ্গং পক্খিপিত্ৰা ৰীসতিযা আকারেহি পথৰীধাতু নিদ্দিট্ঠাতি ৰেদিতব্বা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চী’’তি ৰচনতো. পুন যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চীতি অৰসেসেসু তীসু কোট্ঠাসেসূতি যোজেতব্বং. তীসু কোট্ঠাসেসূতি তিপ্পকারেসু কোট্ঠাসেসু. ন হি তে তযো কোট্ঠাসা.
ৰিস্সন্দনভাৰেনাতি পগ্ঘরণসভাৰেন. অপ্পোতীতি ৰিসরতি. পপ্পোতীতি পাপুণাতি, সসম্ভারআপৰসেন চেতং ৰুত্তং. সো হি ৰিস্সন্দনভাৰেন সসম্ভারপথৰীসঙ্খাতং তং তং ঠানং ৰিসরতি, পাপুণাতি চ, লক্খণাপৰসেনেৰ ৰা. সোপি হি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাদিপচ্চযতায সেসভূতত্তযসঙ্খাতং তং তং ঠানং দ্রৰভাৰসিদ্ধেন ৰিস্সন্দনভাৰেন আবন্ধত্তং, আসত্তত্তং, অৰিপ্পকিণ্ণঞ্চ করোন্তং ‘‘অপ্পোতি পপ্পোতী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতীতি.
তেজনৰসেনাতি নিসিতভাৰেন তিক্খভাৰেন. ৰুত্তনযেনাতি কম্মসমুট্ঠানাদিৰসেন ‘‘নানাৰিধেসূ’’তি আপোধাতুযং ৰুত্তনযেন. কুপিতেনাতি খুভিতেন. উসুমজাতোতি উস্মাভিভূতো. জীরতীতি জিণ্ণো হোতি. তেজোধাতুৰসেন লব্ভমানা ইমস্মিং কাযে জরাপৰত্তি পাকটজরাৰসেন ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্রিযৰেকল্লত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সরীরে পকতিউসুমং অতিক্কমিত্ৰা উণ্হভাৰো সন্তাপো, সরীরস্স দহনৰসেন পৰত্তো মহাদাহো পরিদাহোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. যেন জীরীযতীতি চ একাহিকাদিজররোগেন জরীযতীতিপি অত্থো যুজ্জতি. সতক্খত্তুং তাপেত্ৰা তাপেত্ৰা সীতুদকে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটা সপ্পি ‘‘সতধোতসপ্পী’’তি ৰদন্তি. অসিতন্তি ভুত্তং. খাযিতন্তি খাদিতং. সাযিতন্তি অস্সাদিতং. সম্মা পরিপাকং গচ্ছতীতি সমৰেপাকিনিযা গহণিযা ৰসেন ৰুত্তং, অসম্মাপরিপাকোপি পন ৰিসমৰেপাকিনিযা তস্সা এৰ ৰসেন ৰেদিতব্বো. রসাদিভাৰেনাতি রসরুধিরমংসমেদন্হারুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জসুক্কৰসেন. ৰিৰেকন্তি পুথুভাৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসভাৰং. অসিতাদিভেদস্স হি আহারস্স পরিণামে রসো হোতি, তং পটিচ্চ রসধাতু উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এৰং ‘‘রসস্স পরিণামে রুধির’’ন্তিআদিনা সব্বং নেতব্বং.
ৰাযনৰসেনাতি সমুদীরণৰসেন, সৰেগগমনৰসেন ৰা. উগ্গারহিক্কাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন উদ্দেকখিপনাদিপৰত্তনকৰাতানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উচ্চারপস্সাৰাদীতি আদি-সদ্দেন পিত্তসেম্হলসিকাকেৰলদুগ্গন্ধাদিনীহরণকানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যদিপি কুচ্ছি-সদ্দো উদরপরিযাযো, কোট্ঠ-সদ্দেন পন অন্তন্তরস্স ৰুচ্চমানত্তা তদৰসিট্ঠো উদরপ্পদেসো ইধ কুচ্ছি-সদ্দেন ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কুচ্ছিসযা ৰাতাতি অন্তানং বহিৰাতা’’তি. সমিঞ্জনপসারণাদীতি আদি-সদ্দেন আলোকনৰিলোকনউদ্ধরণাতিহরণাদিকা সব্বা কাযিককিরিযা সঙ্গহিতা. ‘‘অস্সাসপস্সাসা চিত্তসমুট্ঠানাৰা’’তি এতেন অস্সাসপস্সাসানং সরীরং মুঞ্চিত্ৰা পৰত্তি নত্থীতি দীপেতি. ন হি বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানস্স সম্ভৰো অত্থীতি. যদি এৰং কথং ‘‘পস্সাসোতি বহিনিক্খমননাসিকৰাতো, দীঘনাসিকস্স নাসিকগ্গং, ইতরস্স উত্তরোট্ঠং ফুসন্তো পৰত্ততী’’তি ৰচনং? তং নিক্খমনাকারেন পৰত্তিযা চিত্তসমুট্ঠানস্স, সন্তানে পৰত্তউতুসমুট্ঠানস্স চ ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বত্থাতি আপোধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং নিদ্দেসং সন্ধাযাহ. তত্থ আপোধাতুনিদ্দেসে ‘‘যং ৰা পনঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা সম্ভৰস্স, তেজোধাতুনিদ্দেসে সরীরে পাকতিকউস্মায, ৰাযোধাতুনিদ্দেসে ধমনিজালানুসটস্স তত্থ তত্থ চম্মখীলপীল়কাদিনিব্বত্তকৰাযুনো সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সমিঞ্জনাদিনিব্বত্তকৰাতা চিত্তসমুট্ঠানাৰ. যদি এৰং, কথং ‘‘পুরিমা পঞ্চ চতুসমুট্ঠানা’’তি ৰচনং? ন হি সমিঞ্জনাদিনিব্বত্তকা এৰ অঙ্গমঙ্গানুসারিনো ৰাতা, অথ খো তদঞ্ঞেপীতি নত্থি ৰিরোধো.
ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. তেনাহ ‘‘ৰীসতিযা আকারেহী’’তিআদি. এত্থাতি এতস্মিং ৰিত্থারতো আগতে ধাতুকম্মট্ঠানেতি অত্থো. তেন অযং ৰণ্ণনা ন কেৰলং মহাহত্থিপদূপমস্সেৰ (ম. নি. ১.৩০০ আদযো), অথ খো মহারাহুলোৰাদ- (ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ধাতুৰিভঙ্গসুত্তানম্পি (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো) অত্থসংৰণ্ণনা হোতিযেৰাতি দস্সিতং হোতি. ভাৰনানযেপি এসেৰ নযো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘এৰং রাহুলোৰাদধাতুৰিভঙ্গেসুপী’’তি.
৩০৮. ভাৰনানযেতি ভাৰনায নযে. যেন কম্মট্ঠানভাৰনা ইজ্ঝতি, তস্মিং ভাৰনাৰিধিম্হীতি অত্থো. এত্থাতি ধাতুকম্মট্ঠানে. যস্মা যেসং ‘‘তিক্খপঞ্ঞো নাতিতিক্খপঞ্ঞো’’তি ইমেসং দুৰিধানং পুগ্গলানং ৰসেন ইদং কম্মট্ঠানং দ্ৰিধা আগতং দ্ৰিধা দেসিতং, তস্মা কম্মট্ঠানাভিনিৰেসোপি তেসং দ্ৰিধাৰ ইচ্ছিতব্বোতি তং তাৰ দস্সেতুং ‘‘তিক্খপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো’’তিআদি আরদ্ধং. লোমা পথৰীধাতূতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. এৰং ৰিত্থারতো ধাতুপরিগ্গহোতি ‘‘কেসা পথৰীধাতু, লোমা পথৰীধাতূ’’তিআদিনা এৰং দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি ৰিত্থারতো ধাতুকম্মট্ঠানপরিগ্গহো. পপঞ্চতোতি দন্ধতো সণিকতো. যং থদ্ধলক্খণন্তি কেসাদীসু যং থদ্ধলক্খণং কক্খল়ভাৰো. যং আবন্ধনলক্খণন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং মনসি করোতোতি ৰত্থুং অনামসিত্ৰা এৰং লক্খণমত্ততো মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স. অস্সাতি তিক্খপঞ্ঞস্স. কম্মট্ঠানং পাকটং হোতীতি যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানভূতং তদেৰ লক্খণং ৰিভূতং হোতি, তস্স ৰা লক্খণস্স সুট্ঠু উপট্ঠানতো তং আরব্ভ পৰত্তমানং মনসিকারসঙ্খাতং কম্মট্ঠানং ৰিভূতং ৰিসদং হোতি, তিক্খপঞ্ঞস্স ইন্দ্রিযপাটৰেন সংখিত্তরুচিভাৰতো. সব্বসো মন্দপঞ্ঞস্স ভাৰনাৰ ন ইজ্ঝতীতি আহ ‘‘নাতিতিক্খপঞ্ঞস্সা’’তি. এৰং মনসি করোতোতি ৰুত্তনযেন সঙ্খেপতো মনসি করোতো. অন্ধকারং অৰিভূতং হোতীতি অনুপট্ঠানতো অন্ধং ৰিয করোন্তং অপাকটং হোতি কম্মট্ঠানন্তি যোজনা. পুরিমনযেনাতি ‘‘কেসা পথৰীধাতূ’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন. ৰত্থুআমসনেন ৰিত্থারতো মনসি করোন্তস্স পাকটং হোতি কম্মট্ঠানং, নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স অখিপ্পনিসন্তিতায ৰিত্থাররুচিভাৰতো.
ইদানি যথাৰুত্তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা দ্ৰীসু ভিক্খূসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পেয্যালমুখন্তি পেয্যালপাল়িযা মুখভূতং দ্ৰারভূতং আদিতো ৰারং, ৰারদ্ৰযং ৰা. ৰিত্থারেত্ৰাতি অনৰসেসতো সজ্ঝাযিত্ৰা. উভতোকোটিৰসেনেৰাতি তস্স তস্স ৰারস্স আদিঅন্তগ্গহণৰসেনেৰ. ওট্ঠপরিযাহতমত্তন্তি ওট্ঠানং সম্ফুসনমত্তং. যথা গন্থপরিৰত্তনে তিক্খপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো সঙ্খেপো রুচ্চতি, ন ৰিত্থারো. ইতরস্স চ ৰিত্থারো রুচ্চতি, ন সঙ্খেপো, এৰং ভাৰনানযেপীতি উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.
তস্মাতি যস্মা তিক্খপঞ্ঞস্স সঙ্খেপো, নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স চ ৰিত্থারো সপ্পাযো, তস্মা. যস্মা কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতুকামস্স সীলৰিসোধনাদিপুব্বকিচ্চং ইচ্ছিতব্বং, তং সব্বাকারসম্পন্নং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰাতি ইধ ন আমট্ঠং. যস্মা পন ৰিৰেকট্ঠকাযস্স, ৰিৰেকট্ঠচিত্তস্সেৰ চ ভাৰনা ইজ্ঝতি, ন ইতরস্স, তস্মা তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘রহোগতেন পটিসল্লীনেনা’’তি আহ. তত্থ রহোগতেনাতি রহসি গতেন, একাকিনা ভাৰনানুকূলট্ঠানং উপগতেনাতি অত্থো. পটিসল্লীনেনাতি পতি পতি পুথুত্তারম্মণতো চিত্তং নিসেধেত্ৰা কম্মট্ঠানে সল্লীনেন, তত্থ সংসিলিট্ঠচিত্তেনাতি অত্থো. সকলম্পি অত্তনো রূপকাযং আৰজ্জেত্ৰাতি উদ্ধং পাদতলা, অধো কেসমত্থকা, তিরিযং তচপরিযন্তং সব্বম্পি অত্তনো করজকাযং ধাতুৰসেন মনসি করোন্তো যস্মা চাতুমহাভূতিকো অযং কাযো, তস্মা ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতূ’’তি চতুমহাভূতৰসেন সমন্নাহরিত্ৰাতি অত্থো. ইদানি তাসং ধাতূনং লক্খণতো, উপট্ঠানাকারতো চ মনসিকারৰিধিং দস্সেতুং ‘‘যো ইমস্মিং কাযে’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ থদ্ধভাৰোতি লক্খণমাহ. থদ্ধত্তলক্খণা হি পথৰীধাতু. খরভাৰোতি উপট্ঠানাকারং, ঞাণেন গহেতব্বাকারন্তি অত্থো. দ্রৰভাৰো লক্খণং আপোধাতুযা পগ্ঘরণসভাৰত্তা. আবন্ধনং উপট্ঠানাকারো. উণ্হভাৰো লক্খণং তেজোধাতুযা উস্মাসভাৰত্তা. পরিপাচনং উপট্ঠানাকারো. ৰিত্থম্ভনং লক্খণং ৰাযোধাতুযা উপত্থম্ভনসভাৰত্তা. সমুদীরণং উপট্ঠানাকারো, উপট্ঠানাকারো চ নাম ধাতূনং সকিচ্চকরণৰসেন ঞাণস্স ৰিভূতাকারো. কস্মা পনেত্থ উভযগ্গহণং? পুগ্গলজ্ঝাসযতো. একচ্চস্স হি ধাতুযো মনসি করোন্তস্স তা সভাৰতো গহেতব্বতং গচ্ছন্তি, একচ্চস্স সকিচ্চকরণতো, যো রসোতি ৰুচ্চতি. তত্রাযং যোগী ধাতুযো মনসি করোন্তো আদিতো পচ্চেকং সলক্খণতো, সরসতোপি পরিগ্গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘যো ইমস্মিং কাযে থদ্ধভাৰো ৰা খরভাৰো ৰা…পে… এৰং সংখিত্তেন ধাতুযো পরিগ্গহেত্ৰা’’তি. তত্থ পরিগ্গহেত্ৰাতি পরিগ্গাহকভূতেন ঞাণেন ধাতুযো লক্খণতো, রসতো ৰা পরিচ্ছিজ্জ গহেত্ৰা. অযং তাৰ সংখিত্ততো ভাৰনানযে কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো.
এৰং পন ধাতুযো পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে পথৰীধাতু থদ্ধভাৰো ৰা খরভাৰো ৰা, আপোধাতু দ্রৰভাৰো ৰা আবন্ধনভাৰো ৰা, তেজোধাতু উণ্হভাৰো ৰা পরিপাচনভাৰো ৰা, ৰাযোধাতু ৰিত্থম্ভনভাৰো ৰা সমুদীরণভাৰো ৰা’’তি এৰং লক্খণাদীহি সদ্ধিংযেৰ ধাতুযো মনসি করোন্তেন কালসতম্পি কালসহস্সম্পি পুনপ্পুনং আৰজ্জিতব্বং মনসি কাতব্বং, তক্কাহতং ৰিতক্কপরিযাহতং কাতব্বং. তস্সেৰং মনসি করোতো যং লক্খণাদীসু সুপাকটং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তদেৰ গহেত্ৰা ইতরং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তেন সদ্ধিং ‘‘পথৰীধাতু আপোধাতূ’’তিআদিনা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. এৰং মনসি করোন্তেন হি অনুপুব্বতো, নাতিসীঘতো, নাতিসণিকতো, ৰিক্খেপপটিবাহনতো, পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতো, অনুপট্ঠানমুঞ্চনতো, লক্খণতো, তযো চ সুত্তন্তাতি ইমেহি দসহাকারেহি মনসিকারকোসল্লং অনুট্ঠাতব্বং.
তত্থ অনুপুব্বতোতি অনুপটিপাটিতো আচরিযস্স সন্তিকে উগ্গহিতপটিপাটিতো, সা চ দেসনাপটিপাটিযেৰ. এৰং অনুপুব্বতো মনসি করোন্তেনাপি নাতিসীঘতো মনসি কাতব্বং. অতিসীঘতো মনসি করোতো হি অপরাপরং কম্মট্ঠানমনসিকারো নিরন্তরং পৰত্ততি, কম্মট্ঠানং পন অৰিভূতং হোতি, ন ৰিসেসং আৰহতি. তস্মা নাতিসীঘতো মনসি কাতব্বং. যথা চ নাতিসীঘতো, এৰং নাতিসণিকতোপি. অতিসণিকতো মনসি করোতো হি কম্মট্ঠানং পরিযোসানং ন গচ্ছতি, ৰিসেসাধিগমস্স পচ্চযো ন হোতি. অতিসীঘং অতিসণিকঞ্চ মগ্গং গচ্ছন্তা পুরিসা এত্থ নিদস্সেতব্বা. ৰিক্খেপপটিবাহনতোতি কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চেতসো ৰিক্খেপো পটিবাহিতব্বো. বহিদ্ধা ৰিক্খেপে হি সতি কম্মট্ঠানা পরিহাযতি পরিধংসতি. একপদিকমগ্গগামী পুরিসো চেত্থ নিদস্সেতব্বো. পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতোতি ‘‘যা অযং পথৰীধাতূ’’তিআদিকা পণ্ণত্তি, তং অতিক্কমিত্ৰা লক্খণেসু এৰ চিত্তং ঠপেতব্বং.
এৰং পণ্ণত্তিং ৰিজহিত্ৰা কক্খল়লক্খণাদীসু এৰ মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স লক্খণানি সুপাকটানি সুৰিভূতানি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. তস্সেৰং পুনপ্পুনং মনসিকারৰসেন চিত্তং আসেৰনং লভতি. সব্বো রূপকাযো ধাতুমত্ততো উপট্ঠাতি সুঞ্ঞো নিস্সত্তো নিজ্জীৰো যন্তং ৰিয যন্তসুত্তেন অপরাপরং পরিৰত্তমানো. সচে পন বহিদ্ধাপি মনসিকারং উপসংহরতি, অথস্স আহিণ্ডন্তা মনুস্সতিরচ্ছানাদযো সত্তাকারং ৰিজহিত্ৰা ধাতুসমূহৰসেনেৰ উপট্ঠহন্তি, তেহি করিযমানা কিরিযা ধাতুমযেন যন্তেন পৰত্তিযমানা হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তেহি অজ্ঝোহরিযমানং পানভোজনাদি ধাতুসঙ্ঘাতে পক্খিপ্পমানো ধাতুসঙ্ঘাতো ৰিয উপট্ঠাতি. অথস্স তথা লদ্ধাসেৰনম্পি চিত্তং যদি অচ্চারদ্ধৰীরিযতায উদ্ধচ্চৰসেন ৰা অতিলীনৰীরিযতায কোসজ্জৰসেন ৰা ভাৰনাৰিধিং ন ওতরেয্য, তদা অধিচিত্তসুত্তং (অ. নি. ৩.১০৩), অনুত্তরসীতিভাৰসুত্তং (অ. নি. ৬.৮৫), বোজ্ঝঙ্গসুত্তন্তি (সং. নি. ৫.১৯৪-১৯৫) ইমেসু তীসু সুত্তেসু আগতনযেন ৰীরিযসমাধিযোজনা কাতব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘তযো চ সুত্তন্তা’’তি. এৰং পন ৰীরিযসমতং যোজেত্ৰা তস্মিংযেৰ লক্খণে মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি লদ্ধসমতানি সুৰিসদানি পৰত্তন্তি, তদা অসদ্ধিযাদীনং দূরীভাৰেন সাতিসযং থামপ্পত্তেহি সত্তহি বলেহি লদ্ধূপত্থম্ভানি ৰিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি পটুতরানি হুত্ৰা পাতুভৰন্তি, তেসং উজুৰিপচ্চনীকতায নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানিযেৰ হোন্তি সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি. এত্তাৰতা চানেন উপচারজ্ঝানং সমধিগতং হোতি ধাতুলক্খণারম্মণং. তেন ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং পথৰীধাতু আপোধাতূতি…পে… উপচারমত্তো সমাধি উপ্পজ্জতী’’তি.
তত্থ ধাতুমত্ততোতি ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো মত্ত-সদ্দো. তেন যং ইতো বাহিরকা, লোকিযমহাজনো চ ‘‘সত্তো জীৰো’’তিআদিকং ৰিসেসং ইমস্মিং অত্তভাৰে অৰিজ্জমানং ৰিকপ্পনামত্তেনেৰ সমারোপেন্তি, তং নিৰত্তেতি. তেনেৰাহ ‘‘নিস্সত্ততো নিজ্জীৰতো’’তি. আৰজ্জিতব্বন্তি সমন্নাহরিতব্বং. মনসি কাতব্বন্তি পুনপ্পুনং ভাৰনাৰসেন ধাতুমত্ততো ধাতুলক্খণং মনসি ঠপেতব্বং. পচ্চৰেক্খিতব্বন্তি তদেৰ ধাতুলক্খণং পতি পতি অৰেক্খিতব্বং, ভাৰনাসিদ্ধেন ঞাণচক্খুনা অপরাপরং পচ্চক্খতো পস্সিতব্বং.
তস্সেৰং ৰাযমমানস্সাতি তস্স যোগিনো এৰং ৰুত্তপ্পকারেন ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স, তত্থ চ ভাৰনাঅনুযোগে সক্কচ্চকারিতায, সাতচ্চকারিতায, সপ্পাযসেৰিতায, সমথনিমিত্তসল্লক্খণেন, বোজ্ঝঙ্গানং অনুপৰত্তনেন, কাযে চ জীৰিতে চ নিরপেক্খৰুত্তিতায, অন্তরা সঙ্কোচং অনাপজ্জন্তেন ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা উস্সোল়্হিযং অৰট্ঠানেন সম্মদেৰ ৰাযামং পযোগং পরক্কমং পৰত্তেন্তস্স. ধাতুপ্পভেদাৰভাসনপঞ্ঞাপরিগ্গহিতোতি পথৰীআদীনং ধাতূনং সভাৰলক্খণাৰভাসনেন অৰভাসনকিচ্চায ভাৰনাপঞ্ঞায আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু অৰিজহনেন সব্বতো গহিতো মহগ্গতভাৰং অপ্পত্ততায উপচারমত্তো সিখাপ্পত্তো কামাৰচরসমাধি উপ্পজ্জতি. উপচারসমাধীতি চ রুল়্হীৰসেন ৰেদিতব্বং. অপ্পনং হি উপেচ্চ চারী সমাধি উপচারসমাধি, অপ্পনা চেত্থ নত্থি. তাদিসস্স পন সমাধিস্স সমানলক্খণতায এৰং ৰুত্তং. কস্মা পনেত্থ অপ্পনা ন হোতীতি? তত্থ কারণমাহ ‘‘সভাৰধম্মারম্মণত্তা’’তি. সভাৰধম্মে হি তস্স গম্ভীরভাৰতো অসতি ভাৰনাৰিসেসে অপ্পনাঝানং ন উপ্পজ্জতি, লোকুত্তরং পন ঝানং ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমৰসেন, আরুপ্পং আরম্মণাতিক্কমভাৰনাৰসেন অপ্পনাপ্পত্তং হোতীতি মরণানুস্সতিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৭৭) ৰুত্তোৰাযমত্থো.
এৰং রূপকাযে অৰিসেসেন চতুন্নং ধাতূনং পরিগ্গণ্হনৰসেন ধাতুকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ অট্ঠিআদীনং ৰিনিব্ভুজনৰসেন সঙ্খেপতো সুত্তে আগতং ধাতুমনসিকারৰিধিং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা পনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যে ইমে চত্তারো কোট্ঠাসা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. যথাপচ্চযং ঠিতা সন্নিৰেসৰিসিট্ঠা কট্ঠৰল্লিতিণমত্তিকাযো উপাদায যথা অগারসমঞ্ঞা, ন তত্থ কোচি অগারো নাম অত্থি, এৰং যথাপচ্চযং সন্নিৰেসৰিসিট্ঠানি পৰত্তমানানি অট্ঠিন্হারুমংসচম্মানি পটিচ্চ সরীরসমঞ্ঞা, ন এত্থ কোচি অত্তা জীৰো. কেৰলং তেহি পরিৰারিতমাকাসমত্তন্তি দস্সেতি. দেসনা সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনপরাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘নিস্সত্তভাৰদস্সনত্থ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চাতি পণ্হিকট্ঠিকাদিভেদং পটিপাটিযা উস্সিতং হুত্ৰা ঠিতং অতিরেকতিসতভেদং অট্ঠিং উপাদায. ন্হারুঞ্চাতি তমেৰ অট্ঠিসঙ্ঘাটং আবন্ধিত্ৰা ঠিতং নৰসতপ্পভেদং ন্হারুং. মংসন্তি তমেৰ অট্ঠিসঙ্ঘাটং অনুলিম্পিত্ৰা ঠিতং নৰপেসিসতপ্পভেদং মংসং. চম্মন্তি মচ্ছিকপত্তকচ্ছাযায ছৰিযা সঞ্ছাদিতং সকলসরীরং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং বহলচম্মং পটিচ্চ উপাদায. সব্বত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. আকাসো পরিৰারিতোতি যথা ভিত্তিপাদাদিৰসেন ঠপিতং কট্ঠং, তস্সেৰ আবন্ধনৰল্লি, অনুলেপনমত্তিকা, ছাদনতিণন্তি এতানি কট্ঠাদীনি অন্তো, বহি চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতো আকাসো অগারন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, গেহন্তি পণ্ণত্তিং লভতি, এৰমেৰ যথাৰুত্তানি অট্ঠিআদীনি অন্তো, বহি চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতো আকাসো তানেৰ অট্ঠিআদীনি উপাদায রূপন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, সরীরন্তি ৰোহারং লভতি. যথা চ কট্ঠাদীনি পটিচ্চ সঙ্খং গতং অগারং লোকে ‘‘খত্তিযগেহং, ব্রাহ্মণগেহ’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি ‘‘খত্তিযসরীরং ব্রাহ্মণসরীর’’ন্তি ৰোহরীযতি, নত্থেত্থ কোচি সত্তো ৰা জীৰো ৰাতি অধিপ্পাযো.
তেতি তে চত্তারো কোট্ঠাসে ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰাতি যোজনা. তংতংঅন্তরানুসারিনাতি অট্ঠিন্হারূনং ন্হারুমংসানং মংসচম্মানন্তি তেসং তেসং কোট্ঠাসানং ৰিৰরানুপাতিনা ঞাণসঙ্খাতেন হত্থেন. ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰাতি অনেকক্খত্তুং ৰিনিৰেঠেত্ৰা. অথ ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰাতি পচ্চেকং অট্ঠিআদীনং অন্তরানুসারিনা ঞাণহত্থেন ৰিনিব্ভোগং কত্ৰা. এতেসূতি সকলম্পি অত্তনো রূপকাযং চতুধা কত্ৰা ৰিভত্তেসু যথাৰুত্তেসু অট্ঠিআদীসু চতূসু কোট্ঠাসেসু. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘যো ইমস্মিং কাযে থদ্ধভাৰো ৰা’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং ভাৰনাৰিধানং, তং অনন্তরনযে ৰুত্তাকারেনেৰ ৰত্তব্বং.
৩০৯. ৰিত্থারতো আগতে পন ‘‘চতুধাতুৰৰত্থানে’’তি আনেত্ৰা যোজনা. এৰং ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন ৰেদিতব্বো ভাৰনানযো. ‘‘দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি ধাতুযো উগ্গণ্হিত্ৰা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু আদিতো দ্ৰত্তিংসাকারা ধাতুযো ন হোন্তীতি? ৰত্থুসীসেন ধাতূনংযেৰ উগ্গহেতব্বত্তা নাযং দোসো. ৰুত্তপ্পকারেতি ‘‘গোচরগামতো নাতিদূরনাচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতে’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৩) ৰুত্তপ্পকারে. কতসব্বকিচ্চেনাতি পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং কতং সব্বকিচ্চং এতেনাতি কতসব্বকিচ্চো, তেনস্স সীলৰিসোধনাদি পন কম্মট্ঠানুগ্গহণতো পগেৰ সিদ্ধং হোতীতি দস্সেতি. সসম্ভারসঙ্খেপতোতি সম্ভরীযন্তি এতেন বুদ্ধিৰোহারাতি সম্ভারো, তন্নিমিত্তং. কিং পনেতং? পথৰীআদি. কেসাদীসু হি ৰীসতিযা আকারেসু ‘‘পথৰী’’তি বুদ্ধিৰোহারা পথৰীনিমিত্তকা থদ্ধতং উপাদায পৰত্তনতো. তস্মা তত্থ পথৰীসম্ভারো নাম সৰিসেসায তস্সা অত্থিতায কেসাদযো সহ সম্ভারেহীতি সসম্ভারা. আপোকোট্ঠাসাদীসুপি এসেৰ নযো. সসম্ভারানং সঙ্খেপো সসম্ভারসঙ্খেপো, ততো সসম্ভারসঙ্খেপতো ভাৰেতব্বন্তি যোজনা. সঙ্খেপতো ৰীসতিযা, দ্ৰাদসসু, চতূসু, ছসু চ কোট্ঠাসেসু যথাক্কমং পথৰীআদিকা চতস্সো ধাতুযো পরিগ্গহেত্ৰা ধাতুৰৰত্থানং সসম্ভারসঙ্খেপতো ভাৰনা. তেনাহ ‘‘ইধ ভিক্খু ৰীসতিযা কোট্ঠাসেসূ’’তিআদি.
সসম্ভারৰিভত্তিতোতি সসম্ভারানং কেসাদীনং ৰিভাগতো কেসাদিকে ৰীসতি কোট্ঠাসে পুব্বে ৰিয একজ্ঝং অগ্গহেত্ৰা ৰিভাগতো পথৰীধাতুভাৰেন ৰৰত্থাপনং. আপোকোট্ঠাসাদীসুপি এসেৰ নযো. সলক্খণসঙ্খেপতোতি লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং, ধম্মানং সভাৰো, ইধ পন থদ্ধতাদি. তস্মা থদ্ধলক্খণাদিৰন্ততায সহ লক্খণেহীতি সলক্খণা, কেসাদযো দ্ৰাচত্তালীস আকারা. তেসং সঙ্খেপতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – কেসাদিকে ৰীসতি কোট্ঠাসে একজ্ঝং গহেত্ৰা তত্থ থদ্ধতাদিকং চতুব্বিধম্পি লক্খণং ৰৰত্থপেত্ৰা ভাৰনা সলক্খণসঙ্খেপতো ভাৰনা. এস নযো আপোকোট্ঠাসাদীসুপি. সলক্খণৰিভত্তিতোতি থদ্ধলক্খণাদিনা সলক্খণানং কেসাদীনং ৰিভাগতো কেসাদীসু দ্ৰাচত্তালীসায আকারেসু পচ্চেকং থদ্ধতাদীনং চতুন্নং চতুন্নং লক্খণানং ৰৰত্থাপনৰসেন ভাৰনা.
এৰং চতূহি আকারেহি উদ্দিট্ঠং ভাৰনানযং নিদ্দিসিতুং ‘‘কথং সসম্ভারসঙ্খেপতো ভাৰেতী’’তিআদি আরদ্ধং. এত্থ চ যথা তিক্খপঞ্ঞো পুগ্গলো তিক্খতায পরোপরিযত্তসব্ভাৰতো তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযতাৰসেন দুৰিধোতি. তত্থ তিক্খিন্দ্রিযস্স ৰসেন সঙ্খেপতো পঠমনযো ৰুত্তো, মুদিন্দ্রিযস্স ৰসেন দুতিযো. এৰং নাতিতিক্খপঞ্ঞোপি পুগ্গলোতি. তত্থ যো ৰিসদিন্দ্রিযো পুগ্গলো, তস্স ৰসেন সসম্ভারসঙ্খেপতো, সলক্খণসঙ্খেপতো চ ভাৰনানযো নিদ্দিট্ঠো. যো পন নাতিৰিসদিন্দ্রিযো, তস্স ৰসেন সসম্ভারৰিভত্তিতো, সলক্খণৰিভত্তিতো চ ভাৰনানযো নিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. তস্স এৰং ৰৰত্থাপযতো এৰ ধাতুযো পাকটা হোন্তি সৰিসেসং ধাতূনং পরিগ্গহিতত্তা. ভাৰনাৰিধানং পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৩১০. যস্সাতি নাতিৰিসদিন্দ্রিযং পুগ্গলং সন্ধায ৰদতি. এৰং ভাৰযতোতি সসম্ভারসঙ্খেপতো ভাৰেন্তস্স. যেন ৰিধিনা উগ্গহেত্ৰা কুসলো হোতি, সো সত্তৰিধো ৰিধি ‘‘উগ্গহকোসল্ল’’ন্তি ৰুচ্চতি, তন্নিব্বত্তং ৰা ঞাণং. এৰং মনসিকারকোসল্লম্পি ৰেদিতব্বং. দ্ৰত্তিংসাকারেতি ধাতুমনসিকারৰসেন পরিগ্গহিতে কেসাদিকে দ্ৰত্তিংসৰিধে কোট্ঠাসে. ‘‘দ্ৰত্তিংসাকারে’’তি চ ইদং তেজৰাযুকোট্ঠাসেসু ৰণ্ণাদিৰসেন ৰৰত্থানস্স অভাৰতো ৰুত্তং. সব্বং তত্থ ৰুত্তৰিধানং কাতব্বন্তি ‘‘ৰচসা মনসা’’তিআদিনা ৰুত্তউগ্গহকোসল্লুদ্দেসতো পট্ঠায যাৰ ‘‘অনুপুব্বমুঞ্চনাদিৰসেনা’’তি পদং, তাৰ আগতং সব্বং ভাৰনাৰিধানং কাতব্বং সম্পাদেতব্বং. ৰণ্ণাদিৰসেনাতি ৰণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপরিচ্ছেদৰসেন. অযঞ্চ ৰণ্ণাদিৰসেন মনসিকারো ধাতুপটিক্কূলৰণ্ণমনসিকারানং সাধারণো পুব্বভাগোতি নিব্বত্তিতধাতুমনসিকারমেৰ দস্সেতুং ‘‘অৰসানে এৰং মনসিকারো পৰত্তেতব্বো’’তি ৰুত্তং.
৩১১. অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগপচ্চৰেক্খণরহিতা এতে ধম্মাতি এতে ‘‘সীসকটাহপলিৰেঠনচম্মং কেসা’’তি এৰং ৰোহরিযমানা ভূতুপাদাযধম্মা ‘‘মযি কেসা জাতা, মযমেত্থ জাতা’’তি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগপচ্চৰেক্খণসুঞ্ঞা. ইমিনা কারণস্স চ ফলস্স চ অব্যাপারতায ধাতুমত্ততং সন্দস্সেতি, তেন চ আভোগপচ্চৰেক্খণানম্পি এৰমেৰ অব্যাপারতা দীপিতাতি দট্ঠব্বং. ন হি তানি, তেসং কারণানি চ তথা তথা আভুজিত্ৰা, পচ্চৰেক্খিত্ৰা চ উপ্পজ্জন্তি, পচ্চযভাৰং ৰা গচ্ছন্তীতি. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. অচেতনোতি ন চেতনো, চেতনারহিতো ৰা. অব্যাকতোতি অব্যাকতরাসিপরিযাপন্নো. সুঞ্ঞোতি অত্তসুঞ্ঞো. ততো এৰ নিস্সত্তো. থদ্ধলক্খণাধিকতায থদ্ধো. ততো এৰ পথৰীধাতূতি এৰং মনসিকারো পৰত্তেতব্বোতি সম্বন্ধো. এৰং সব্বত্থ.
৩১২. সুঞ্ঞগামট্ঠানেতি এত্থ সুঞ্ঞগামগ্গহণং পরমত্থতো ৰেদকৰিরহদস্সনত্থং কাযস্স.
৩১৩. মধুকট্ঠিকেতি মধুকবীজানি.
৩১৪. গেহথম্ভানং আধারভাৰেন ঠপিতসিলাযো পাসাণউদুক্খলকানীতি অধিপ্পেতানি.
৩১৫. দুগ্গন্ধাদিভাৰে চস্স সদিসভাৰদস্সনত্থং অল্লগোচম্মগ্গহণং.
৩১৬. যেভুয্যেন মংসপেসীনং বহলতায মহামত্তিকগ্গহণং.
৩১৭. কুট্টদারূসূতি দারুকুট্টিকায কুটিযা ভিত্তিপাদভূতেসু কট্ঠেসু.
৩১৮. পণ্হিকট্ঠিআদীনং আধারভাৰো ৰিয গোপ্ফকট্ঠিআদীনং আধেয্যভাৰোপি অসমন্নাহারসিদ্ধোতি দস্সনত্থং ‘‘পণ্হিকট্ঠিগোপ্ফকট্ঠিং উক্খিপিত্ৰা ঠিত’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা পুন ‘‘সীসট্ঠিগীৰট্ঠিকে পতিট্ঠিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৩১৯. সিন্নৰেত্তগ্গাদীসূতি সেদিতৰেত্তকল়ীরাদীসু.
৩২১. উরট্ঠিসঙ্ঘাটো পঞ্জরসদিসতায ‘‘উরট্ঠিপঞ্জর’’ন্তি ৰুত্তো. তস্স অথিরভাৰদস্সনত্থং জিণ্ণসন্দমানিকপঞ্জরং নিদস্সনভাৰেন গহিতং.
৩২২. যমকমংসপিণ্ডেতি মংসপিণ্ডযুগল়ে.
৩২৩. কিলোমকস্স সেতৰণ্ণতায ‘‘পিলোতিকপলিৰেঠিতে’’তি পিলোতিকং নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তং. এৰমেৰ ন ৰক্কহদযানি সকলসরীরে চ মংসং জানাতীতি এত্থ ন ৰক্কহদযানি জানন্তি ‘‘মযং পটিচ্ছন্নকিলোমকেন পটিচ্ছন্নানী’’তি, ন সকলসরীরে চ মংসং জানাতি ‘‘অহং পটিচ্ছন্নকিলোমকেন পটিচ্ছন্ন’’ন্তি যোজেতব্বং.
৩২৪. কোট্ঠমত্থকপস্সন্তি কুসূলস্স অব্ভন্তরে মত্থকপস্সং.
৩২৫. দ্ৰিন্নং থনানমন্তরেতি দ্ৰিন্নং থনপ্পদেসানং ৰেমজ্ঝে, থনপ্পদেসো চ অব্ভন্তরৰসেন ৰেদিতব্বো.
৩২৭. একৰীসতিঅন্তভোগেতি একৰীসতিযা ঠানেসু ওভগ্গোভগ্গে অন্তমণ্ডলে.
৩২৮. আমাসযে ঠিতো পরিভুত্তাহারো উদরিযন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘উদরিযং উদরে ঠিতং অসিতপীতখাযিতসাযিত’’ন্তি.
৩৩১. অবদ্ধপিত্তং সংসরণলোহিতং ৰিয, কাযুস্মা ৰিয চ কম্মজরূপপটিবদ্ধৰুত্তিকন্তি আহ ‘‘আবদ্ধপিত্তং জীৰিতিন্দ্রিযপটিবদ্ধং সকলসরীরং ব্যাপেত্ৰা ঠিত’’ন্তি. পটিবদ্ধতাৰচনেন চস্স জীৰিতিন্দ্রিযে সতি সব্ভাৰমেৰ দীপেতি, ন জীৰিতিন্দ্রিযস্স ৰিয একন্তকম্মজতন্তি দট্ঠব্বং. পিত্তকোসকেতি মহাকোসাটকীকোসসদিসে পিত্তাধারে. যূসভূতোতি রসভূতো.
৩৩২. উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং ছড্ডনট্ঠানং চন্দনিকা, তস্সং চন্দনিকাযং.
৩৩৩. পুব্বাসযো মন্দপঞ্ঞানং কেসঞ্চিদেৰ হোতীতি কত্ৰা অসব্বসাধারণন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পুব্বো অনিবদ্ধোকাসো’’তি.
৩৩৪. পিত্তং ৰিযাতি অবদ্ধপিত্তং ৰিয. সকলসরীরন্তি জীৰিতিন্দ্রিযপটিবদ্ধং সব্বং সরীরপ্পদেসং. ৰক্কহদযযকনপপ্ফাসানি তেমেন্তন্তি এত্থ যকনং হেট্ঠাভাগপূরণেন, ইতরানি তেসং উপরি থোকং থোকং পগ্ঘরণেন চ তেমেতীতি দট্ঠব্বং. হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডাদীনি তেমযমানেতি তেমকতেমিতব্বানং অব্যাপারতাসামঞ্ঞনিদস্সনত্থং এৰ উপমা দট্ঠব্বা, ন ঠানসামঞ্ঞনিদস্সনত্থং. সন্নিচিতলোহিতেন হি তেমেতব্বানং কেসঞ্চি হেট্ঠা, কস্সচি উপরি ঠিততা কাযগতাসতিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.২০৬) দস্সিতাতি. যকনস্স হেট্ঠাভাগট্ঠানং ‘‘মযি লোহিতং ঠিত’’ন্তি ন জানাতি, ৰক্কাদীনি ‘‘অম্হে তেমযমানং লোহিতং ঠিত’’ন্তি ন জানন্তীতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.
৩৩৬. পত্থিন্নসিনেহোতি থিনভাৰং ঘনভাৰং গতসিনেহো. সকলসরীরে মংসন্তি যোজনা, তঞ্চ থূলসরীরং সন্ধায ৰুত্তং. মেদস্স সতিপি পত্থিন্নতায ঘনভাৰে মংসস্স ৰিয ন বদ্ধতাতি ৰুত্তং ‘‘পত্থিন্নযূসো’’তি. তেনেৰস্স আপোকোট্ঠাসতা.
৩৩৭. উদকপুণ্ণেসু তরুণতালট্ঠিকূপকেসূতি নাতিপরিণতানং সজলকানং অগ্গতো ছিন্নানং তালসলাটুকানং ৰিৰরানি সন্ধায ৰুত্তং.
৩৩৮. ৰসায অত্তনো আধারে অভিব্যাপনমুখেন অব্যাপারতাসামঞ্ঞং ৰিভাৰেতব্বন্তি আচামগততেলং নিদস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
৩৩৯. খেল়ুপ্পত্তিপচ্চযে অম্বিলগ্গমধুরগ্গাদিকে.
৩৪৩. কেসাদীসু মনসিকারং পৰত্তেত্ৰা তেজোকোট্ঠাসেসু পৰত্তেতব্বো মনসিকারোতি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা যোজেতব্বং. যেন সন্তপ্পতীতি যেন কাযো সন্তপ্পতি, অযং সন্তপ্পনকিচ্চো. তেজোতি তস্স পরিগ্গণ্হনাকারো এৰ পচ্চামট্ঠো. যেন জীরীযতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
৩৪৪. অস্সাসপস্সাসৰসেনাতি অন্তোপৰিসনবহিনিক্খমননাসিকাৰাতভাৰেন. ‘‘এৰং পৰত্তমনসিকারস্সা’’তি ইমিনা ৰুত্তাকারেন সসম্ভারৰিভত্তিতো পৰত্তকম্মট্ঠানমনসিকারস্স. ধাতুযো পাকটা হোন্তীতি ৰিত্থারতো পরিগ্গহিতত্তা ধাতুযো ৰিভূতা হোন্তি. ইধাপি ভাৰনাৰিধানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৩৪৫. তত্থেৰাতি তেসুযেৰ ৰীসতিযা কোট্ঠাসেসু. পরিপাচনলক্খণং ৰিত্থম্ভনলক্খণন্তি এত্থাপি ‘‘তত্থেৰা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
পুন তত্থেৰাতি তেসুযেৰ দ্ৰাদসসু কোট্ঠাসেসূতি অত্থো. এত্থ চ কেসাদিকোট্ঠাসানং সংৰিগ্গহতায তত্থ ৰিজ্জমানা আপোধাতুআদযো ন্হানিযচুণ্ণাদীসু উদকাদযো ৰিয সুৰিঞ্ঞেয্যাতি ‘‘তত্থেৰ আবন্ধনলক্খণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
সন্তপ্পনাদিতেজোকোট্ঠাসেসু পন ৰাযোধাতুআদযো ন তথা সুৰিঞ্ঞেয্যাতি কত্ৰা ‘‘তেন অৰিনিভুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, ন তত্থেৰাতি. যদি এৰং, ৰাযুকোট্ঠাসেসু কথং তত্থেৰাতি? ৰাযুকোট্ঠাসাপি হি উদ্ধঙ্গমৰাতাদযো পিণ্ডাকারেনেৰ পরিগ্গহেতব্বতং উপগচ্ছন্তি, ন পন সন্তপ্পনাদিতেজোকোট্ঠাসাতি নাযং দোসো. তত্থ তেনাতি তেন তেজেন. অৰিনিভুত্তন্তি অৰিনাভূতং, তংতংকলাপগতৰসেন ৰা এৰং ৰুত্তং. এৰং ৰৰত্থাপযতোতি ৰুত্তাকারেন সলক্খণসঙ্খেপতো ধাতুযো ৰৰত্থাপেন্তস্স. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘তস্সেৰং ৰাযমমানস্সা’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৮) হেট্ঠা ৰুত্তনযেন.
৩৪৬. এৰম্পি ভাৰযতোতি সলক্খণসঙ্খেপতো ধাতুযো পরিগ্গহেত্ৰা ভাৰেন্তস্সাপি. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি সসম্ভারৰিভত্তিতো ভাৰনাযং ৰুত্তেন নযেন. এৰন্তি যথা কেসে, এৰং. সব্বকোট্ঠাসেসূতি একচত্তালীসভেদেসু সেসসব্বকোট্ঠাসেসু এৰমেত্থ অট্ঠসট্ঠিধাতুসতস্স পরিগ্গহো ৰুত্তো হোতি. ভাৰনাৰিধানং পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
ইদানি ৰচনত্থাদিমুখেনপি ধাতূসু মনসিকারৰিধানং দস্সেতুং ‘‘ৰচনত্থতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰচনত্থতোতি যস্মা সব্বপঠমং কম্মট্ঠানস্স উগ্গহণং ৰচনৰসেন হোতি ৰচনদ্ৰারেন তদত্থস্স আদিতো গহেতব্বতো, তস্মা ৰচনত্থতোপি ধাতূনং মনসিকাতব্বতা ৰুত্তা. কলাপতোতি ৰচনত্থৰসেন ৰিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ ধাতুযো পরিগ্গহেত্ৰা ঠিতস্স যস্মা তা পিণ্ডসো পৰত্তন্তি, ন পচ্চেকং, তস্মা কলাপতোপি মনসিকাতব্বতা ৰুত্তা. তে পন কলাপা পরমাণুপরিমাণা হোন্তীতি তপ্পরিযাপন্নানং পথৰীধাতুআদীনং একস্মিং সরীরে পরিমেয্যপরিচ্ছেদং দস্সেতুং চুণ্ণতো মনসিকাতব্বতা ৰুত্তা. সো পনাযং তাসং চুণ্ণতো মনসিকারো সঙ্ঘাটৰসেন হোতীতি নিব্বট্টিতসরূপমেৰ পরিগ্গহেতব্বং দস্সেতুং লক্খণাদিতো মনসিকারো ৰুত্তো. লক্খণাদিতো ধাতুযো পরিগ্গণ্হন্তেন সলক্খণৰিভত্তিতো কম্মট্ঠানাভিনিৰেসে যস্মা দ্ৰাচত্তালীসায কোট্ঠাসানং ৰসেন ধাতূসু পরিগ্গয্হমানাসু ‘‘এত্তকা উতুসমুট্ঠানা, এত্তকা চিত্তাদিসমুট্ঠানা’’তি অযং ৰিভাগো ঞাতব্বো হোতি, তস্মা সমুট্ঠানতো মনসিকারো ৰুত্তো.
এৰং পরিঞ্ঞাতসমুট্ঠানানম্পি তাসং সদ্দানুসারেন ৰিনা ৰিসেসসামঞ্ঞপরিগ্গহো কাতব্বোতি দস্সেতুং নানত্তেকত্ততো মনসিকারো ৰুত্তো. লক্খণৰিসেসতো ৰিনিভুত্তরূপাপি এতা অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতায পদেসেন অৰিনিভুত্তাতি অযং ৰিসেসো পরিগ্গহেতব্বোতি দস্সেতুং ৰিনিব্ভোগাৰিনিব্ভোগতো মনসিকারো ৰুত্তো. সতিপি অৰিনিব্ভোগৰুত্তিযং কাচিদেৰ কাসঞ্চি সভাগা, কাচি ৰিসভাগাতি অযম্পি ৰিসেসো পরিগ্গহেতব্বোতি দস্সেতুং সভাগৰিসভাগতো মনসিকারো ৰুত্তো. সভাগৰিসভাগাপি ধাতুযো অজ্ঝত্তিকা ঈদিসকিচ্চৰিসেসযুত্তা, বাহিরা তব্বিপরীতাতি অযং ৰিসেসো পরিগ্গহেতব্বোতি দস্সেতুং অজ্ঝত্তিকবাহিরৰিসেসতো মনসিকারো ৰুত্তো. সজাতিসঙ্গহাদিকো ধাতুসঙ্গহৰিসেসোপি পরিগ্গহিতব্বোতি দস্সেতুং সঙ্গহতো মনসিকারো ৰুত্তো. সন্ধারণাদীহি যথাসককিচ্চেহি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভভাৰতোপি ধাতুযো পরিগ্গহেতব্বাতি দস্সেতুং পচ্চযতো মনসিকারো ৰুত্তো. অব্যাপারনযতো ধাতুযো পরিগ্গহেতব্বাতি দস্সেতুং অসমন্নাহারতো মনসিকারো ৰুত্তো. অত্তনো পচ্চযধম্মৰিসেসতো, পচ্চযভাৰৰিসেসতো চ ধাতুযো পরিগ্গহেতব্বাতি দস্সেতুং পচ্চযৰিভাগতো মনসিকারো ৰুত্তোতি এৰমেতেসং তেরসন্নং আকারানং পরিগ্গহে কারণং ৰেদিতব্বং. আকারেহীতি পকারেহি, কারণেহি ৰা.
৩৪৭. তত্থ পত্থটত্তাতি পুথুত্তা, তেন পুথুভাৰতো পুথুৰী, পুথুৰী এৰ পথৰীতি নিরুত্তিনযেন সদ্দত্থমাহ. পত্থনট্ঠেন ৰা পথৰী, পতিট্ঠাভাৰেন পত্থাযতি উপতিট্ঠতীতি অত্থো. ‘‘অপ্পোতী’’তি পদস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰ. আপীযতীতি সোসীযতি, পিৰীযতীতি কেচি. ‘‘অযং পনত্থো সসম্ভারাপে যুজ্জতী’’তি ৰদন্তি, লক্খণাপেপি যুজ্জতেৰ. সোপি হি ফরুসপাচনৰিসোসনাকারেন সেসভূতত্তযেন পীযমানো ৰিয পৰত্ততীতি. অপ্পাযতীতি ব্রূহেতি. পরিব্রূহনরসা হি আপোধাতু. তেজতীতি নিসেতি, তিক্খভাৰেন সেসভূতত্তযং উস্মাপযতীতি অত্থো. ৰাযতীতি সমীরেতি, দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন ভূতসঙ্ঘাতং গমেতীতি অত্থো.
এৰং তাৰ ৰিসেসতো ৰচনত্থং ৰত্ৰা ইদানি সামঞ্ঞতো ৰত্তুং ‘‘অৰিসেসেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সলক্খণধারণতোতি যথা তিত্থিযপরিকপ্পিতো ‘‘পকতি অত্তা’’তি এৰমাদিকো সভাৰতো নত্থি, ন এৰমেতা. এতা পন সলক্খণং সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. দুক্খাদানতোতি দুক্খস্স ৰিদহনতো. এতা হি ধাতুযো কারণভাৰেন ৰৰত্থিতা হুত্ৰা অযলোহাদিধাতুযো ৰিয অযলোহাদিং অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি. দুক্খাধানতোতি অনপ্পকস্স দুক্খস্স ৰিধানমত্ততো অৰসৰত্তনতো, তং ৰা দুক্খং এতাহি কারণভূতাহি সত্তেহি অনুৰিধীযতি, তথাৰিহিতঞ্চ তং এতাস্ৰেৰ ধীযতি ঠপীযতীতি এৰং দুক্খাধানতো, ধাতুযো. অপিচ ‘‘নিজ্জীৰট্ঠো ধাতুট্ঠো’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তথা হি ভগৰা ‘‘ছধাতুরোযং ভিক্খু পুরিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৫) জীৰসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. ইতি ৰচনত্থমুখেনপি অসাধারণতো, সাধারণতো চ ধাতূনং সরসলক্খণমেৰ ৰিভাৰীযতীতি আহ ‘‘এৰং ৰিসেসসামঞ্ঞৰসেন ৰচনত্থতো মনসি কাতব্বা’’তি. মনসিকারো পন ৰচনত্থমুখেন ধাতুযো পরিগ্গহেত্ৰা ঠিতস্স হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
৩৪৮. আকারেহীতি পকারেহি. অথ ৰা আকরীযন্তি দিস্সন্তি এত্থ ধাতুযোতি আকারা, কোট্ঠাসা. অট্ঠধম্মসমোধানাতি যথাৰুত্তানং পচ্চযৰিসেসেন ৰিসিট্ঠরূপানং ৰণ্ণাদীনং অট্ঠন্নং ধম্মানং সমৰধানতো সন্নিৰেসৰিসেসৰসেন সহাৰট্ঠানতো তং উপাদায. কেসাতি সম্মুতি সমঞ্ঞামত্তং হোতি. তেসংযেৰ ৰিনিব্ভোগাতি তেসংযেৰ ৰণ্ণাদীনং ৰিনিব্ভুজনতো. যথা হি ৰণ্ণাদযো অট্ঠ ধম্মা পঞ্ঞায ৰিনিব্ভুজ্জমানা অঞ্ঞমঞ্ঞব্যতিরেকেন পরমত্থতো উপলব্ভন্তি, ন এৰং ৰণ্ণাদিব্যতিরেকেন পরমত্থতো কেসা উপলব্ভন্তি. তস্মা যে চ ধম্মে সমুদিতে উপাদায ‘‘কেসা’’তি সম্মুতি, তেসু ৰিসুং ৰিসুং কতেসু নত্থি ‘‘কেসা’’তি সম্মুতি, ৰোহারমত্তন্তি অত্থো.
‘‘অট্ঠধম্মকলাপমত্তমেৰা’’তি ইদং কেসপঞ্ঞত্তিযা উপাদাযভূতে ৰণ্ণাদিকে একত্তেন গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন তেসং অট্ঠধম্মমত্তভাৰতো. কম্মসমুট্ঠানো কোট্ঠাসোতি কেসেসু তাৰ কেসমূলং, এৰং লোমাদীসুপি যথারহং ৰেদিতব্বং. দসধম্মকলাপোপীতি এত্থ অসিতাদিপরিপাচকো তেজোকোট্ঠাসো নৰধম্মকলাপোপীতি ৰত্তব্বো. যদিমে কেসাদিকোট্ঠাসা যথারহং অট্ঠনৰদসধম্মসমূহভূতা, অথ কস্মা পথৰীআদিধাতুমত্ততো মনসি করীযন্তীতি আহ ‘‘উস্সদৰসেন পনা’’তিআদি. যস্মা অযং ধাতুমনসিকারো যাৰদেৰ সত্তসঞ্ঞাসমুগ্ঘাটনত্থো, ধম্মৰিনিব্ভোগো চ সাতিসযং সত্তসঞ্ঞাসমুগ্ঘাটায সংৰত্ততি, তস্মা কোট্ঠাসেসু এৰং ধম্মৰিভাগো ৰেদিতব্বো. এত্থ হি উদরিযং করীসং পুব্বো মুত্তঞ্চ উতুসমুট্ঠানা, অসিতাদিপরিপাচকতেজো কম্মসমুট্ঠানো, অস্সাসপস্সাসৰাতো চিত্তসমুট্ঠানোতি ছ একসমুট্ঠানা, সেদোঅস্সু খেল়ো সিঙ্ঘাণিকাতি চত্তারো উতুচিত্তৰসেন দ্ৰিসমুট্ঠানা, সেসা দ্ৰত্তিংস চতুসমুট্ঠানা.
তেসু অসিতাদিপরিপাচকে তেজোকোট্ঠাসে একো কলাপো জীৰিতনৰকো, অঞ্ঞেসু একসমুট্ঠানেসু উতুসমুট্ঠানো, চিত্তসমুট্ঠানো ৰা একেকো অট্ঠকো, দ্ৰিসমুট্ঠানেসু উতুচিত্তৰসেন দ্ৰে দ্ৰে অট্ঠকা, চতুসমুট্ঠানেসু উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানা তযো তযো অট্ঠকা, উতুচিত্তসমুট্ঠানেসু সদ্দনৰকা, অট্ঠসু তেজোৰাযোকোট্ঠাসেসু অট্ঠ জীৰিতনৰকা, সেসেসু চতুৰীসতিযা কোট্ঠাসেসু কাযভাৰদসকদ্ৰযসহিতা, চক্খাদিসঞ্ঞিতেসু মংসকোট্ঠাসেসু চক্খুসোতঘানজিৰ্হাৰত্থুদসকসহিতা চাতি পরিপুণ্ণাযতনকে রূপকাযে ভেদং অনামসিত্ৰা একত্তৰসেন গয্হমানা সত্তচত্তালীসাধিকসতরূপকলাপা রূপৰিভাগতো সাধিকং দিযড্ঢরূপসহস্সং হোতি, কোট্ঠাসানং পন অৰযৰৰিভাগেন তদৰযৰকলাপানং ভেদে গয্হমানে রূপধম্মানং অসঙ্খ্যেয্যভেদতা ৰেদিতব্বা. এৰং ধম্মৰিভাগতো অনেকভেদভিন্নাপি ইমে দ্ৰাচত্তালীস কোট্ঠাসা উস্সদগ্গহণেন চতুধাতুৰসেনেৰ ৰৰত্থপেতব্বা. তেনাহ ‘‘উস্সদৰসেন পন…পে… মনসি কাতব্বা’’তি. তত্থ মনসিকারৰিধি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
৩৪৯. মজ্ঝিমেন পমাণেনাতি আরোহপরিণাহেহি মজ্ঝিমসরীরে লব্ভমানেন মজ্ঝিমেন পরিমাণেন. পরিগ্গয্হমানাতি পঞ্ঞায পরিতক্কেত্ৰা গয্হমানা. পরমাণুভেদসঞ্চুণ্ণাতি এত্থ যথা ‘‘অঙ্গুলস্স অট্ঠমো ভাগো যৰো, যৰস্স অট্ঠমো ভাগো ঊকা, ঊকায অট্ঠমো ভাগো লিক্খা, লিক্খায অট্ঠমো ভাগো রথরেণু, রথরেণুস্স অট্ঠমো ভাগো তজ্জারী, তজ্জারিযা অট্ঠমো ভাগো অণু, এৰং অণুনো অট্ঠমো ভাগো পরমাণু নামা’’তি কেচি. অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৫১৫) পন ‘‘সত্তধঞ্ঞমাসপ্পমাণং একং অঙ্গুলং, সত্তঊকাপমাণো একো ধঞ্ঞমাসো, সত্তলিক্খাপমাণা একা ঊকা, ছত্তিংসরথরেণুপ্পমাণা একা লিক্খা, ছত্তিংসতজ্জারিপ্পমাণো একো রথরেণু, ছত্তিংসঅণুপ্পমাণা একা তজ্জারী, ছত্তিংসপরমাণুপ্পমাণো একো অণূ’’তি ৰুত্তং. তস্মা অণুনো ছত্তিংসতিমভাগমত্তো পরমাণু নাম আকাসকোট্ঠাসিকো মংসচক্খুস্স অগোচরো দিব্বচক্খুস্সেৰ গোচরভূতো. তং সন্ধাযাহ ‘‘পরমাণুভেদসঞ্চুণ্ণা’’তি, যথাৰুত্তপরমাণুপ্পভেদেন চুণ্ণৰিচুণ্ণভূতা. সুখুমরজভূতাতি ততোযেৰ অতিৰিয সুখুমরজভাৰং গতা.
দোণমত্তা সিযাতি সোল়স নাল়িমত্তা. ইধাপি ‘‘মজ্ঝিমেন পমাণেনা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তেন ‘‘পকতিযা চতুমুট্ঠিকং কুডুৰং, চতুকুডুৰং নাল়ি, তায নাল়িযা সোল়স নাল়িযো দোণং, তং পন মগধনাল়িযা দ্ৰাদস নাল়িযো হোন্তী’’তি ৰদন্তি. সঙ্গহিতাতি যথা ন ৰিপ্পকিরতি, এৰং আবন্ধনৰসেন সম্পিণ্ডিত্ৰা গহিতা. অনুপালিতাতি যথা পগ্ঘরণসভাৰায আপোধাতুযা ৰসেন কিলিন্নভাৰং, পিচ্ছিলভাৰং ৰা নাপজ্জতি, এৰং অনুরক্খিতা. ৰিত্থম্ভিতাতি সঙ্ঘাতৰাযুনা অতিৰিয ৰিত্থম্ভনং পাপিতা. ন ৰিকিরতি ন ৰিদ্ধংসতীতি সুখুমরজভূতাপি পথৰীধাতু আবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি আপোতেজোৰাযোধাতূহি লদ্ধপচ্চযা সিনেহেন তেমিতা তেজসা পরিপক্কা ৰাযুনা ৰিত্থম্ভনং পাপিতা পিট্ঠচুণ্ণা ৰিয ন ইতো চিতো চ ৰিকিরতি ন ৰিদ্ধংসতি, অথ খো পিণ্ডিতা ঘনভূতা হুত্ৰা নানপ্পকারেন গহেতব্বতং আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘অৰিকিরিযমানা’’তিআদি. তত্থ ৰিকপ্পন্তি ৰিভাগং. যদিপি তেজোৰাযোধাতুযোপি সৰিগ্গহা রূপধম্মভাৰতো, যাদিসো পন ঘনভাৰো পথৰীআপোধাতূসু লব্ভতি, ন তাদিসো তেজোৰাযোধাতূসু লব্ভতীতি মেয্যভাৰাভাৰতো তত্থ চুণ্ণভেদো ন উদ্ধটো. তথা হি সসম্ভারতেজোৰাযূসুপি মেয্যভাৰো ন লব্ভতেৰ.
যূসগতাতি যূসভাৰং দ্রৰভাৰং গতা. ততো এৰ আবন্ধনাকারভূতা. ন পগ্ঘরতীতি ন ওগল়তি. ন পরিস্সৰতীতি ন ৰিস্সন্দতি. পীণিতপীণিতভাৰং দস্সেতীতি আপোধাতুযা ব্রূহনরসতায ৰুত্তং.
উসুমাকারভূতাতি এতেন কাযে পাকতিকউস্মাপি গহণীসঙ্খাতায তস্সাযেৰ তেজোধাতুযা ৰসেন হোতীতি দস্সেতি. পরিপাচেতীতি সন্তেজেতি. সা হি যথাভুত্তস্স আহারস্স সম্মা পরিণামনেন রসাদিসম্পত্তিযা হেতুভাৰং গচ্ছন্তী ইমং কাযং পরিপাচেতি সন্তেজেতীতি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ ‘‘ন পূতিভাৰং দস্সেতী’’তি. কম্মূপনিস্সযায, চিত্তপ্পসাদহেতুকায চ সরীরে ৰণ্ণসম্পদায তেজোধাতু ৰিসেসপচ্চযো, পগেৰ উতুআহারসমুট্ঠানায রূপসম্পত্তিযা যথাৰুত্ততেজোধাতূতি আহ ‘‘ৰণ্ণসম্পত্তিঞ্চস্স আৰহতী’’তি.
সমুদীরণৰিত্থম্ভনলক্খণাতি এত্থ সমুদীরণং অনুপেল্লনং, ৰিসোসনন্তি কেচি. ৰিত্থম্ভনং সেসভূতত্তযস্স থম্ভিতত্তাপাদনং, উপ্পীলনন্তি একে. তাযাতি ৰিত্থম্ভনলক্খণায ৰাযোধাতুযা. অপরাযাতি সমুদীরণলক্খণায. সা হি পেল্লনসভাৰা. তেনাহ ‘‘সমব্ভাহতো’’তি. সমব্ভাহনঞ্চ রূপকলাপস্স দেসন্তরুপ্পত্তিযা হেতুভাৰো. অৰঘট্টনং আসন্নতরুপ্পত্তিযা. লাল়েতীতি পরিৰত্তেতি. ইদানি যদত্থং চুণ্ণতো মনসিকারো আগতো, তং নিগমনৰসেন দস্সেতুং ‘‘এৰমেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ধাতুযন্তন্তি সুত্তেন ৰিয যন্তরূপকং অসতিপি কত্তুভূতে অত্তনি চিত্তৰসেন ধাতুমযং যন্তং পৰত্ততি, ইধাপি মনসিকারৰিধি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
৩৫০. যদিপি চতুন্নং ধাতূনং লক্খণাদযো হেট্ঠা তত্থ তত্থ ৰুত্তা এৰ, তথাপি তে অনৰসেসতো দস্সেত্ৰা ৰিসুং কম্মট্ঠানপরিগ্গহৰিধিং দস্সেতুং ‘‘লক্খণাদিতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং, কক্খল়ত্তং লক্খণমেতিস্সাতি কক্খল়ত্তলক্খণা. ননু চ কক্খল়ত্তমেৰ পথৰীধাতূতি? সচ্চমেতং, তথাপি ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতসদ্দত্থতাৰসেন অভিন্নেপি ধম্মে কপ্পনাসিদ্ধেন ভেদেন এৰং নিদ্দেসো কতো. এৰং হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতীতি. অথ ৰা লক্খীযতীতি লক্খণং, কক্খল়ত্তং হুত্ৰা লক্খিযমানা ধাতু কক্খল়ত্তলক্খণাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সেসাসুপি এসেৰ নযো. পতিট্ঠানরসাতি সহজাতধম্মানং পতিট্ঠাভাৰকিচ্চা. ততো এৰ নেসং সম্পটিচ্ছনাকারেন ঞাণস্স পচ্চুপতিট্ঠতীতি সম্পটিচ্ছনপচ্চুপট্ঠানা. পদট্ঠানং পনেত্থ অঞ্ঞধম্মতায ন উদ্ধটং, সাধারণভাৰসব্ভাৰতো ৰা দূরকারণং ৰিয. যথা ৰা ধম্মুদ্দেসৰারৰণ্ণনাদীসু রসাদিনা অঞ্ঞেসং পচ্চযভাৰং দস্সেত্ৰা পচ্চযৰন্ততাদস্সনত্থং পদট্ঠানং উদ্ধটং, ন এৰমিধ. ইধ পন ধাতূনং অনঞ্ঞসাধারণৰিসেসৰিভাৰনপরায চোদনায অঞ্ঞধম্মভূতং পদট্ঠানং ন উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. ব্রূহনরসাতি সহজাতধম্মানং ৰড্ঢনকিচ্চা. তথা হি সা নেসং পীণিতভাৰং দস্সেতীতি ৰুচ্চতি. সঙ্গহপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিরউদকং ৰিয ন্হানীযচুণ্ণস্স সহজাতধম্মানং সঙ্গহণপচ্চুপট্ঠানা. মদ্দৰানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিরগ্গি ৰিয জতুলোহাদীনং সহজাতধম্মানং মুদুভাৰানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানা. অভিনীহারো ভূতসঙ্ঘাটস্স দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰো, নীহরণং ৰা বীজতো অঙ্কুরস্স ৰিয.
৩৫১. উতুসমুট্ঠানাৰ কম্মাদিৰসেন অনুপ্পত্তিতো. উতুচিত্তসমুট্ঠানা কদাচি উতুতো, কদাচি চিত্ততো উপ্পজ্জনতো. অৰসেসাতি ৰুত্তাৰসেসা কেসাদযো চতুৰীসতি, আদিতো তযো তেজোকোট্ঠাসা, পঞ্চ ৰাযোকোট্ঠাসা চাতি দ্ৰত্তিংস. সব্বেপীতি তে সব্বেপি কম্মাদিৰসেন উপ্পজ্জনতো চতুসমুট্ঠানা. কেসাদীনম্পি হি মংসতো অৰিমুত্তভাগো কম্মাহারচিত্তসমুট্ঠানোৰ হোতীতি.
৩৫২. নানত্তেকত্ততোতি ৰিসেসসামঞ্ঞতো. ধম্মানং হি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসতা নানত্তং, সমানতা একত্তং. সব্বাসম্পীতি চতুন্নম্পি. সলক্খণাদিতোতি সকং লক্খণং সলক্খণং, ততো সলক্খণাদিতো. আদি-সদ্দেন রসপচ্চুপট্ঠানানং ৰিয মুদুসণ্হফরুসভাৰাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘কম্মসমুট্ঠানাদিৰসেন নানত্তভূতান’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু কম্মসমুট্ঠানাদিৰসেন চতুন্নং ধাতূনং একত্তং হোতি সাধারণত্তাতি? ন, ‘‘অঞ্ঞা এৰ ধাতুযো কম্মসমুট্ঠানা, অঞ্ঞা উতুআদিসমুট্ঠানা’’তিআদিকং ভেদং সন্ধায তথা ৰচনতো. এতাসং ধাতূনং. রুপ্পনলক্খণং রুপ্পনসভাৰং. কিম্পনেতং রুপ্পনং নাম? যা সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তি, তস্মিং ৰা সতি যো ৰিজ্জমানস্সেৰ ৰিসদিসুপ্পত্তিযা হেতুভাৰো, তং রুপ্পনং. অনতীতত্তাতি অপরিচ্চজনতো.
মহন্তপাতুভাৰো চেত্থ সসম্ভারধাতুৰসেন ৰেদিতব্বো, তথা মহাৰিকারতা মহাভূতসামঞ্ঞলক্খণধাতুৰসেন, মহাপরিহারতা, মহত্তৰিজ্জমানতা চ উভযৰসেনাতি. ভূতসদ্দাপেক্খায ‘‘এতানী’’তি নপুংসকনিদ্দেসো. মহন্তানি পাতুভূতানি অনেকসতসহস্স রূপকলাপসঙ্ঘাটতায সমূহৰসেন, সন্ততিৰসেন চ অপরিমিতপরিমাণানং, অনেকযোজনাযামৰিত্থারানঞ্চ উপ্পজ্জনতো. চত্তারি নহুতানীতি চত্তারি দসসহস্সানি. দেৰদানৰাদীনং তিগাৰুতাদিসরীরৰসেন মহন্তানি পাতুভূতানি.
তত্থাযং ৰচনত্থো – মহন্তানি ভূতানি জাতানি নিব্বত্তানীতি মহাভূতানীতি. অনেকাভূতৰিসেসদস্সনেন, অনেকব্ভুতদস্সনেন চ অনেকচ্ছরিযদস্সনৰসেন মহন্তো অব্ভুতো, মহন্তানি ৰা অভূতানি এত্থাতি মহাভূতো, মাযাকারো. যক্খাদযো জাতিৰসেনেৰ মহন্তা ভূতাতি মহাভূতা, নিরুল়্হো ৰা অযং তেসু মহাভূতসদ্দো দট্ঠব্বো. পথৰীআদযো পন ৰঞ্চকতায, অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতায চ মহাভূতা ৰিয মহাভূতা. ভূতসদ্দস্স উভযলিঙ্গতায নপুংসকতা কতা. তত্থ ৰঞ্চকতা সযং অনীলাদিসভাৰানি হুত্ৰা নীলাদিসভাৰস্স উপট্ঠাপনং, অনিত্থিপুরিসাদিসভাৰানেৰ চ হুত্ৰা ইত্থিপুরিসাদিআকারস্স উপট্ঠাপনং. তথা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো, বহি চ অট্ঠিতানংযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায অৰট্ঠানতো অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতা. যদি হি ইমা ধাতুযো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ঠিতা, ন সকিচ্চকরা সিযুং অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৰেসনতো, অথ বহি ঠিতা ৰিনিব্ভুত্তা সিযুং. তথা সতি অৰিনিব্ভুত্তৰাদো হাযেয্য, তস্মা ন নিদ্দিসিতব্বট্ঠানা. এৰং সন্তেপি পতিট্ঠানাদিনা যথাসকং কিচ্চৰিসেসেন সেসানং তিণ্ণং তিণ্ণং উপকারিকা হোন্তি, যেন সহজাতাদিনা পচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তী’’তি. মনাপেহীতি মনোহরেহি চাতুরিযৰন্তেহি. ৰণ্ণসণ্ঠানৰিক্খেপেহীতি কাল়সামতাদিৰণ্ণেহি, পুথুলৰিৰরকিসতাদিসণ্ঠানেহি, হত্থভমুকাদিৰিক্খেপেহি চ. সরসলক্খণন্তি সভাৰভূতং লক্খণং, সকিচ্চকং ৰা সভাৰং.
মহাপরিহারতোতি এত্থ ৰচনত্থং ৰদন্তো আহ ‘‘মহন্তেহি…পে… ভূতানি, মহাপরিহারানি ৰা ভূতানী’’তি. তত্থ পচ্ছিমত্থে পুরিমপদে উত্তরপদস্স পরিহার-সদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘মহাভূতানী’’তি ৰুত্তং.
তথা হীতি ততো এৰ ৰিকারস্স মহন্তত্তা এৰাতি তং ৰিকারং দস্সেতুং ‘‘ভূমিতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অচ্চিমতোতি অগ্গিস্স. কোটিসতসহস্সং একং কোটিসতসহস্সেকং চক্কৰাল়ন্তি তং সব্বং আণাখেত্তভাৰেন একং কত্ৰা ৰদতি. ৰিলীযতীতি ৰিপত্তিকরমেঘাভিৰুট্ঠেন খারুদকেন লৰণং ৰিয ৰিলযং গচ্ছতি ৰিদ্ধংসতি. কুপিতেনাতি খুভিতেন. ৰিকীরতীতি ৰিধমতি ৰিদ্ধংসতি.
অনুপাদিন্নেসু ৰিকারমহত্তং দস্সেত্ৰা উপাদিন্নেসু দস্সেন্তো ‘‘পত্থদ্ধো’’তিআদিমাহ. তত্থ কট্ঠমুখেন ৰাতি ৰা-সদ্দো উপমত্থো. যথা কট্ঠমুখেন সপ্পেন ডট্ঠো পত্থদ্ধো হোতি, এৰং পথৰীধাতুপ্পকোপেন সো কাযো কট্ঠমুখেৰ হোতি, কট্ঠমুখমুখগতো ৰিয পত্থদ্ধো হোতীতি অত্থো. অথ ৰা ৰা-সদ্দো অৰধারণত্থো. সো ‘‘পথৰীধাতুপ্পকোপেন ৰা’’তি এৰং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কট্ঠমুখেন ডট্ঠোপি কাযো পথৰীধাতুপ্পকোপেনেৰ পত্থদ্ধো হোতি, তস্মা পথৰীধাতুযা অৰিযুত্তো সো কাযো সব্বদা কট্ঠমুখমুখগতো ৰিয হোতীতি. ৰা-সদ্দো ৰা অনিযমত্থো, তত্রাযমত্থো – কট্ঠমুখেন ডট্ঠো কাযো পত্থদ্ধো হোতি ৰা, ন ৰা হোতি মন্তাগদৰসেন, পথৰীধাতুপ্পকোপেন পন মন্তাগদরহিতো সো কাযো কট্ঠমুখমুখগতো ৰিয হোতি একন্তপত্থদ্ধোতি.
পূতিযোতি কুথিতো. সন্তত্তোতি সব্বসো তত্তো সমুপ্পন্নদাহো. সঞ্ছিন্নোতি সমন্ততো ছিন্নো পরমাণুভেদসঞ্চুণ্ণো আযস্মতো উপসেনত্থেরস্স সরীরং ৰিয. মহাৰিকারানি ভূতানীতি মহাৰিকারৰন্তানি ভূতানি মহাভূতানীতি পুরিমপদে উত্তরপদলোপেন নিদ্দেসো দট্ঠব্বো. ‘‘পথৰী’’তিআদিনা সব্বলোকস্স পাকটানিপি ৰিপল্লাসং মুঞ্চিত্ৰা যথাসভাৰতো পরিগ্গণ্হনে মহন্তেন ৰাযামেন ৰিনা ন পরিগ্গণ্হন্তীতি দুৰিঞ্ঞেয্যসভাৰত্তা ‘‘মহন্তানী’’তি ৰুচ্চন্তি. তানি হি সুৰিঞ্ঞেয্যানি. ‘‘অমহন্তানী’’তি মন্ত্ৰা ঠিতা তেসং দুপ্পরিগ্গহতং দিস্ৰা ‘‘অহো মহন্তানি এতানী’’তি জানাতীতি মহাভূতেকদেসতাদীহি ৰা কারণেহি মহাভূতানি. এতা হি ধাতুযো মহাভূতেকদেসতো, মহাভূতসামঞ্ঞতো, মহাভূতসন্নিস্সযতো, মহাভূতভাৰতো, মহাভূতপরিযোসানতো চাতি ইমেহিপি কারণেহি ‘‘মহাভূতানী’’তি ৰুচ্চন্তি.
তত্থ মহাভূতেকদেসতোতি ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৰে, সমনুপস্সথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪০১) হি অৰিসেসেন খন্ধপঞ্চকং ‘‘ভূত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ যদিদং কামভৰে, রূপভৰে, পঞ্চৰোকারভৰে, একচ্চে চ সঞ্ঞীভৰে পৰত্তং খন্ধপঞ্চকং, তং মহাৰিসযতায ‘‘মহাভূত’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি. পথৰীআদযো পন চতস্সো ধাতুযো তস্স মহাভূতস্স একদেসভূতা ‘‘মহাভূতা’’তি ৰুচ্চন্তি. সমুদাযেসু হি পৰত্তৰোহারা অৰযৰেসুপি দিস্সন্তি যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো, পটো দড্ঢো’’তি চ. মহাভূতসমঞ্ঞতোতি তদধীনৰুত্তিতায ভৰন্তি এত্থ উপাদারূপানীতি ভূতানি, পথৰীআদযো চতস্সো ধাতুযো. সা পনাযমেতাসু ভূতসমঞ্ঞা অনঞ্ঞত্থৰুত্তিতায উপাদারূপানং অৰিপরীতট্ঠা, লোকস্স চেতা বহূপকারা, চক্খুসমুদ্দাদীনং নিস্সযভূতা চাতি মহন্তানি ভূতানীতি সমঞ্ঞাযিংসু. মহাভূতসন্নিস্সযতোতি মহন্তানং মহানুভাৰানং মহাসম্মতমন্ধাতুপ্পভুতীনং রঞ্ঞং, সক্কাদীনং দেৰানং, ৰেপচিত্তিআদীনং অসুরানং, মহাব্রহ্মাদীনং ব্রহ্মানং, গুণতো ৰা মহন্তানং বুদ্ধানং, পচ্চেকবুদ্ধানং, সাৰকানং উপাদাযুপাদায ৰা সব্বেসম্পি ভূতানং সত্তানং নিস্সযভূততায মহন্তা ভূতা এতেসূতি মহাভূতা. চাতুমহাভূতিকো হি নেসং কাযোতি. মহাভূতভাৰতোতি বহুভূতভাৰতো. অযং হি মহা-সদ্দো ‘‘মহাজনো সন্নিপতিতো’’তিআদীসু বহুভাৰে দিস্সতি. পথৰীআদযো চ ধাতুযো একস্মিম্পি অত্তভাৰে অপরিমেয্যপ্পভেদা পৰত্তন্তি. তস্মা মহন্তা বহূ অনেকসতসহস্সপ্পভেদা ভূতাতি মহাভূতা. মহাভূতপরিযোসানতোতি মহাভূতস্স ৰসেন পরিযোসানপ্পত্তিতো.
‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা;
যো চ কালঘসো ভূতো, স ভূতপচনিং পচী’’তি. (জা. ১.২.১৯০) –
হি এৰমাদীসু খীণাসৰো ‘‘ভূতো’’তি ৰুত্তো. সো হি উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকতায আযতিং অপ্পটিসন্ধিকত্তা একন্ততো ‘‘ভূতো’’তি ৰুচ্চতি, ন ইতরে, ভৰিস্সন্তীতি ৰোহারং অনতীতত্তা. ভূতো এৰ ইধ পূজাৰসেন ‘‘মহাভূতো’’তি ৰুত্তো যথা ‘‘মহাখীণাসৰো, মহামোগ্গল্লানো’’তি চ. ইমাসঞ্চ ধাতূনং অনাদিমতি সংসারে পবন্ধৰসেন পৰত্তমানানং যথাৰুত্তস্স মহাভূতস্সেৰ সন্তানে পরিযোসানপ্পত্তি, নাঞ্ঞত্র. তস্মা মহাভূতে ভূতা পরিযোসানং পত্তাতি মহাভূতা পুরিমপদে ভূত-সদ্দস্স লোপং কত্ৰা. এৰমেতা ধাতুযো মহাভূতেকদেসতাদীহি মহাভূতাতি ৰেদিতব্বা. পথৰীআদীনং কক্খল়পগ্ঘরণাদিৰিসেসলক্খণসমঙ্গিতা অপরিচ্চত্তধাতুলক্খণানংযেৰাতি আহ ‘‘ধাতুলক্খণং অনতীতত্তা’’তি. ন হি সামঞ্ঞপরিচ্চাগেন ৰিসেসো, ৰিসেসনিরপেক্খং ৰা সামঞ্ঞং পৰত্ততি. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘তমত্থাপেক্খতো ভেদং, সসামঞ্ঞং জহাতি নো;
গণ্হাতি সংসযুপ্পাদা, সমেৰেকত্থকং দ্ৰয’’ন্তি.
সলক্খণধারণেন চাতি যেন সলক্খণধারণেন ‘‘ধাতুযো’’তি ৰুচ্চন্তি, তেনেৰ ‘‘ধম্মা’’তিপি ৰুচ্চন্তি উভযথাপি নিস্সত্তনিজ্জীৰতায এৰ ৰিভাৰনতো. তেনেৰাহ – ‘‘ছধাতুরোযং ভিক্খু পুরিসো, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তি চ. অরূপানং খণতো রূপানং খণস্স নাতিইত্তরতাযাহ ‘‘অত্তনো খণানুরূপ’’ন্তি. ধরণেনাতি ঠানেন, পৰত্তনেনাতি অত্থো. খযট্ঠেনাতি খণভঙ্গুতায. ভযট্ঠেনাতি উদযৰযপটিপীল়নাদিনা সপ্পটিভযতায. অসারকট্ঠেনাতি অত্তসারৰিরহেন.
৩৫৩. সহুপ্পন্নাৰ এতাতি এতা চতস্সো ধাতুযো সহ উপ্পন্নাৰ সহ পৰত্তমানাৰ সমানকালে লব্ভমানাপি অৰকংসতো সব্বপরিযন্তিমে উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানেসু সুদ্ধট্ঠকে, কম্মজেসু জীৰিতনৰকেতি একেকস্মিং সুদ্ধট্ঠকাদিকলাপেপি পদেসেন অৰিনিব্ভুত্তা ৰিসুং ৰিসুং অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতায. যত্থ হি তিস্সন্নং ধাতূনং পতিট্ঠাৰসেন পথৰী, তত্থেৰ তস্সা আবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণৰসেন ইতরা. এস নযো সেসাসুপি.
৩৫৪. পুরিমা দ্ৰে গরুকত্তা সভাগা অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ননু পথৰিযাপি লহুভাৰো অত্থি. তথা হি সা ‘‘কক্খল়ং মুদুকং সণ্হং ফরুসং গরুকং লহুক’’ন্তি নিদ্দিট্ঠা, আপেপি লহুভাৰো লব্ভতেৰাতি? ন, নিপ্পরিযাযগরুভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. গরুভাৰো এৰ হি পথৰীধাতুযা গরুতরং উপাদায লহুভাৰোতি পরিযাযেন ৰুত্তো সীতভাৰো ৰিয তেজোধাতুযা. যদি এৰং রূপস্স লহুতাতি কথং? অযম্পি ৰুত্তনযা এৰ লহুতাকারং উপাদায লব্ভনতো. ন হি পরিচ্ছেদৰিকারলক্খণানি পরমত্থতো লব্ভন্তি নিপ্ফন্নরূপানং অৰত্থাৰিসেসসভাৰতো. তস্মা পরমত্থসিদ্ধং গরুভাৰং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পুরিমা দ্ৰে গরুকত্তা সভাগা’’তি. ‘‘তথা’’তি পদেন ‘‘সভাগা’’তি ইমমত্থং উপসংহরতি. ‘‘দ্ৰে’’তি পন ইদং যথা ‘‘পুরিমা’’তি এত্থ, এৰং ‘‘পচ্ছিমা’’তি এত্থাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ৰিসভাগা গরুকলহুকভাৰতোতি অধিপ্পাযো. যথা চ গরুকলহুকভাৰেহি, এৰং পেয্যভাৰাপেয্যভাৰেহি চ সভাগৰিসভাগতা যোজেতব্বা.
৩৫৫. অজ্ঝত্তিকা হেট্ঠা ৰুত্তঅজ্ঝত্তিকা, সত্তসন্তানপরিযাপন্নাতি অত্থো. ৰিঞ্ঞাণৰত্থু ৰিঞ্ঞত্তিইন্দ্রিযানন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ৰিঞ্ঞাণৰত্থূনং, দ্ৰিন্নং ৰিঞ্ঞত্তীনং, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযজীৰিতিন্দ্রিযানঞ্চ. যে পন ‘‘ৰিঞ্ঞাণৰত্থূতি হদযৰত্থু গহিত’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং ইন্দ্রিয-গ্গহণেন অট্ঠন্নম্পি রূপিন্দ্রিযানং গহণং ৰেদিতব্বং. ‘‘ৰুত্তৰিপরীতপ্পকারা’’তি ইদং বাহিরানং ধাতূনং যথা সব্বসো ৰিঞ্ঞাণৰত্থুৰিঞ্ঞত্তিইন্দ্রিযানং অনিস্সযতা চ ইরিযাপথৰিরহো চ ৰুত্তৰিপরিযাযো, এৰং চতুসমুট্ঠানতাপীতি কত্ৰা ৰুত্তং, ন লক্খণরূপস্স ৰিয কুতোচিপি সমুট্ঠানস্স অভাৰতো উতুসমুট্ঠানতায তাসং. লহুতাদিনিস্সযতাপি অজ্ঝত্তিকানং ধাতূনং ৰত্তব্বা, ন ৰা ৰত্তব্বা. ৰিঞ্ঞত্তি-গ্গহণং হি লক্খণন্তি.
৩৫৬. ইতরাহীতি আপোতেজোৰাযুধাতূহি. একসঙ্গহাতি সজাতিসঙ্গহেন একসঙ্গহা. সমানজাতিযানং হি সঙ্গহো সহজাতিসঙ্গহো. তেনাহ ‘‘সমুট্ঠাননানত্তাভাৰতো’’তি.
৩৫৭. তিণ্ণং মহাভূতানং পতিট্ঠা হুত্ৰা পচ্চযো হোতীতি যেহি মহাভূতেহি সম্পিণ্ডনৰসেন সঙ্গহিতা, পরিপাচনৰসেন অনুপালিতা, সমুদীরণৰসেন ৰিত্থম্ভিতা চ, তেসং অত্তনা সহজাতানং তিণ্ণং মহাভূতানং পতিট্ঠা হুত্ৰা ততো এৰ সন্ধারণৰসেন অৰস্সযো হোতি, ৰুত্তনযেন ৰা পতিট্ঠা হুত্ৰা সহজাতাদিৰসেন পচ্চযো হোতীতি. এস নযো সেসাসুপি.
৩৫৮. যদিপি অঞ্ঞমঞ্ঞআভোগপচ্চৰেক্খণরহিতা এতে ধম্মাতি হেট্ঠা ধাতূনং অসমন্নাহারতা দস্সিতা এৰ, অথাপি ইমিনাৰ নযেন ৰিসুং কম্মট্ঠানপরিগ্গহো কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘পথৰীধাতু চেত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ পথৰীধাতু চেত্থাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন অযম্পি একো মনসিকারপ্পকারোতি দীপেতি. এত্থাতি এতাসু ধাতূসু. অহং ‘‘পথৰীধাতূ’’তি ৰা ‘‘পচ্চযো হোমী’’তি ৰা ন জানাতীতি অত্তনি ৰিয অত্তনো কিচ্চে চ আভোগাভাৰং দস্সেত্ৰা উপকারকস্স ৰিয উপকত্তব্বানম্পি আভোগাভাৰং দস্সেতুং ‘‘ইতরানিপী’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বাসু ধাতূসু, তত্থাপি অত্তকিচ্চুপকত্তব্বভেদেসু সব্বেসু.
৩৫৯. পচ্চযৰিভাগতোতি পচ্চযধম্মৰিভাগতো চেৰ পচ্চযভাৰৰিভাগতো চ. ‘‘পচ্চযতো’’তি হি ইমিনা পথৰীআদীনং অঞ্ঞাসাধারণো পতিট্ঠাভাৰাদিনা সেসভূতত্তযস্স পচ্চযভাৰো ৰুত্তো. ইধ পন যেহি ধম্মেহি পথৰীআদীনং উপ্পত্তি, তেসং পথৰীআদীনঞ্চ অনৰসেসতো পচ্চযভাৰৰিভাগো ৰুচ্চতীতি অযং ইমেসং দ্ৰিন্নং আকারানং ৰিসেসো. কম্মন্তি কুসলাকুসলং রূপুপ্পাদকং কম্মং. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি রূপুপ্পাদকং চিত্তং. আহারোতি অজ্ঝত্তিকো রূপুপ্পাদকো আহারো. উতূতি যো কোচি উতু, অত্থতো তেজোধাতু. কম্মমেৰাতি অৰধারণং সমুট্ঠানসঙ্করাভাৰদস্সনত্থং, তেন অকম্মজানম্পি কেসঞ্চি কম্মস্স পরিযাযপচ্চযভাৰো দীপিতো হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদি. ননু চ কম্মসমুট্ঠানানং কম্মতো অঞ্ঞেনপি পচ্চযেন ভৰিতব্বন্তি? ভৰিতব্বং, সো পন কম্মগতিকোৰাতি পটিযোগীনিৰত্তনত্থং অৰধারণং কতং, তেনাহ ‘‘ন চিত্তাদযো’’তি. চিত্তাদিসমুট্ঠানানন্তি এত্থাপি অযমত্থো যথারহং ৰত্তব্বো. ইতরেতি চিত্তাদিতো অঞ্ঞে. জনকপচ্চযোতি সমুট্ঠাপকতং সন্ধায ৰুত্তং, পচ্চযো পন কম্মপচ্চযোৰ. ৰুত্তং হি ‘‘কুসলাকুসলা চেতনা ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৭).
সেসানন্তি চিত্তাদিসমুট্ঠানানং. পরিযাযতো উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১.৯) অরূপানংযেৰ উপনিস্সযপচ্চযস্স আগতত্তা নিপ্পরিযাযেন রূপধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযো নত্থি. সুত্তে পন ‘‘পুগ্গলং উপনিস্সায ৰনসণ্ডং উপনিস্সাযা’’তি ৰচনতো সুত্তন্তিকপরিযাযেন ৰিনা অভাৰো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰেদিতব্বো. চিত্তং জনকপচ্চযো হোতীতি সহজাতনিস্সযাহারাদিৰসেন পচ্চযো হোন্তং চিত্তং সমুট্ঠাপকতং উপাদায ‘‘জনকপচ্চযো হোতী’’তি ৰুত্তং. আহারউতূসুপি এসেৰ নযো.
এৰং কম্মাদীনং পচ্চযধম্মানং ৰসেন ধাতূসু পচ্চযৰিভাগং দস্সেত্ৰা ইদানি তংসমুট্ঠানানং ধাতূনম্পি ৰসেন পচ্চযৰিভাগং দস্সেন্তো পঠমং তাৰ ‘‘কম্মসমুট্ঠানং মহাভূত’’ন্তিআদিনা উদ্দিসিত্ৰা পুন ‘‘তত্থ কম্মসমুট্ঠানা পথৰীধাতূ’’তিআদিনা নিদ্দিসতি. তত্থ কম্মসমুট্ঠানা পথৰীধাতূতি ‘‘কম্মসমুট্ঠানং মহাভূত’’ন্তি এত্থ সামঞ্ঞতো ৰুত্তা কম্মজপথৰীধাতু. কম্মসমুট্ঠানানং ইতরাসন্তি কম্মজানং আপোধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং সহুপ্পত্তিযা অত্তনো উপকারকানং তাসং উপকারকতো, আধারভাৰতো, উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গাধরণতো, ৰিগমাভাৰতো চ সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন চেৰ পতিট্ঠাৰসেন চ পচ্চযো হোতি, হোন্তী চ কম্মং ৰিয অত্তনো, তাসঞ্চ ন জনকৰসেন পচ্চযো হোতি অসমুট্ঠাপকত্তা তাসং. কামঞ্চেত্থ নিস্সযপচ্চয-গ্গহণেনেৰ পতিট্ঠাভাৰো সঙ্গহিতো, পথৰীধাতুযা পন অনঞ্ঞসাধারণকিচ্চং সহজাতানং পতিট্ঠাভাৰোতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘পতিট্ঠাৰসেন চা’’তি ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তং. আবন্ধনৰসেন চাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. তিসন্ততিমহাভূতানন্তি উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানানং চতুমহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰোকিণ্ণানং, অৰিচ্ছেদেন পৰত্তিং উপাদায সন্ততীতি সন্ততিগ্গহণং. পথৰীধাতুযা পতিট্ঠাভাৰো নাম সহজাতানং ধম্মানংযেৰাতি আহ ‘‘ন পতিট্ঠাৰসেনা’’তি. ন আবন্ধনৰসেনাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থাতি এতেসু কম্মসমুট্ঠানমহাভূতেসু. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা পথৰীধাতু চিত্তসমুট্ঠানানং ইতরাস’’ন্তিআদীসু সুকরো তন্তিনযো নেতুন্তি ‘‘চিত্তআহার…পে… এসেৰ নযো’’তি অতিদিসতি.
সহজাতাদিপচ্চযৰসপ্পৰত্তাসু চ পনাতি এত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, পন-সদ্দো ৰিসেসত্থো, তদুভযেন চ যথাৰুত্তসহজাতাদিপচ্চযেহি পৰত্তমানা ধাতুযো ইমিনা ৰিসেসেন পৰত্তন্তীতি ইমমত্থং দীপেতি.
ইদানি তং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘একং পটিচ্চা’’তিগাথমাহ. তত্থ একং ধাতুং পটিচ্চ তিস্সো ধাতুযো চতুধা সম্পৰত্তন্তি, তিস্সো ধাতুযো পটিচ্চ একাৰ ধাতু চতুধা সম্পৰত্ততি, দ্ৰে ধাতুযো পটিচ্চ দ্ৰে ধাতুযো ছধা সম্পৰত্তন্তীতি যোজনা. অত্থো পন পথৰীআদীসু একেকিস্সা পচ্চযভাৰে ইতরাসং তিস্সন্নং তিস্সন্নং পচ্চযুপ্পন্নতাতি অযমেকো চতুক্কো, তিস্সন্নং তিস্সন্নং পচ্চযভাৰে ইতরায একেকিস্সা পচ্চযুপ্পন্নতাতি অযমপরো চতুক্কো, পঠমদুতিযা, ততিযচতুত্থা, পঠমততিযা, দুতিযচতুত্থা, পঠমচতুত্থা, দুতিযততিযাতি ইমাসং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পচ্চযভাৰে তত্থ তত্থ ইতরাসং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পচ্চযুপ্পন্নতাতি অযমেকো ছক্কো. এৰং পচ্চযভাৰেন চতুধা, ছধা চ পৰত্তমানানং এককদ্ৰিকতিকৰসেন তিকদুকএককৰসেন চ যথাক্কমং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাৰিভাগো ৰেদিতব্বো. অযঞ্চ পচ্চযভাৰো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযৰসেন, তত্থাপি চ অঞ্ঞমঞ্ঞমুখেনেৰ ৰেদিতব্বো. যং সন্ধায ৰুত্তং পটিচ্চৰারে ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা, তযো মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূতং, দ্ৰে মহাভূতে পটিচ্চ দ্ৰে মহাভূতা উপ্পজ্জন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩).
অভিক্কমপটিক্কমাদীতি আদি-সদ্দেন আদানৰিস্সজ্জনাদিকাযিককিরিযাকরণস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উপ্পীল়নস্স পচ্চযো হোতি ঘট্টনকিরিযায পথৰীধাতুৰসেন সিজ্ঝনতো. সাৰাতি পথৰীধাতুযেৰ. আপোধাতুযা অনুগতা আপোধাতুযা তত্থ অপ্পধানভাৰং, পথৰীধাতুযা চ পধানভাৰন্তি পতিট্ঠাভাৰে ৰিয পতিট্ঠাপনেপি সাতিসযকিচ্চত্তা তস্সা পতিট্ঠাপনস্স পাদট্ঠপনস্স পচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. অৰক্খেপনস্সাতি অধোনিক্খিপনস্স. তত্থ চ গরুতরসভাৰায আপোধাতুযা সাতিসযো ব্যাপারোতি আহ ‘‘পথৰীধাতুযা অনুগতা আপোধাতূ’’তি. তথা উদ্ধঙ্গতিকা তেজোধাতূতি উদ্ধরণে ৰাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো ৰুত্তো. তিরিযং গতিকায ৰাযোধাতুযা অতিহরণৰীতিহরণেসু সাতিসযো ব্যাপারোতি তেজোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো গহিতো. তত্থ ঠিতট্ঠানতো অভিমুখং পাদস্স হরণং অতিহরণং, পুরতো হরণং. ততো থোকং ৰীতিক্কম্ম হরণং ৰীতিহরণং, পস্সতো হরণং.
একেকেন মুখেনাতি ‘‘পত্থটত্তা পথৰী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৪৭) ৰিভত্তেসু তেরসসু আকারেসু একেকেন ধাতূনং পরিগ্গণ্হনমুখেন. স্ৰাযন্তি সো অযং উপচারসমাধি. কথং পনস্স ৰৰত্থানপরিযাযোতি আহ ‘‘চতুন্নং ধাতূন’’ন্তিআদি.
৩৬০. ইদানি ইমিস্সা ভাৰনায আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘ইদঞ্চ পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সুঞ্ঞতং অৰগাহতীতি ধাতুমত্ততাদস্সনেন রূপকাযস্স অনত্তকতং ৰৰত্থাপযতো তদনুসারেন নামকাযস্সাপি অনত্তকতা সুপাকটা হোতীতি সব্বসো অত্তসুঞ্ঞতং পরিযোগাহতি তত্থ পতিট্ঠহতি. সত্তসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতীতি ততো এৰ ‘‘সত্তো পোসো ইত্থী পুরিসো’’তি এৰং পৰত্তং অযাথাৰসঞ্ঞং উগ্ঘাতেতি সমূহনতি. ৰাল়মিগযক্খরক্খসাদিৰিকপ্পং অনাৰজ্জমানোতি সসন্তানে ৰিয পরসন্তানেপি ধাতুমত্ততায সুদিট্ঠত্তা খীণাসৰো ৰিয ‘‘ইমে সীহব্যগ্ঘাদযো ৰাল়মিগা, ইমে যক্খরক্খসা’’তি এৰমাদিৰিকপ্পং অকরোন্তো ভযভেরৰং সহতি অভিভৰতি. যথাৰুত্তৰিকপ্পনাপজ্জনং হি ভযভেরৰসহনস্স কারণং ৰুত্তং. উগ্ঘাতো উপ্পিলাৰিতত্তং. নিগ্ঘাতো দীনভাৰপ্পত্তি. মহাপঞ্ঞো চ পন হোতি ধাতুৰসেন কাযে সম্মদেৰ ঘনৰিনিব্ভোগস্স করণতো. তথা হিদং কম্মট্ঠানং বুদ্ধিচরিতস্স অনুকূলন্তি ৰুত্তং, সুগতিপরাযণো ৰা ইন্দ্রিযানং অপরিপক্কতাযন্তি অধিপ্পাযো.
একূনৰীসতিভাৰনানযপটিমণ্ডিতস্স
চতুধাতুৰৰত্থাননিদ্দেসস্স লীনত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩৬১. ‘‘কো সমাধী’’তিআদিনা সরূপাদিপুচ্ছা যাৰদেৰ ৰিভাগাৰবোধনত্থা. সরূপাদিতো হি ঞাতস্স পভেদো ৰুচ্চমানো সুৰিঞ্ঞেয্যো হোতি সঙ্খেপপুব্বকত্তা ৰিত্থারস্স, ৰিত্থারৰিধিনা চ সঙ্খেপৰিধি সঙ্গয্হতীতি ‘‘সমাধিস্স ৰিত্থারং ভাৰনানযঞ্চ দস্সেতু’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘কো সমাধী’’তিআদিনাপি সমাধিস্সেৰ পকারভেদো দস্সীযতি, ভাৰনানিসংসোপি ভাৰনানযনিস্সিতো এৰাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰিত্থারং ভাৰনানযঞ্চ দস্সেতু’’ন্তি ৰুত্তং. সব্বপ্পকারতোতি পলিবোধুপচ্ছেদাদিকস্স সব্বস্স ভাৰনায পুব্বকিচ্চস্স করণপ্পকারতো চেৰ সব্বকম্মট্ঠানভাৰনাৰিভাৰনতো চ.
‘‘সমত্তা হোতী’’তি ৰত্ৰা তমেৰ সমত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘দুৰিধোযেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ইধ অধিপ্পেতো সমাধীতি লোকিযসমাধিং আহ. দসসু কম্মট্ঠানেসূতি যানি হেট্ঠা ‘‘উপচারাৰহানী’’তি ৰুত্তানি দস কম্মট্ঠানানি, তেসু. অপ্পনাপুব্বভাগচিত্তেসূতি অপ্পনায পুব্বভাগচিত্তেসু অট্ঠন্নং ঝানানং পুব্বভাগচিত্তুপ্পাদেসু. একগ্গতাতি একাৰজ্জনৰীথিযং, নানাৰজ্জনৰীথিযঞ্চ একগ্গতা. অৰসেসকম্মট্ঠানেসূতি ‘‘অপ্পনাৰহানী’’তি ৰুত্তেসু তিংসকম্মট্ঠানেসু.