১. পিটকত্তযপরিচ্ছেদো

নমস্সেত্ৰান সম্বুদ্ধং, অগ্গৰংসৰরংৰরং;

নত্ৰান ধম্মং বুদ্ধজং, সঙ্ঘঞ্চাপিনিরঙ্গণং.

গন্থৰংসম্পি নিস্সায, গন্থৰংসং পকথিস্সং;

তিপেটকসমাহারং, সাধুনং জঙ্ঘদাসকং.

ৰিমতিনোদনমারম্ভং, তং মে সুণাথ সাধৰো;

সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং, ৰিমুত্তি চ সহেতুকং.

হোতি একৰিধংযেৰ, তিৰিধং পিটকেন চ;

তঞ্চ সব্বম্পি কেৰলং, পঞ্চৰিধং নিকাযতো.

অঙ্গতো চ নৰৰিধং, ধম্মক্খন্ধগণনতো;

চতুরাসীতি সহস্স, ধম্মক্খন্ধপভেদনন্তি.

কথং পিটকতো পিটকঞ্হি তিৰিধং হোতি?

ৰিনযপিটকং, অভিধম্মপিটকং সুত্তন্তপিটকন্তি. তত্থ কতমং ৰিনয পিটকং? পারাজিককণ্ডং, পাচিত্তিযকণ্ডং, মহাৰগ্গকণ্ডং, চুল্লৰগ্গকণ্ডং, পরিৰারকণ্ডন্তি. ইমানি কণ্ডানি ৰিনযপিটকং নাম.

কতমং অভিধম্মপিটকং? ধম্মসঙ্গণী-পকরণং, ৰিভঙ্গ-পকরণং, ধাতুকথা-পকরণং, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি-পকরণং, কথাৰত্থু-পকরণং, যমক-পকরণং, পট্ঠান-পকরণন্তি. ইমানি সত্ত পকরণানি অভিধম্মপিটকং নাম. কতমং সুত্তন্তপিটকং? সীলক্খন্ধৰগ্গাদিকং, অৰসেসং বুদ্ধৰচনং সুত্তন্তপিটকং নাম.

কথং নিকাযতো? নিকাযা পঞ্চ ৰিধা হোন্তি. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি.

তত্থ কতমো দীঘ-নিকাযো? সীলক্খন্ধৰগ্গো, মহাৰগ্গো, পাথিকৰগ্গোতি, ইমে তযো ৰগ্গা দীঘনিকাযো নাম. ইমেসু তীসু ৰগ্গেসু, চতুতিংস ৰগ্গানি চ হোন্তি. [চতুতিংসেৰ সুত্তন্তা, সীলক্খন্ধৰগ্গাদিকা, যস্স ভৰন্তি সো যেৰ দীঘনিকায নাম হোতি.]

কতমো মজ্ঝিমনিকাযো? মূলপণ্ণাসো, মজ্ঝিমপণ্ণাসো, উপরিপণ্ণাসোতি, ইমে তযো পণ্ণাসা মজ্ঝিমনিকাযো নাম. ইমেসু তীসু পণ্ণাসেসু দ্ৰেপঞ্ঞাসাধিক-সুত্ত-সতানি হোন্তি [দিযড্ঢসতসুত্তন্তা, দ্ৰি সুত্তং যস্স সন্তিসো, মজ্ঝিমনিকাযো নামো মূলপণ্ণাসমাদি হোতি.]

কতমো সংযুত্তনিকাযো? সগাথাৰগ্গো, নিদানৰগ্গো, খন্ধকৰগ্গো, সল়াযতনৰগ্গো, মহাৰগ্গোতি, ইমে পঞ্চ ৰগ্গা সংযুত্তনিকাযো নাম. ইমেসু পঞ্চসু ৰগ্গেসু দ্ৰাসট্ঠিসুত্তসত্তসতাধিকসত্ত-সুত্তসহস্সানি হোন্তি. [দ্ৰাসট্ঠি-সত্ত-সতানি, সত্তসহস্সকানি চ.] সুত্তানি যস্স হোন্তি সো, সগাথাদিকৰগ্গকো, সংযুত্তনিকাযো নামো ৰেদিতব্বো চ ৰিঞ্ঞূনাতি.

কতমো অঙ্গুত্তরনিকাযো? এক্কনিপাতো, দুক্কনিপাতো, তিক্কনিপাতো, চতুক্কনিপাতো, পঞ্চকনিপাতো, ছক্কনিপাতো, সত্তকনিপাতো, অট্ঠকনিপাতো, নৰকনিপাতো, দসকনিপাতো, একাদসনিপাতোতি, ইমে একাদস নিপাতা অঙ্গুত্তরনিকাযো নাম. ইমেসু একাদস নিপাতেসু সত্ত-পঞ্ঞাস-পঞ্চ-সতাধিকনৰ-সুত্ত-সহস্সানি হোন্তি. [নৰসুত্তসহস্সানি, পঞ্চসতমত্তানি চ, সত্তপঞ্ঞাসাধিকানি, সুত্তানি যস্স হোন্তি সো, অঙ্গুত্তরনিকাযোতি, এক্কনিপাতকাদিকোতি.]

কতমো খুদ্দকনিকাযো? খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, সুত্তনিপাতো, ৰিমানৰত্থু, পেতৰত্থু, থেরকথা, থেরীকথা, জাতকং, মহানিদ্দেসো, পটিসম্ভিদামগ্গো, অপদানং, বুদ্ধৰংসো, চরিযাপিটকং, ৰিনযপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি. ইমেসু সত্তরসসু গন্থেসু অনেকানি সুত্ত-সহস্সানি হোন্তি. [অনেকানি সুত্ত-সহস্সানি, নিদ্দিট্ঠানি মহেসিনা, নিকাযে পঞ্চমে ইমে, খুদ্দকে ইতি ৰিসুতেতি.]

কথং অঙ্গতো অঙ্গহি নৰ ৰিধং হোতি? সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথা, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লন্তি, নৰপ্পভেদং হোতি. তত্থ উভতো ৰিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপরিৰারা, সুত্তনিপাতে, মঙ্গলসুত্ত, রতনসুত্ত, তুৰট্টকসুত্তানি. অঞ্ঞম্পি সুত্তনামকং তথাগতৰচনং, সুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বং সগাথকং গেয্যন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিসেসনসংযুত্তকে সকলোপি সগাথকৰগ্গো, সকলং অভিধম্মপিটকং নিগাথকঞ্চ সুত্তযঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৰচনং তং ৰেয্যাকরণন্তি ৰেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেরকথা, থেরীকথা, সুত্তনিপাতে, নো সুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা, গাথাতি ৰেদিতব্বা. সোমনস্স ঞাণমযিকগাথা পটিক-সংযুত্তা দ্ৰে অসীতিসুত্তন্তা উদানন্তি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতাতিআদিনযপ্পৰত্তা দসুত্তরসতসুত্তন্তা, ইতিৰুত্তকন্তি ৰেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পঞ্ঞাসাদিকানি. পঞ্চজাতকসতানি, জাতকন্তি ৰেদিতব্বং. চত্তারো মে ভিক্খৰে অচ্ছরিযা অভূতধম্মা, আনন্দেতিআদিনযপ্পৰত্তা সব্বেপি অচ্ছরিয অভূতধম্মপটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অভূতধম্মন্তি ৰেদিতব্বা. চুল্লৰেদল্ল, মহাৰেদল্ল, সম্মাদিট্ঠি, সক্কপঞ্হ, সঙ্খারভাজনিয, মহাপুণ্ণমসুত্তন্তাদযো সব্বেপি ৰেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা [পুচ্ছ] লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা, ৰেদল্লন্তি ৰেদিতব্বা. কতমানি চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি দুজানানি, চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি সচে ৰিত্থারেন কথিস্সং অতিপপঞ্চো ভৰিস্সতি. তস্মা নয ৰসেন কথিস্সামি. একং ৰত্থু, একো ধম্মক্খন্ধো, একং নিদানং একো ধম্মক্খন্ধো, একং পঞ্হা পুচ্ছন্তং একো ধম্মক্খন্ধো, একং পঞ্হা ৰিসজ্জনং একো ধম্মক্খন্ধো, চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি কেন ভাসিতানি, কত্থ ভাসিতানি, কদা ভাসিতানি, কমারব্ভ ভাসিতানি, কিমত্থং ভাসিতানি, কেন ধারিতানি, কেনাভতানি, কিমত্থং পরিযাপুণিতব্বানি. তত্রাযং ৰিসজ্জনা, কেন ভাসিতানীতি? বুদ্ধানু বুদ্ধেহি ভাসিতানি. কত্থ ভাসিতানীতি? দেৰেসু চ মানুস্সেসু চ, ভাসিতানি. কদা ভাসিতানীতি? ভগৰতো ধরমানকালে চেৰ পচ্ছিমকালে চ ভাসিতানি. কতমারব্ভ ভাসিতানীতি? পঞ্চৰগ্গিযাদিকে ৰেনেয্য বন্ধৰে আরব্ভ ভাসিতানীতি. কিমত্থং ভাসিতানীতি? তিৰজ্জঞ্চ অৰজ্জঞ্চ ঞত্ৰা ৰজ্জং পহায অৰজ্জে পটিপত্তিত্ৰা নিব্বানপরিযন্তে. দিট্ঠ-ধম্মিকসম্পরাযিকত্থে সম্পাপুণিতুং.

কেন ধারিতানীতি? অনুবুদ্ধেহি চেৰ সিস্সানুসিস্সেহি চ ধারিতানি. কেনা ভতানীতি? আচরিয পরংপরেহি আভতানি. কিমত্থং পরিযাপুণিতব্বানীতি? ৰজ্জঞ্চ অৰজ্জঞ্চ ঞত্ৰা ৰজ্জং পহায অৰজ্জে পটিপত্তিত্ৰা নিব্বানপরিযন্তে দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থে, সংপাপুণিতুং, যদেৰং তায নিব্বানপরিযন্তে দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থে সাধিকানি হোন্তি. তেৰ তত্থ কেহি অপ্পমত্তেন পরিযাপুণিতব্বানি ধারেতব্বানি ধারেতব্বানি ৰাচেতব্বানি সজ্ঝাযং কাতব্বানীতি [ইতি চুল্লগন্থৰংসে পিটকত্তয দীপকো নাম পঠমো পরিচ্ছেদো.]