৪. ৰীথিসঙ্গহঅনুদীপনা

১৩৬. ৰীথিসঙ্গহে. ‘‘তেসঞ্ঞে ৰা’’তি চিত্ত চেতসিকানং এৰ. ‘‘ৰুত্তপ্পকারেনা’’তি ‘তত্থ চিত্তং তাৰ চতুব্বিধং হোতি কামাৰচরং রূপাৰচরং, তিআদিনা ইচ্চেৰং ৰুত্তপ্পকারেন. ‘‘পুব্বা পরনিযামিতং’’তি ৰা দ্ৰত্তিংস সুখ পুঞ্ঞম্হাতিআদিনা নযেন পুব্বা পরনিযামিতং. ‘‘আরব্ভগাথাযা’’তি.

ৰীথি চিত্তৰসেনেৰং, পৰত্তিয মুদীরিতো;

পৰত্তি সঙ্গহো নাম, সন্ধিযং দানি ৰুচ্চতী.তি

এৰং পৰত্তিকালে পৰত্তি সঙ্গহো, পটিসন্ধিকালে পৰত্তি সঙ্গহোতি সিদ্ধো হোতি. কেচি ৰাদে ‘‘পটিসন্ধি পৰত্তিযং’’তি নিদ্ধারণে গহিতে দ্ৰীসু পটিসন্ধি সঙ্গহ পৰত্তি সঙ্গহেসু ইদানি পৰত্তি সঙ্গহং পৰক্খামি, পচ্ছা পটিসন্ধি সঙ্গহং পৰক্খামীতি অত্থো হোতি. তত্থ ‘‘পটিসন্ধি সঙ্গহো’’তি পটিসন্ধিকালে সঙ্গহো. ‘‘পৰত্তি সঙ্গহো’’তি পৰত্তিকালে সঙ্গহো. সো চ উপরিগাথায ন সমেতীতি দস্সেতুং ‘‘এৰং সতী’’তিআদিমাহ. ‘‘তানি তীণি ছক্কানি নিক্খিত্তানী’’তি ছক্কমত্তানি নিক্খিত্তানি, ন সকলং. ৰত্থু দ্ৰারা লম্বণ সঙ্গহোতি অধিপ্পাযো. ‘‘সা পনা’’তি সাৰিসযপ্পৰত্তি পন. ‘‘কাচি সীঘতমা’’তি কাচি অতিরেকতরং সীঘা. ‘‘দন্ধা’’তি সণিকা, চিরাযিকা. ‘‘অনুপপন্না’’তি অসম্পন্না. অসম্পন্ন দোসো আগচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ধাতুভেদং’’তি সত্ত ৰিঞ্ঞাণ ধাতূনং ৰিভাগং. ‘‘ধাতুনানত্তং’’তি ধারণ কিচ্চনানত্তং. ইতি তস্মা মনোধাতু ৰিসুং ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘মননং’’তি ৰিজাননভাৰং অপত্তং. আৰজ্জনমত্ত সম্পটিচ্ছনমত্ত সঙ্খাতং জাননমত্তং. ‘‘যং কিঞ্চি মননং’’তি অন্তমসো আৰজ্জনমত্ত সম্পটিচ্ছনমত্তং পীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সুদ্ধো পন মনোৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো’’তি মনোদ্ৰার ৰিকারং পটিচ্চ পৰত্তো মনোৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো. ন ভৰঙ্গ মনোৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো. সো হি ৰীথিমুত্তত্তা ইধ অপ্পসঙ্গোতি. মনোদ্ৰারে পন দ্ৰিধাতি সম্বন্ধো. বুদ্ধস্স ভগৰতো পথমাভিনীহারকালো নাম সুমেধতাপসকালে বুদ্ধ ভাৰায কায চিত্তানং অভিনীহারকালো. আদিসদ্দেন পচ্ছিম ভৰে পটিসন্ধিগ্গহণাদিং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘জাতি ফলিকক্খন্ধা ৰিয সম্পজ্জন্তী’’তি তেন ওভাসেন অজ্ঝোত্থটত্তা জাতিফলিকক্খন্ধ সদিসা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপপত্তি দেৰ ব্রহ্মানং পনা’’তি উপপত্তিপ্পটিসন্ধিকানং ওপপাতিক দেৰ ব্রহ্মানং পন. ‘‘পসাদ নিস্সয ভূতানং’’তি চক্খাদীনং পসাদ ৰত্থূনং নিস্সয মহাভূতানং.

‘‘যানি পনা’’তিআদীসু. দ্ৰত্তি চিত্তক্খণানি অতিক্কম্ম আপাতং আগচ্ছন্তীতি যোজনা. এৰং পরত্থপি. ৰিভূতস্সাতি চ অৰিভূতস্সাতি চ ইদং আদিম্হি মনোদ্ৰারে পন ৰিভূতস্সাতি চ অৰিভূতস্সাতি চ পদানং উদ্ধরণং. ‘‘রূপা রূপানং’’তি রূপ ধম্মানঞ্চ অরূপ ধম্মানঞ্চ. ‘‘তাৰা’’তি ৰীথি চিত্তপ্পৰত্তি দস্সনতো পথমতরং এৰাতি অত্থো. ‘‘অদ্ধান পরিচ্ছেদং’’তি খণকাল পরিচ্ছেদং. ৰিভাৰনিপাঠে ‘‘অতিমহন্তা দিৰসেন ৰিসয ৰৰত্থানং হোতী’’তি ৰচনেন আদিম্হি ‘ছৰত্থূনি, ছ দ্ৰারানি, ছ আরম্মণানি, ছ ৰিঞ্ঞাণানি, ছ ৰীথিযো, ছ ধাৰিসযপ্পৰত্তী,তি এৰং ৰুত্তেসু ছসু ছক্কেসু ছধাৰিসযপ্পৰত্তীতি পদমত্তং সঙ্গণ্হাতি. তং অনুপপন্নং হোতি. তেনাহ ‘‘এৰঞ্হি সতী’’তিআদিং. ‘‘ৰিসয ৰৰত্থানত্থ মেৰা’’তি অতিমহন্তাদি ৰিসয ৰৰত্থানত্থমেৰ ৰুত্তন্তি ন চ সক্কা ৰত্তুং. রূপা রূপ ধম্মানং অদ্ধান পরিচ্ছেদো নাম অভিধম্মে সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বো. তস্মা তস্স দস্সনত্থম্পি তং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সভাৰপ্পটিলাভো’’তি চিন্তন ফুসনাদীনং পাতুভাৰো ৰুচ্চতি. ‘‘অনিৰত্তী’’তি অনন্তরধানং ৰুচ্চতি. ‘‘পরিহাযিত্ৰা’’তি জরা কিচ্চং আহ. ‘‘অচ্ছরাসঙ্ঘাটক্খণস্সা’’তি অঙ্গুলীনং সঙ্ঘট্টনক্খণস্স. আচরিযানন্দত্থেরো নাম অভিধম্ম টীকাকারো ৰুচ্চতি. ‘‘অস্সা ৰিজ্জুযাঠিতি নাম ৰিসুং ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৰিজ্জুপ্পাদং পস্সন্তানং ন পঞ্ঞাযতি. তথা চিত্তম্পি ৰড্ঢনানন্তরমেৰ ভিজ্জতীতি যোজনা. তেনাহ ‘‘তং পী’’তিআদিং. উদযভাগো নাম ৰড্ঢনভাগো, ৰযভাগো নাম অন্তরধানভাগো. ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তি লদ্ধগুণ ৰচনং. ‘‘একংচিত্তং দিৰসং তিট্ঠতী’’তি পুচ্ছা ৰচনং. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞা ৰচনং. ‘‘ৰযক্খণো’’তি পুচ্ছা. ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি পটিক্খেপো. পচ্চত্ত ৰচনস্স একারত্তং. এৰং নৰত্তব্বন্তি অত্থো. ‘‘মহাথেরেনা’’তি মোগ্গলি পুত্ততিস্স মহাথেরেন. ননু সুত্তন্তেসু ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘না’’তি ন উপলব্ভতি. ‘‘ইমস্স ৰুত্তত্তা’’তি ইমস্স ৰচনস্স ৰুত্তত্তা. সঙ্খত লক্খণং ৰিসযো যেসং তানি সঙ্খত ৰিসয লক্খণানি. সঙ্খত ধম্মমেৰ আহচ্চ তিট্ঠতি. অযং অভিধম্মে ধম্মতাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সঙ্গহ কারেনা’’তি আচরিয বুদ্ধঘোসত্থেরং ৰদতি. ‘‘অত্থিক্খণং’’তি খণদ্ৰযমেৰ ৰুচ্চতি. ইতি ৰত্ৰা তমত্থং সাধেন্তীতি সম্বন্ধো. গাথাযং. ‘‘তস্সেৰা’’তি তস্সা ঠিতিযা এৰ ভেদো. সব্বদা সব্বপাণিনং মরণং নাম ৰুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘তমত্থং’’তি তানি অত্থিক্খণং উপাদায লব্ভন্তীতি অত্থং. ‘‘অথৰা’’তি একো থেরৰাদো. ‘‘সন্ততি ৰসেন ঠানং’’তি ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি এত্থ ঠিতভাৰসঙ্খাতং ঠানং সন্ততি ঠিতিৰসেন ৰেদিতব্বন্তি ৰদন্তি. ‘‘ইমস্মিং পন সুত্তে’’তি ৰেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি ইদং সুত্তং ৰদতি. ‘‘অপ্পটিবাহেত্ৰা’’তি অনীৰারেত্ৰা. যাৰড্ঢনস্স নিৰত্তি নাম অত্থি. উদয পরিযন্ত মত্তভূতা সা এৰ নিৰত্তি. ‘‘দ্ৰীহি খন্ধেহী’’তি রূপ জরা রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. অরূপ জরা সঙ্খারক্খন্ধেনাতি এৰং দ্ৰীহি খন্ধেহি. যঞ্চ তত্থ ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. রূপস্স উপ্পাদো দ্ৰিধাভিন্দিত্ৰা দেসিতো. কথং, উপচযো সন্ততী তিযোজনা. ‘‘ৰিভাগা রহস্সা’’তি উপ্পাদো উপ্পজ্জ নট্ঠেন একো সমানো রূপানং ৰড্ঢন সমযে উপ্পাদো. উপরি ৰড্ঢনট্ঠেন উপচযোতি ৰুত্তো. অৰড্ঢিত্ৰা ঠিত সমযে উপ্পাদো যথা ঠিত নীহারেন চিরকালং পৰত্তি অত্থেন সন্ততীতি ৰুত্তো. এৰং ৰিভাগা রহস্স. ‘‘যথানুলোম সাসনং’’তি ৰিনেতব্ব পুগ্গলানং অজ্ঝাসযানুলোম সাসনং.

‘‘অরূপ’’ন্তিআদীসু. ‘‘অরূপং’’তি সব্বসো রূপসণ্ঠান রহিতত্তা চিত্ত চেতসিকং নামং ৰুচ্চতি. ‘‘অরূপি সভাৰত্তা’’তি অরূপ ধম্ম সভাৰত্তা ইচ্চেৰত্থো. তত্থ অরূপ ধম্ম সভাৰো নাম রূপ ধম্মতো সতগুণেনৰাসহস্সগুণেনৰাসণ্হসুখুমসভাৰো. ৰিভাৰ নিপাঠে. ‘‘গাহক গহেতব্ব ভাৰস্স তং তং খণৰসেন নিপ্ফজ্জনতো’’তি এত্থ পঞ্চদ্ৰার ৰীথীসু ৰীথি চিত্তানঞ্চ আরম্মণানঞ্চ ৰিসযী ৰিসযভাৰো গাহক গহেতব্ব ভাৰো নাম. ‘‘তং তং খণৰসেন নিপ্ফজ্জনতো’’তি ৰীথি চিত্তানি চ একস্মিং আরম্মণেপি আৰজ্জনাদীহি নানা কিচ্চেহি গণ্হন্তা এৰ গহণ কিচ্চং সম্পাদেন্তি. নানা কিচ্চানি চ নানা চিত্তানং ৰসেন সম্পজ্জন্তি. আরম্মণানি চ পুরেজাতানি হুত্ৰা যাৰ তানি কিচ্চানি সম্পজ্জন্তি, তাৰ পচ্চুপ্পন্নভাৰেন ধরমানানি এৰ গহণং সম্পাদেন্তি. এৰং সতি, গাহকানং ৰীথি চিত্তানঞ্চ খণত্তযাযুকত্তা এৰ গাহক কিচ্চং নিপ্ফজ্জতি, সিজ্ঝতি. গহেতব্বানং আরম্মণানঞ্চ সত্তরস চিত্তক্খণাযুকত্তা এৰ গহেতব্ব কিচ্চং নিপ্ফজ্জতি, সিজ্ঝতি. এৰং তং তং খণ ৰসেন নিপ্ফজ্জনতো. ৰিঞ্ঞত্তি দ্ৰযং এক চিত্তক্খণিকং. কস্মা, চিত্তানু পরিৰত্তি ধম্মত্তা. ‘‘উপ্পাদমত্তা’’তি নিপ্ফন্ন রূপানং উপ্পাদমত্তা. ‘‘ভঙ্গমত্তা’’তি তেসমেৰ ভঙ্গমত্তা. ‘‘রূপ ধম্মানং’’তি নিপ্ফন্ন রূপ ধম্মানং. ‘‘উপ্পাদনিরোধ ৰিধানস্সা’’তি উপ্পাদ নিরোধ ৰিধানভূতস্স মহাঅট্ঠকথাৰাদস্স পটিসিদ্ধত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘তং’’তি তং মহাঅট্ঠকথা ৰচনং. ‘‘তস্মিং ৰাদে’’তি তস্মিং মহাঅট্ঠকথাৰাদে. ‘‘তত্থ আগতা’’তি তস্মিং ৰাদে আগতা. যং পন ৰিভাৰনিযং কারণং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তং টীকানযং’’তি তং সোল়স চিত্তক্খণাযুক দীপকং মূলটীকানযং. তদত্থং সাধেন্তেন ৰিভাৰনি টীকাচরিযেন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. সঙ্গহকারস্স অট্ঠকথা চরিযস্স. ‘‘উপচরীযতী’’তি উপচার ৰসেন ৰোহরীযতি. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘এতানী’’তি আরম্মণানি. ‘‘তং’’তি তং এক চিত্তক্খণং. ‘‘তে চা’’তি রূপ ধম্মা চ. ‘‘পরিপুণ্ণ পচ্চযূপলদ্ধা’’তি পরিপুণ্ণং পচ্চযং উপলদ্ধা. ‘‘সো’’তি টীকাকারো. ‘‘ইতরানী’’তি গন্ধরস ফোট্ঠব্বানি. ‘‘গোচরভাৰং’’তি পঞ্চদ্ৰারিক চিত্তানং গোচরভাৰং. ‘‘পুরিমানি দ্ৰে’’তি রূপসদ্দা রম্মণানি. ‘‘নিমিত্ত ৰসেন ঘট্টেন্তী’’তি আদাসং পস্সন্তস্স মুখসদিসং মুখনিমিত্তং মুখপ্পটিবিম্বং আদাসে উপট্ঠাতি. এৰং রূপারম্মণং চক্খুপসাদে সদ্দারম্মণঞ্চ সোতপসাদে তং সদিস নিমিত্ত ৰসেন ঘট্টেন্তি. নৰত্থু ৰসেন ঘট্টেন্তি. সযং গন্ত্ৰা ন ঘট্টেন্তীতি অধিপ্পাযো. অসম্পত্তানঞ্ঞেৰ আরম্মণানং. ‘‘নিমিত্তু পট্ঠান ৰসেনা’’তি নিমিত্তস্স উপট্ঠানৰসেন. ‘‘নিমিত্ত অপ্পনাৰসেনা’’তি নিমিত্তস্স পৰেসন ৰসেন. মনোদ্ৰারে পন অসম্পত্তানিযেৰ হুত্ৰাতি পাঠসেসো. ‘‘আপাতা গমনঞ্চেত্থা’’তিআদীসু. ‘‘লঞ্ছকানং’’তি লঞ্ছনকারানং. ‘‘লঞ্ছনক্খন্ধং’’তি অযোমযং লঞ্ছনক্খন্ধং. সো চ লঞ্ছনক্খন্ধো তালপণ্ণে আপাতেত্ৰা অক্খরং উপট্ঠাপেতি. তত্থ ‘‘আপাতেত্ৰা’’তি অজ্ঝোত্থরিত্ৰা. ‘‘চক্খাদিপ্পথে’’তি চক্খাদীনং ৰিসযক্খেত্তে. ন কেৰলং অত্তনো দ্ৰারেসু এৰ আপাত মাগচ্ছন্তি. অথ খো মনোদ্ৰারেপি আপাত মাগচ্ছন্তি. ন কেৰলং ভৰঙ্গ মনোদ্ৰারে এৰ আপাত মাগচ্ছন্তীতি যোজনা. ‘‘তেসু পনা’’তি তেসু আরম্মণেসু পন. তানি আরম্মণানি যেসং তানি তদা রম্মণানি. ন একক্খণে পঞ্চসু আরম্মণেসু ৰীথি চিত্তানি পৰত্তন্তি, একেকস্মিং আরম্মণে এৰাতি ৰুত্তত্তা ন দ্ৰীসু, ন তীসু, ন চতূসূতিপি ৰত্তব্বং. বহুচিত্তক্খণাতীতানি পঞ্চারম্মণানি বহুচিত্তক্খণাতীতে পঞ্চদ্ৰারেতি যোজনা. পঞ্চদ্ৰারেতি চ পঞ্চদ্ৰারেসূতি অত্থো. ‘‘এৰং সতী’’তি তেসং পসাদানং আৰজ্জনেন সদ্ধিং উপ্পত্তিযা সতি. ‘‘আদিলক্খণং’’তি পঞ্চারম্মণানং পঞ্চদ্ৰারেসু আপাতা গমন সঙ্খাতং ৰিসযপ্পৰত্তিযা আদিলক্খণং. চলনঞ্চ দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যথা গহিতং’’তি পটিসন্ধিতো পট্ঠায গহিতপ্পকারং. ৰিভাৰনিপাঠে ‘‘যোগ্য দেসাৰট্ঠান ৰসেনা’’তি আপাতং আগন্তুং যুত্তট্ঠানে অৰেচ্চট্ঠান ৰসেন. যুজ্জনঞ্চ, মন্থনঞ্চ, খোভকরণঞ্চ, ঘট্টনন্তি চ আপাতা গমনন্তি চ ৰুচ্চতীতি যোজনা. হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ আপাতা গমনঞ্চেত্থাতিআদিনা. ‘‘নানা ঠানিযেসূ’’তি নানা ঠানেসু ঠিতেসু. ‘‘একো ধম্মনিযামো নামা’’তি যথা বোধিসত্তে মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হন্তে ধম্মনিযাম ৰসেন সকলে জাতিক্খেত্তে পথৰিকম্পনং অহোসি. তথা ইধপি পঞ্চদ্ৰারেসু একেকস্মিং দ্ৰারে আরম্মণে ঘট্টেন্তে ধম্মনিযাম ৰসেন ভৰঙ্গ চলনং হোতি. অযং ধম্মনিযামো নাম. ‘‘সহেৰা’’তি একতোযেৰ. কথং হদয ৰত্থু নিস্সিতস্স ভৰঙ্গস্স চলনং সিযাতি যোজনা. এত্থ চ পঞ্চৰিঞ্ঞাণস্স চলনং সিযাতি ইদং ন ৰত্তব্বং. কস্মা, তদা পঞ্চৰিঞ্ঞাণস্স অৰিজ্জমানত্তা. যদা চ তং ৰিজ্জতি, তদা তং ন চলতীতি ন ৰত্তব্বং. সব্বম্পি হি ৰীথিচিত্তং নাম চলতি যেৰাতি. সন্ততি নাম পুব্বা পরপ্পবন্ধো. সণ্ঠানং নাম সহপ্পৰত্তানং একতো ঠিতি. ইধ সণ্ঠানং অধিপ্পেতং. পঞ্চনিস্সয মহাভূতেহি সদ্ধিং হদয ৰত্থু নিস্সযভূতানং এক সণ্ঠান ভাৰেন একাবদ্ধত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সণ্ঠান ৰসেনাতি পন ৰত্তব্বং’’তি. ‘‘তাদিসস্স অনুক্কম চলনস্সা’’তি ৰিভাৰনিযং ভেরিসক্খরোপমায সদ্ধিং রূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্স যেসু মহাভূতেসু চলিতেসু অনুক্কমেন তং সম্বন্ধানং সেসরূপানম্পি চলনেন হদয ৰত্থুম্হি চলিতে তন্নিস্সিতস্স ভৰঙ্গস্স চলনা কারেন পৰত্তিতোতীতি এৰং ৰুত্তস্স অনুক্কম চলনস্স. ‘‘ভৰঙ্গপ্পৰাহং’’তি ভৰঙ্গ সন্ততিং. ‘‘কুরুমানং’’তি করোন্তং. সল্লক্খেন্তং’’তি ইদমেৰাতি সন্নিট্ঠাপেন্তং. ‘‘যোনি সোমনসিকারাদিৰসেনা’’তি যোনি সোমনসিকারো কুসল জৰনুপ্পত্তিযা পচ্চযো. অযোনি সোমনসিকারো অকুসল জৰনুপ্পত্তিযা পচ্চযো. নিরনুসয সন্তানতা ক্রিযজৰনুপ্পত্তিযা পচ্চযো. তেসু চ সোমনস্স জৰনাদীনং উপ্পত্তি পচ্চযোপি হেট্ঠা চিত্ত সঙ্গহে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

‘‘ভৰঙ্গপাতো’’তিআদীসু. ‘‘আৰজ্জনতো পট্ঠায উট্ঠিতং’’তি কম্ম ৰিপাকসন্তানতো চ তদারম্মণতো চ মুঞ্চিত্ৰা ৰিসুং ক্রিযাময ব্যাপারেন আরম্মণন্তরং গহেত্ৰা উট্ঠিতং সমুট্ঠিতং. ভৰঙ্গ চলনম্পি উট্ঠানস্স আদি হোতি. তস্মা তম্পি উট্ঠিতে চিত্ত সন্তানে সঙ্গণ্হন্তো পথম ভৰঙ্গ চলনতোযেৰ ৰাতি ৰুত্তং. ‘‘ইমস্মিং ঠানে’’তি ৰীথি চিত্তানং অনুক্কমেন অত্তনো কিচ্চেহি আরম্মণপ্পৰত্তিট্ঠানে. ‘‘দোৰারিকোপমা’’তি বধিরদোৰারিকোপমা. ‘‘গামিল্লোপমা’’তি গামদারকোপমা. ‘‘অম্বোপমা’’তি অম্বপ্ফলোপমা. অঞ্ঞাপি উপমা অত্থি. মক্কটসুত্তোপমা, উচ্ছুযন্তোপমা, জচ্চন্ধোপমা. তাসব্বাপি অট্ঠসালিনিযং ৰিপাকুদ্ধার কথাতো গহেতব্বা. ‘‘যত্থহী’’তিআদীসু. ‘‘কথং ছ ছক্ক যোজনা হোতী’’তি. চক্খু ৰত্থু ৰচনঞ্চ, চক্খুদ্ৰার ৰচনঞ্চ, রূপা রম্মণ ৰচনঞ্চ, চক্খু ৰিঞ্ঞাণ ৰচনঞ্চ, চক্খুদ্ৰার ৰীথি চক্খু ৰিঞ্ঞাণ ৰীথি ৰচনঞ্চ, অতিমহন্তা রম্মণ ৰচনঞ্চা,তি এতানি ছৰচনানি. তেহি ছছক্কেহি আহরিত্ৰা ইমিস্সং ৰীথিযং দস্সিতানি. সেসৰীথীসুপি যথালাভং দস্সিতব্বানি. এৰং ছছক্কযোজনা হোতি. ‘‘এত্থ চ যত্তকানী’’তিআদীসু. ‘‘একূন পঞ্ঞাস পরিমাণেসূ’’তি একস্সনিপ্ফন্ন রূপধম্মস্স একপঞ্ঞাস মত্তেসু খুদ্দকক্খণেসু উপ্পাদক্খণঞ্চ ভঙ্গক্খণঞ্চ ঠপেত্ৰা মজ্ঝে একূন পঞ্ঞাস মত্তানি ঠিতিক্খণানি সন্তি. তেসু খণেসু অনুক্কমেন উপ্পন্না একূন পঞ্ঞাস চক্খু পসাদা চ সন্তি. ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি তেসু কতরস্মিং নাম চক্খু পসাদে ন ঘট্টেন্তীতি ন ৰত্তব্বানি. ‘‘তেসু পনা’’তি নিদ্ধারণে ভুম্মৰচনং. ‘‘যদেৰ একং চক্খূ’’তি নিদ্ধারণীযং. তং পন কতমন্তি. অতীত ভৰঙ্গেন সদ্ধিং উপ্পজ্জিত্ৰা তং অতিক্কম্ম ভৰঙ্গ চলনক্খণে লদ্ধঘটনং একং চক্খু. তং পন চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু ভাৰঞ্চ দ্ৰারভাৰঞ্চ সাধেতি. সেসৰিঞ্ঞাণানং দ্ৰারভাৰং সাধেতীতি. তেনাহ ‘‘যথারহং’’তি. এতদেৰ এতং এৰ চক্খু কিচ্চ সাধনং নাম হোতি ৰীথি চিত্তুপ্পত্তিযা ৰত্থু কিচ্চদ্ৰার কিচ্চানং সাধনতো. ‘‘যং মজ্ঝিমাযুকং’’তি মন্দাযুক অমন্দাযুকানং মজ্ঝে পৰত্তত্তা যং মজ্ঝিমাযুকন্তি ৰদন্তি. তং কিচ্চ সাধনং নামাতি যোজনা. ‘‘ইতরানি পনা’’তি একূন পঞ্ঞাস পরিমাণেসু চক্খু পসাদেসূতি ৰুত্তানি, তেসু একং কিচ্চ সাধনং ঠপেত্ৰা সেসানি ইতরানি অট্ঠ চত্তালীস চক্খূনি মোঘৰত্থূনি নাম হোন্তি. রূপা রম্মণেহি সদ্ধিং লদ্ধ ঘট্টনানম্পি সতং ৰীথি চিত্তুপ্পত্তিযা ৰত্থু কিচ্চদ্ৰার কিচ্চরহিতত্তা. তেসু কতমানি মন্দাযুকানি নামাতি আহ ‘‘তানি পনা’’তিআদিং. কিচ্চ সাধনতো পুরিমানি নাম অতীত ভৰঙ্গতো পুরে তেরসসু ভৰঙ্গেসু আদি ভৰঙ্গস্স ভঙ্গক্খণতো পট্ঠায খণে খণে উপ্পন্না সত্ততিংস চক্খু পসাদা. তানি মন্দাযুকানীতি ৰদন্তি. কস্মা, কিচ্চ সাধনতো অপ্পতরাযুকত্তা. কিচ্চ সাধনতো পচ্ছিমানি নাম অতীত ভৰঙ্গস্স ঠিতিক্খণতো পট্ঠায খণে খণে উপ্পন্না একাদস চক্খু পসাদা, তানি অমন্দাযুকানীতি ৰদন্তি. কস্মা, কিচ্চ সাধনতো বহুতরাযুকত্তা. তদুভযানিপি অট্ঠ চত্তালীস মত্তানি ৰেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. ‘‘ততো’’তি তেহি অট্ঠচত্তালীস মত্তেহি. ‘‘পুরিমতরানী’’তি সত্ততিংস মন্দাযুকেহি পুরিমতরানি. তানি হি চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৰেন অনুপলদ্ধত্তা ইধ ন গহিতানি. ‘‘পচ্ছিমতরানী’’তি একাদস অমন্দাযুকেহি পচ্ছিমতরানি. তানি চ চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নানিপি তস্মিং খণে ঠিতি ভাৰেন অনুপলদ্ধত্তা ইধ ন গহিতানি. কস্মা পন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৰেন অনুপলদ্ধানি তদুভযানি ইধ ন গহিতানীতি. চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৰেন ধরমানানং অট্ঠচত্তালীস মত্তানং চক্খূনং মজ্ঝে এৰ কতমং চক্খু চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু কিচ্চ দ্ৰার কিচ্চং সাধেতীতি আসঙ্কিতব্বং হোতি. এত্থ চ পঞ্চ ৰত্থূনি নাম অত্তনো ঠিতিক্খণে এৰ পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং ৰত্থুদ্ৰার কিচ্চ সাধকত্তা চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৰেন অনুপলদ্ধত্তা ইধ ন গহিতানীতি চ, চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৰেন ধরমানানন্তি চ, ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. ‘‘ইমায ৰীথিযা’’তি ইমায অতিমহন্তা রম্মণ ৰীথিযা. ‘‘সমুদাযগ্গাহিকা’’তি রূপা রম্মণানং সমূহগ্গাহিকা. ‘‘ৰণ্ণসল্লক্খণা’’তি ৰণ্ণৰৰত্থানিকা. ‘‘ৰত্থুগ্গাহিকা’’তি দব্ব সণ্ঠানগ্গাহিকা. ‘‘নামগ্গাহিকা’’তি নাম পঞ্ঞত্তিগ্গাহিকা. ‘‘অলাতচক্কস্স গাহিকা ৰিযা’’তি রত্তন্ধকারে একো অলাতং গহেত্ৰা পরিব্ভমতি. অঞ্ঞো তং পস্সন্তো চক্কং ৰিয মঞ্ঞতি. তত্থ অলাতস্স গতগতট্ঠানে পচ্চুপ্পন্নং রূপং আরব্ভ চক্খুদ্ৰার ৰীথিযো উপ্পজ্জন্তি. মনোদ্ৰার ৰীথিযো পন পুরিম পুরিমাহি চক্খুদ্ৰার ৰীথীহি গহিতানি অতীত রূপানি অমুঞ্চিত্ৰা একতো সণ্ঠানঞ্চ সন্ততিঞ্চ কত্ৰা গণ্হন্তি. তদা পস্সন্তস্স চক্কং ৰিয উপট্ঠাতি. এৰং অযং সমুদাযগ্গাহিকা দট্ঠব্বা. ‘‘নত্থি তদারম্মণুপ্পাদো’’তিআদীসু. ‘‘যস্সা’’তি যস্স আরম্মণস্স. চিত্তানীতি চ নানারম্মণানীতি চ কম্মপদানি. অৰসেসে তস্মিং আরম্মণে. ‘‘সঙ্গহ কারেনা’’তি পোরাণ অট্ঠকথাযো একতো সঙ্গহেত্ৰা কতত্তা বুদ্ধঘোসত্থেরেন কতা সব্বা অট্ঠকথাযো সঙ্গহট্ঠকথা নাম. সো চ সঙ্গহ কারোতি ৰুচ্চতি. ‘‘ইধ পী’’তি ইমস্মিং অভিধম্মত্থ সঙ্গহেপি. ‘‘থেরেনা’’তি অনুরুদ্ধত্থেরেন. ‘‘একম্পি ইচ্ছতি যেৰা’’তি. ‘‘যস্স হি চত্তারী’’তিআদীসু যস্স আরম্মণস্স চত্তারি ৰা পঞ্চৰা ছৰাতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘জৰনম্পি অনুপ্পজ্জিত্ৰা’’তিআদীসু. ‘‘অত্তনো পধান ক্রিযাযা’’তি অনুপ্পজ্জিত্ৰাতি পদস্স পরতো ‘যং পৰত্ততী’তি অত্তনো পধান ক্রিযাপদং অত্থি. তেন অত্তনো ক্রিযাপদেন সদ্ধিন্তি অত্থো. ‘‘কত্থচি ৰুত্তা’’তি কত্থচি সদ্দগন্থেসু ৰুত্তা. অপি চ, হেতুম্হি ত্ৰাপচ্চযো লক্খণে হেতুম্হি চ মানন্ত পচ্চযা জোতনীযট্ঠেন ৰুত্তা, ন ৰচনীযট্ঠেনাতি দট্ঠব্বা. ‘‘পকতি নিযামেনা’’তি এতেন পচ্চয ৰিসেসেসতি, চত্তারি ৰা পঞ্চৰা ছৰা জৰনানি উপ্পজ্জন্তীতি দীপেতি. তেনাহ ‘‘এত্থপনা’’তিআদিং. ‘‘দ্ৰত্তিক্খত্তুং’’তি ৰাসদ্দত্থে অঞ্ঞপদত্থ সমাসপদন্তি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা’’তি. ‘‘ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনতা’’তি আসেৰন পচ্চযতাৰা পচ্চযুপ্পন্নতাৰা. ‘‘আৰজ্জনাযা’’তি এত্থ ৰোট্ঠব্বন কিচ্চং আৰজ্জনম্পি সঙ্গণ্হাতি. ইধপি আরম্মণ দুব্বলতায চতুপ্পঞ্চ জৰনুপ্পত্তি ইচ্ছি তব্বাতি যোজনা. তত্থ ‘‘ইধ পী’’তি ইমস্মিং পরিত্তা রম্মণ ৰারেপি. তিৰোট্ঠব্বনিকা পঞ্চ পরিত্তা রম্মণ ৰীথিযোতি যোজনা. ‘‘ইতরানী’’তি পরিত্ত মহন্তাতি মহন্তা রম্মণানি. ‘‘উভযথাপী’’তি আপাতা গমন ৰসেনপি আরম্মণ করণ ৰসেনপি. ইমস্স পদস্স.

১৩৭. ‘‘মনোদ্ৰারে পনা’’তিআদীসু. ‘‘পরিত্তক্খণা পী’’তি চিত্ত ফস্সাদযো অপ্পতরক্খণাপি. ‘‘অতীতানাগতা পী’’তি অতীতানাগত ধম্মাপি. ‘‘ঘট্টনেনা’’তি রূপাদীনং ঘট্টনেন. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং ভৰঙ্গে. ‘‘পঞ্চদ্ৰারানু বন্ধকং’’তি পঞ্চদ্ৰার ৰীথি অনুগতং. অতীতং আলম্বণং পৰত্তেতি যেৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘যথাপাতা গতমেৰা’’তি পকতিযা আপাতা গতপ্পকারমেৰ. ‘‘তথা তথা’’তি দিট্ঠ সম্বন্ধাদিনা তেন তেন পকারেন. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চি আরম্মণং. ‘‘দিস্ৰা’’তি পচ্চক্খং কত্ৰা. পঞ্চদ্ৰারগ্গহিতঞ্হি আরম্মণং পচ্চক্খকতট্ঠেন দিট্ঠন্তি ৰুচ্চতি. যং কিঞ্চি আরম্মণং. ‘‘অনুমানেন্তস্সা’’তি এৰমেৰ ভৰিত্থ, ভৰিস্সতি, ভৰতীতি অনুমানঞ্ঞাণেন চিন্তেন্তস্স. তং সদিসং আরম্মণং. ‘‘পরস্স সদ্দহনা’’তি পরৰচনং সুত্ৰা যথা অযং ৰদতি, তথে ৰেতন্তি সদ্দহনা. ‘‘দিট্ঠি’’ ৰুচ্চতি ঞাণং ৰা লদ্ধি ৰা. ‘‘নিজ্ঝানং’’তি সুট্ঠু ওলোকনং. ‘‘খন্তী’’তি খমনং সহনং. অঞ্ঞথত্তং অগমনং. দিট্ঠিযা নিজ্ঝানং দিট্ঠিনিজ্ঝানং. দিট্ঠিনিজ্ঝানস্স খন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. ‘‘সেসং’’তি নানাকম্ম বলেনাতিআদিকং. ‘‘দেৰতো পসংহারৰসেনা’’তি দেৰতা কদাচি কেসঞ্চি সুপিনন্তে নানারম্মণানি উপসংহরিত্ৰা দস্সেন্তি. এৰং দেৰতো পসংহার ৰসেনাপি. অনুবোধো নাম লোকিযঞ্ঞাণ ৰসেন চতুস্সচ্চ ধম্মানং অনুবুজ্ঝনং. পটিৰেধো নাম লোকুত্তরঞ্ঞাণ কিচ্চং. অনন্ত রূপ নিস্সয পচ্চযগ্গহণেন পকতূ পনিস্সয পচ্চযম্পি উপলক্খেতি. চিত্ত সন্তানস্স অনন্তরূপনিস্সয পচ্চযভাৰো নামাতি সম্বন্ধো. অনন্ত রূপ নিস্সয পচ্চযসত্তি নাম অনন্তর পরম্পর ৰিপ্ফরণৰসেন মহাগতিকা হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অনন্ত রূপ নিস্সয পচ্চযানু ভাৰোতিপি যুজ্জতি. কথং মহাৰিপ্ফারোতি আহ ‘‘সকিং পী’’তিআদিং. ‘‘সুট্ঠু আসেৰিত্ৰা’’তি এত্থ পচ্ছা অপ্পমুস্সমানং কত্ৰা পুনপ্পুনং সেৰনং সুট্ঠু আসেৰনং নাম. ন কেৰলং পুরিম চিত্ত সন্তানস্স সো উপনিস্সয পচ্চযানুভাৰো এৰ মহাৰিপ্ফারো হোতি. পকতিযা চিত্তস্স ৰিচিত্ত ভাৰ সঙ্খাতং চিন্তনা কিচ্চম্পি মহাৰিপ্ফারং হোতীতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্চ নামা’’তিআদিৰুত্তং. কথং মহাৰিপ্ফারং হোতীতি আহ ‘‘কিঞ্চি নিমিত্তং’’তিআদিং. ‘‘কিঞ্চি নিমিত্তং’’তি দিট্ঠাদীসু নানা রম্মণেসু কিঞ্চি অপ্পমত্তকং দিট্ঠাদিকং আরম্মণ নিমিত্তং. ‘‘তেহি চকারণেহী’’তি তেহি কত্তুভূতেহি দিট্ঠাদীহি কারণেহি. ‘‘চোদীযমানং’’তি পযোজীযমানং. ‘‘অজ্ঝাসয যুত্তং’’তি অজ্ঝাসযেন সংযুত্তং. ভৰঙ্গ চিত্তস্স আরম্মণং নাম অৰিভূতং হোতি. ভৰঙ্গং চালেত্ৰা আৰজ্জনং নিযোজেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘লদ্ধ পচ্চযেসূ’’তি আলোকাদিৰসেন ৰা দিট্ঠাদিৰসেন ৰা লদ্ধ পচ্চযৰন্তেসু. তদভিনিন্নাকারো নাম নিচ্চকালম্পি তেসু আরম্মণেসু অভিমুখং নিন্নাকারো. তেন আকারেন পৰত্তো মনসিকারো. তেন সম্পযুত্তস্স. এতেহি ৰচনেহি সুদ্ধমনোদ্ৰারে আরম্মণানং অপাতাগমনঞ্চ ভৰঙ্গ চলনঞ্চ ন কেৰলং লদ্ধ পচ্চযানং আরম্মণানং ৰসেনেৰ হোতি. তাদিসেন পন মনসিকারেন যুত্তস্স সযঞ্চ ৰীথি চিত্ত চিন্তনা কিচ্চস্স চিত্তস্স ৰসেনাপি হোতীতি সিদ্ধং হোতি. ন হি আরম্মণন্তরে অভিনিন্নাকারো নাম নত্থীতি সক্কা ৰত্তুং. কস্মা, অভাৰিত চিত্তানং পমাদ বহুলানং জনানং কদাচি করহচি ভাৰনা মনসিকারে করীযমানেপি ৰীথি চিত্ত সন্তানস্স বহিদ্ধা নানারম্মণেসু অভিনিন্নাকারস্স সন্দিস্সনতোতি. ‘‘যথা চেত্থা’’তি যথা এত্থ মনোদ্ৰারে রূপারূপ সত্তানং ৰিভূতা রম্মণেপি তদা রম্মণুপ্পাদো নত্থি, এৰন্তি যোজনা. ঞাণৰিভঙ্গট্ঠকথাযং পন ৰোট্ঠব্বনৰারোপি আগতো. যথাহ সুপিনেনেৰ দিট্ঠং ৰিয মে, সুতং ৰিয মেতি কথনকালেপি অব্যাকতো যেৰাতি. তত্থ হি ‘‘অব্যাকতো যেৰা’’তি সুপিনন্তে মনোদ্ৰারে দ্ৰত্তিক্খত্তুং উপ্পন্নস্স আৰজ্জনস্স ৰসেন অব্যাকতোযেৰ. ততো পরং ভৰঙ্গপাতো. অট্ঠসালিনিযম্পি ৰুত্তং অযং পন ৰারো দিট্ঠং ৰিয মে, সুতং ৰিয মে তিআদীনি ৰদনকালে লব্ভতীতি. তং পন পঞ্চ দ্ৰারে পরিত্তারম্মণে দ্ৰত্তিক্খত্তুং উপ্পন্নস্স ৰোট্ঠব্বনস্স ৰসেন ৰুত্তং. ‘‘সোপি ইধ লদ্ধুং ৰট্টতি যেৰা’’তি সোপি ৰারো ইমস্মিং মনোদ্ৰারে লদ্ধুং ৰট্টতিযেৰ. ‘‘ভৰঙ্গে চলিতে নিৰত্তনকৰারানং’’তি দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গ চলনমত্তে ঠত্ৰা ৰীথি চিত্তানি অনুপ্পজ্জিত্ৰা ভৰঙ্গপাতৰসেন নিৰত্তনকানং মোঘৰারানং মনোদ্ৰারেপি পমাণং ন ভৰিস্সতিযেৰ. অথ ইমস্মিংৰারে ৰীথি চিত্তপ্পৰত্তি নত্থি. এৰং সতি, ইমস্মিং ৰীথি সঙ্গহে সো ৰারো ন ৰত্তব্বোতি চে. ৰত্তব্বোযেৰ. কস্মা, ছধা ৰিসযপ্পৰত্তীতি ইমস্মিং ছক্কে সঙ্গহিতত্তাতি দস্সেতুং ‘‘ৰিসযে চ আপাতাগতে’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণভূতা ৰিসযপ্পৰত্তি. একেকস্মিং অনুবন্ধকৰারে. ‘‘তদারম্মণ ৰারাদযো’’তি তদারম্মণ ৰারো জৰনৰারো ৰোট্ঠব্বন ৰারো মোঘৰারো. তেসু পন তদা রম্মণৰারো ৰত্থুগ্গহণে চ নামগ্গহণে চ ন লব্ভতি. ‘‘ৰত্থূ’’তি হি সণ্ঠান পঞ্ঞত্তি. ‘‘নামং’’তি নাম পঞ্ঞত্তি. ন চ তদা রম্মণং পঞ্ঞত্তা রম্মণং হোতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যথারহং’’তি. ‘‘তত্থা’’তি তেসু দিট্ঠৰারাদীসু ছসু ৰারেসু. এতরহি পন কেচি আচরিযাতি পাঠসেসো. ‘‘অতীত ভৰঙ্গ ৰসেনা’’তি একং ভৰঙ্গং অতিক্কম্ম আপাতা গতে আরম্মণে একো ৰারো, দ্ৰে ভৰঙ্গানি অতিক্কম্ম আপাতা গতে একোতিআদিনা অতীত ভৰঙ্গ ভেদৰসেন. ‘‘তদা রম্মণ ৰসেনা’’তি তদা রম্মণস্স উপ্পন্নৰারো অনুপ্পন্ন ৰারোতি এৰং তদা রম্মণ ৰসেন. কপ্পেন্তি চিন্তেন্তি, ৰিদহন্তি ৰা. ‘‘খণ ৰসেন বলৰদুব্বলতা সম্ভৰো’’তি যথা পঞ্চদ্ৰারে অতিমহন্তা রম্মণেসুপি আরম্মণ ধম্মা উপ্পাদং পত্ৰা আদিতো একচিত্তক্খণমত্তে দুব্বলা হোন্তি. অত্তনো দ্ৰারেসু আপাতং আগন্তুং ন সক্কোন্তি. এক চিত্তক্খণং পন অতিক্কম্ম বলৰন্তা হোন্তি. অত্তনো দ্ৰারেসু আপাতং গন্তুং সক্কোন্তি. মহন্তা রম্মণাদীসু পন দ্ৰি চিত্তক্খণিকমত্তে দুব্বলা হোন্তীতিআদিনা ৰত্তব্বা. ন তথা মনোদ্ৰারে আরম্মণানং খণ ৰসেন বলৰদুব্বলতা সম্ভৰো অত্থি. কস্মা নত্থীতি আহ ‘‘তদা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তদা’’তি তস্মিং ৰীথি চিত্তপ্পৰত্তিকালে. ‘‘তত্থা’’তি মনোদ্ৰারে.

‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. ‘‘সিযা’’তি কেসঞ্চি ৰিচারণা সিযা. একং আৰজ্জনং অস্সাতি একাৰজ্জনা. ‘‘ৰীথী’’তি ৰীথিচিত্তপ্পবন্ধো. একাৰজ্জনা চ সা ৰীথি চাতি ৰিগ্গহো. ‘‘আৰজ্জনং’’তি আৰজ্জন চিত্তং. তং ৰা আৰজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তং তং জৰনেনা’’তি তেন তেন জৰনেন সহুপ্পন্নং ৰা পরস্স চিত্তং আৰজ্জতি কিন্তি যোজনা. ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি এত্থ ৰচনে কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. যদি তাৰ আৰজ্জনঞ্চ জৰনানি চাতি অধিকারো. ‘‘তঞ্হি চিত্তং’’তি পরস্স চিত্তং. ‘‘এৰম্পি ভিন্নমেৰা’’তি জৰনানং ধম্মতো ভিন্নমেৰ. এত্থ অট্ঠকথাযং ৰিনিচ্ছিতন্তি সম্বন্ধো. তং চিত্তং নিরুদ্ধম্পি জৰনানম্পি পচ্চুপ্পন্নমেৰ হোতীতি যোজনা. ‘‘অদ্ধাৰসেন গহিতং’’তি অদ্ধা পচ্চুপ্পন্ন ৰসেন গহিতং. ‘‘সন্ততিৰসেন গহিতং’’তি সন্ততি পচ্চুপ্পন্নৰসেন গহিতং. আচরিযানন্দমতে. সব্বেসম্পি আৰজ্জন জৰনানং. চিত্তমেৰ হোতি, তস্মা ধম্মতো অভিন্নং. পচ্চুপ্পন্নঞ্চ হোতি, তস্মা কালতো অভিন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. অনন্তরপচ্চযে অতীতো চ পচ্চুপ্পন্নো চ খণ ৰসেন যুজ্জতি. যদি অদ্ধাসন্ততি ৰসেন যুজ্জেয্য, পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তর পচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তো ভৰেয্য. কস্মা, একাৰজ্জন ৰীথিযঞ্হি সব্বানি চিত্তানি অদ্ধাসন্ততি ৰসেন পচ্চুপ্পন্নানি এৰ হোন্তীতি.

১৩৮. অপ্পনাৰারে. ‘‘অপ্পনা জৰনং’’তি কম্মপদং. ‘‘তদা রম্মণং’’তি কত্তুপদং. ‘‘ইন্দ্রিয সমতাদীহী’’তি সদ্ধাদীনং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতি ৰত্তনৰসেন সমতাদীহি. ‘‘পরিতো’’তি সমন্ততো. ‘‘উপেচ্চা’’তি উপগন্ত্ৰা. অপ্পনং ৰহিতুং জনেতুং সমত্থ ভাৰো অপ্পনাৰহসমত্থভাৰো. ‘‘যস্স পৰত্তিযা’’তি যস্স উপচার জৰনস্স পৰত্তিতো. ‘‘অচিরং কালং’’তি অচিরেকালে. পরিত্ত জাতিকা নাম কামাৰচরজাতি. ‘‘গোত্তং’’তি কম্মকত্তু পদং. ‘‘অভিভুয্যতী’’তি ভাৰনা বলেন অভিভুয্যমানং হোতি. অভিমদ্দীযমানং হোতীতি অত্থো. ‘‘ছিজ্জতী’’তি ইদং পন অভিভৰনস্স সিখাপত্ত দস্সনং. যাৰ তং গোত্তং ছেদং পাপুণাতি, তাৰ অভিভুয্যতি, মদ্দীযতীতি ৰুত্তং হোতি. গোত্তং অভিভৰতীতি গোত্রভূতিপি যুজ্জতি. ‘‘পঞ্চমং’’তি পঞ্চমে চিত্তৰারে. ‘‘তদাহি জৰনং পতিতং নাম হোতী’’তি পকতিযা জৰনপ্পৰত্তিনাম সত্তক্খত্তু পরমো হোতি. চতুত্থঞ্চ মুদ্ধপত্তং. পঞ্চমতো পট্ঠায পতিতং. তস্মা তস্মিং পঞ্চমৰারে জৰনং পতিতং নাম হোতি. ‘‘দুতীযেনা’’তি দুতীযেন এৰ সদ্দেন. ‘‘দুতীযং’’তি দুতীযে চিত্তৰারে. তদা অনুলোমং পথমজৰনং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অলদ্ধা সেৰনং অনুলোম’’ন্তি. ‘‘এতেনেৰা’’তি এতেন এৰ সদ্দ দ্ৰযে নেৰ. অট্ঠসালিনিযং পন অনুঞ্ঞাতা ৰিয দিস্সতি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ. মন্দপঞ্ঞস্স চত্তারি অনুলোমানি হোন্তি, পঞ্চমং গোত্রভু, ছট্ঠং মগ্গচিত্তং, সত্তমং ফলন্তি. ‘‘ইতরট্ঠকথাসূ’’তি ৰিনযট্ঠ কথাদীসু. ‘‘পটিসিদ্ধত্তা’’তি পঞ্চমং গোত্র ভুপ্পৰত্তিযা পটিসিদ্ধত্তা আদিম্হি অট্ঠন্নং অঞ্ঞত্রস্মিংতি ৰুত্তত্তা ইধ নিরুদ্ধেতি পদং অৰস্সং ইচ্ছিতব্বমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘নিরুদ্ধে অনন্তরমেৰাতি পদচ্ছেদো’’তি. অনন্তর সদ্দস্স চ নিচ্চং সম্বন্ধাপেক্খত্তা তমেৰপদং ৰিভত্তি পরিণামেন অধিকতন্তি আহ ‘‘নিরুদ্ধস্সাতি অত্থতো লদ্ধমেৰা’’তি. ‘‘ৰসিভূতাপী’’তি ৰসিভূতাপি সমানা. ‘‘একৰারং জৰিত্ৰা’’তি ইদং লোকিযপ্পনাৰসেন ৰুত্তং. লোকুত্তর অপ্পনাপন সত্তমম্পি উপ্পজ্জতিযেৰ. মূলটীকা পাঠে ‘‘ভূমন্তরপত্তিযা’’তি গোত্রভু চিত্তং কামভূমি হোতি. অপ্পনাপন মহগ্গতভূমি ৰা লোকুত্তরভূমি ৰা হোতি. এৰং ভূমন্তরপত্তিযা. ‘‘আরম্মণন্তর লদ্ধিযা’’তি ফলসমাপত্তি ৰীথিযং ফলজৰনং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থহি পুরিমানি অনুলোম জৰনানি সঙ্খারা রম্মণানি হোন্তি. ফলজৰনং নিব্বানারম্মণং. ইদঞ্চ কারণমত্তমেৰ. যথাৰুত্ত লেড্ডুপমা এৰ ইধ যুত্তরূপাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্ব’’ন্তি এতং অত্থজাতং ন খো এৰং দট্ঠব্বং. ‘‘অনদ্ধনীযা’’তি অদ্ধানং দীঘকালং নখ মন্তীতি অনদ্ধনীযা. অসারা. অসারত্তা এৰ সীঘতরং রুহন্তি. সীঘতরং ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং আপজ্জন্তি. সারৰন্তা পন সারেন সহ ৰড্ঢমানত্তা সীঘতরং নরুহন্তি. সীঘতরং ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং না পজ্জন্তি. তেনাহ ‘‘একৰস্সজীৰিনো’’তিআদিং. ‘‘এৰমেৰা’’তিআদীসু ‘‘পতিতজৰনেসূ’’তি পঞ্চম ছট্ঠ সত্তম জৰনেসু. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘সুপক্কসালিভত্ত সদিসানী’’তি যথা সালিভত্তানি সুপক্কত্তা এৰ মুদুতরানি হুত্ৰা দুব্বলানি অচিরট্ঠিতিকানি. তস্মিং দিৰসেপি পূতিভাৰং গচ্ছন্তি. এৰং অপ্পনা জৰনানি. ‘‘যস্মা চা’’তিআদীসু. ‘‘দুৰিধস্স নিযমস্সা’’তি জৰননিযমস্স চ কালনিযমস্স চ. ‘‘পটিসন্ধিযা অনন্তর পচ্চয ভাৰিনো’’তি সত্তম জৰন চেতনা অনন্তর পচ্চযো, তদনন্তরে পৰত্তং ৰিপাক সন্তানং পচ্চযুপ্পন্নো, তমেৰ চ অৰসানে চুতি চিত্তং হুত্ৰা ভৰন্তরে পটিসন্ধি চিত্তস্স অনন্তর পচ্চযো. এৰং পটিসন্ধি চিত্তস্স অনন্তর পচ্চয ভাৰেন অৰস্সং ভৰিস্সমানস্সাতি অত্থো. ইদঞ্চ কারণ মত্তমেৰ. মহাটীকাৰচনং পন কিঞ্চি ৰত্তব্ব রূপন্তি ন পটিক্খিত্তং. ‘‘নিরন্তরপ্পৰত্তানং’’তি আদীসু. ভিন্না অসদিসা ৰেদনা যেসং তানি ভিন্নৰেদনানি. ‘‘আসেৰন পচ্চনীকানং’’তি আসেৰন পচ্চযপ্পটি পক্খানং. অভিন্না ৰেদনা যেসন্তি ৰিগ্গহো. ক্রিযজৰনানন্তরং অরহত্তফলং ফলসমাপত্তি ৰীথিযং দট্ঠব্বং. সেসমেত্থসুৰিঞ্ঞেয্যং.

১৩৯. ‘‘সব্বথা পী’’তিআদীসু. লোকে মজ্ঝিমকে হি মহাজনেহি ইচ্ছিতম্পি কিঞ্চি আরম্মণং অতিউক্কট্ঠেহি মন্ধাতু রাজাদীহি ইচ্ছিতং ন হোতি. তথা তেহি মহাজনেহি অনিচ্ছিতম্পি কিঞ্চি আরম্মণং অতিদুগ্গতেহি পচ্চন্ত ৰাসীহি ইচ্ছিতং হোতি. তস্মা আরম্মণানং ইট্ঠানিট্ঠ ৰৰত্থানং পত্ৰা অতিউক্কট্ঠেহি চ অতিদুগ্গতেহি চ ৰৰত্থানং ন গচ্ছতি, মজ্ঝিমকেহি এৰ ৰৰত্থানং গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘তত্থ চা’’তিআদিং. ‘‘আরম্মণং’’তি কত্তুপদং. ‘‘ৰিপাকচিত্তং’’তি কম্মপদং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চি রূপং. ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি কস্মিংচি একস্মিং পুপ্ফে. ‘‘তেন ৰা’’তি তেন ৰা সুখসম্ফস্সেন ৰত্থেন. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.

‘‘ৰেদনানিযমোপনা’’তিআদীসু. ‘‘আদাসে মুখনিমিত্তস্স ৰিযা’’তি যথা আদাসে মুখ নিমিত্তস্স চলন চৰনাদিযোগো নানাৰণ্ণযোগো চ যথামুখমেৰ সিদ্ধো. তথা ৰিপাকানং. ৰেদনা যোগো পন যথারম্মণমেৰ সিদ্ধোতি যোজনা. তত্থ ‘‘ৰেদনাযোগো’’তি নানাৰেদনাযোগো. ‘‘কপ্পেত্ৰা’’তি চিন্তেত্ৰা. ‘‘পকপ্পেত্ৰা’’তি নানপ্পকারতো চিন্তেত্ৰা. ন কেৰলঞ্চ ৰিপাকানং এৰ যথারম্মণং ৰেদনা যোগো হোতীতি যোজনা.

‘‘অযঞ্চা’’তিআদীসু. ‘‘অট্ঠকথাযং পী’’তি পট্ঠান অট্ঠকথাযম্পি. ‘‘তদারম্মণ ৰসেনা’’তি তদারম্মণৰসেন পৰত্তানন্তি পাঠসেসো. ‘‘পঞ্চন্নং’’তি সোমনস্স সন্তীরণেন সদ্ধিং চত্তারি মহাৰিপাক সোমনস্সানি সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘পকতি নীহারেনা’’তি পকতিযা নিচ্চকালং পৰত্তপ্পকারেন. পাল়িপাঠে. ভাৰিতানি ইন্দ্রিযানি যেনাতি ভাৰিতিন্দ্রিযো. ‘‘মনাপং’’তি মনোরম্মং. ‘‘অমনাপং’’তি অমনোরম্মং. ৰিহরেয্যন্তি সচে কঙ্খতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পটিকূলে’’তি অমনাপে. ‘‘অপ্পটিকূল সঞ্ঞী’’তি মনাপসঞ্ঞী. এৰং সেসেসু. ‘‘তেসং’’তি খীণাসৰানং. পাল়িপাঠে. ‘‘সুমনো’’তি সোমনস্সিতো. ‘‘দুম্মনো’’তি দোমনস্সিতো. পাল়িপাঠে. ‘‘মেত্তাযৰা ফরতী’’তি অযং সত্তো অৰেরোহোতূতিআদিনা মেত্তাচিত্তেন ৰা ফরতি. ‘‘ধাতুসো উপসংহরতী’’তি যথা ম ম কাযোপি চতুধাতু সমুস্সযো হোতি. তত্থ একাপি ধাতু নাম পটিকূলা ৰা অপ্পটিকূলা ৰা ন হোতি. কেৰলং তুচ্ছ সুঞ্ঞ সভাৰমত্তা হোতি. এৰমেৰ ইমস্স সত্তস্স কাযোপীতিআদিনা ধাতু সো উপসংহরতি. ‘‘অসুভায ৰা’’তি অসুভ ভাৰনায ৰা. অসুভ ভাৰনা চিত্তেন ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অসুভাযা’’তি ৰা তস্স অসুভভাৰত্থায. দেৰনাটকা দেৰচ্ছরা নাম. কুথিতানি কুট্ঠানি যেসং তানি কুথিত কুট্ঠানি. ‘‘সরীরানী’’তি কাযঙ্গানি. কুথিত কুট্ঠানি সরীরানি যস্স সো কুথিতকুট্ঠসরীরো. ‘‘কুথিতানী’’তি অব্ভুক্কিরণানি. ৰেদনা যুত্তানি হোন্তি ইতি অপরে ৰদন্তীতি যোজনা. তস্মা পচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. কথং পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘যথা আনিসংস দস্সনেনা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি ৰিসুদ্ধি মগ্গট্ঠকথাযং. ‘‘বুদ্ধসুবুদ্ধতা দস্সনেনা’’তি অত্তনো সত্থুভূতস্স বুদ্ধস্স সুবুদ্ধতা দস্সনেন. ‘‘অত্তসম্পত্তি দস্সনেনা’’তি মযং পন এৰরূপা দুক্খা মুত্তাম্হাতি এৰং অত্তনো সম্পত্তি দস্সনেন. ‘‘অট্ঠিকঙ্কলিকপেতরূপে’’তি নিম্মং সলোহিতে অট্ঠিপুঞ্জপেতসরীরে. ‘‘কুট্ঠিনো’’তি কুট্ঠসরীরস্স. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি ধম্মপদ অট্ঠকথাযং. অতি ইট্ঠে দেৰচ্ছর ৰণ্ণাদিকে. অতি অনিট্ঠে কুথিতকুট্ঠসরীরাদিকে. ‘‘ৰত্থু ভূতো’’তি উপ্পত্তিট্ঠান ভূতো. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং’’তি কত্তু অত্থেসামিৰচনং. ‘‘তদুভযং পী’’তি উভযং তং গহণংপি. ‘‘তেসং’’তি তেসং লোকিয মহাজনানং. ‘‘ৰিপল্লাসৰসেনেৰ হোতী’’তি দেৰচ্ছরৰণ্ণাদীসু অতিইট্ঠেসু অতিইট্ঠাকারতো গহণম্পি ৰিপল্লাস ৰসেনেৰ হোতি. কস্মা, দেৰচ্ছর ৰণ্ণাদীসু অতি ইট্ঠ সঞ্ঞায ৰিপল্লাস সঞ্ঞাভাৰতো.

ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘পৰত্তিযা’’তি পৰত্তনতো. অট্ঠকথাধিপ্পাযে ঠত্ৰা ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাগারৰেন’’তং ৰিচারেতব্ব মেৰা’’তি ৰুত্তং. অত্থতো পন অযুত্তমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. এসনযো অঞ্ঞত্থপি. ‘‘ধম্ম চক্খুরহিতা’’তি ধম্ম ৰৰত্থানঞ্ঞাণ চক্খু রহিতা. ‘‘কুসলাকুসলানি যেৰা’’তি তেসং ধম্ম চক্খু রহিতানং উপ্পন্নানি কুসলাকুসলানিযেৰ. গাথাযং. ‘‘রূপা’’তি রূপতো নপ্পৰেধন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘সদ্দা’’তিআদীসুপি এসেৰনযো. নপ্পৰেধন্তীতি চ ন চলন্তি, ন কম্পন্তি, চিত্তঞ্ঞথত্তং ন গচ্ছন্তি. তথা উপেক্খা ক্রিযজৰনানন্তরম্পি তদারম্মণানি সোমনস্সু পেক্খাৰেদনা যুত্তানি এৰ সিযুন্তি যোজনা. মূলটীকাপাঠে. ‘‘তদারম্মণতা’’তি তদারম্মণতায তদারম্মণভাৰেন. ‘‘কত্থচী’’তি কত্থচি অভিধম্ম পাল়িযং. ‘‘ৰিজ্জমানে চ তস্মিং’’তি তস্মিং ক্রিযজৰনানু বন্ধকে তদা রম্মণে ৰিজ্জমানে সতি. এতং ভৰঙ্গঞ্চ নাম অনুবন্ধতীতি সম্বন্ধো. নদীসোতো পটিসোতগামিনাৰং অনুবন্ধতি ৰিযাতি যোজনা. ‘‘সৰিপ্ফারিকং এৰজৰনং’’তি কিলেস ধম্মানং ৰিপল্লাস ধম্মানঞ্চ ৰসেন খণমত্তেপি অনেকসতেসু আরম্মণেসু ৰিৰিধাকারেন ফরণৰেগসহিতং কুসলাকুসল জৰনমেৰ অনুবন্ধতীতি যুত্তং. ন পন ক্রিযজৰনং অনুবন্ধতীতি যুত্তন্তি যোজনা. ‘‘ছল়ঙ্গু পেক্খাৰতো’’তি চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৰিহরতী-তিআদিনা ৰুত্তায ছ দ্ৰারিকৰসেন ছল়ঙ্গ সমন্নাগতায উপেক্খায সম্পন্নস্স. ৰত্তনং ৰুত্তি. সন্তা ৰুত্তি অস্সাতি সন্ত ৰুত্তি. তং ৰিচারেন্তো ‘‘পট্ঠানে পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘যদি চেতং ৰুচ্চেয্যা’’তি এত্থ ‘‘এতং’’তি ক্রিযা ব্যাকতেতিআদিকং এতং ৰচনং. ‘‘তস্মিং’’তি তস্মিং ৰচনে. ‘‘এৰমাদিনা’’তি এৰমাদিনা নযেন. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘উত্তরং’’তি পরিহারং. ‘‘ৰিপস্সনাচার ৰসেনা’’তি ৰিপস্সনা পৰত্তি ৰসেন. ‘‘তেসং’’তি সোমনস্স দোমনস্সানং. ‘‘ইতরীতরানন্তর পচ্চযতা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞানন্তর পচ্চযতাতি অত্থো. ‘‘থেরেনা’’তি অনুরুদ্ধত্থেরেন. সব্বানি তদা রম্মণানি, সব্বানি ভৰঙ্গানি চ. ‘‘সমুদা চরন্তী’’তি চিরকালং সঞ্চরন্তি. ‘‘এতানিহী’’তিআদিনা তেসং অট্ঠারসন্নং জৰনানং অনন্তরং তদারম্মণানং অনিযমতো পৰত্তিযা কারণযুত্তিং দস্সেতি. সম্ভৰতি উপ্পজ্জতি এতেনাতি সম্ভৰো. তদা রম্মণস্স সম্ভৰো তদা রম্মণ সম্ভৰো. অথৰা, সম্ভৰনং উপ্পজ্জনং সম্ভৰোতি ইমে দ্ৰে অত্থে দস্সেতুং ‘‘তদা রম্মণ সম্ভৰো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘যেসং পনা’’তিআদীসু. ‘‘যেসং’’তি যেসং পুগ্গলানং. ‘‘ইতরানী’’তি উপেক্খা সন্তীরণ দ্ৰযতো অঞ্ঞানি. ‘‘ন হোন্তীতি ন ৰত্তব্বানী’’তি ৰুত্তং. এৰংসতি, কস্মা থেরেন ইধ ন ৰুত্তানীতি. অট্ঠসালিনিযং অৰুত্তত্তা ইধ ন ৰুত্তানীতি. অট্ঠসালিনিযং পন কস্মা ন ৰুত্তানি. যেভূয্য নিযমসোতে পতিতত্তা ন ৰুত্তানি. ন পন অলব্ভমানত্তা ন ৰুত্তানীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘উপেক্খাসহগত সন্তীরণ দ্ৰযমেৰ ৰুত্তং’’তি আগন্তুক ভৰঙ্গভাৰেন ৰুত্তং. যথাহ অথস্স যদা সোমনস্স সহগতপ্পটিসন্ধিকস্স পৰত্তে ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা পমাদেন পরিহীনজ্ঝানস্স পণীত ধম্মো মে নট্ঠোতি পচ্চৰেক্খতো ৰিপ্পটিসারি ৰসেন দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তদা কিং উপ্পজ্জতি. সোমনস্সানন্তরঞ্হি দোমনস্সং, দোমনস্সানন্তরঞ্চ সোমনস্সং পট্ঠানে পটিসিদ্ধং. মহগ্গত ধম্মং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদা রম্মণম্পি তত্থেৰ পটিসিদ্ধন্তি. কুসল ৰিপাকাৰা অকুসলৰিপাকাৰা উপেক্খা সহগতা হেতুকমনোৰিঞ্ঞাণ ধাতু উপ্পজ্জতি. কিমস্সা রম্মণন্তি. রূপাদীসু পরিত্ত ধম্মেসু অঞ্ঞতরং. এতেসু হি যদেৰ তস্মিং সমযে আপাতমাগতং হোতি. তং আরব্ভ এতং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং-তি. এৰং দোমনস্সসহগত জৰনানুরূপং উপেক্খাসহগত সন্তীরণ দ্ৰযমেৰ আগন্তুক ভৰঙ্গভাৰেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি. ‘‘এতম্পি যুজ্জতি যেৰা’’তি অকুসল জৰনাৰসানে এতং সহেতুকং আগন্তুক ভৰঙ্গংপি যুজ্জতিযেৰ. ‘‘দোমনস্স জৰনানন্তরং ভৰঙ্গ পাতোৰ হোতী’’তি উপেক্খা সহগত মূলভৰঙ্গ পাতোৰ হোতি. আগন্তুক ভৰঙ্গেন কিচ্চং নত্থি. কস্মা, উপেক্খা পটিসন্ধিকত্তা. নেৰতদারম্মণ সম্ভৰো অত্থি. কস্মা, তেসু আরম্মণেসু তদারম্মণৰারস্স অসম্ভৰতো. ন হি মহন্তারম্মণেসু চ অৰিভূতারম্মণেসু চ তদারম্মণৰারো সম্ভৰতি. ন চ মূলভৰঙ্গ সম্ভৰো অত্থি. কস্মা, মূলভৰঙ্গভূ তস্স সোমনস্স ভৰঙ্গস্স দোমনস্স জৰনেন সহ ৰিরুদ্ধত্তা. ‘‘ইতি কত্ৰা’’তি ইমিনা কারণেন. ‘‘একং’’তি একং উপেক্খাসহগত ৰিপাকং. তথা তস্সেৰ দোমনস্সং উপ্পাদেন্তস্স নেৰ তদারম্মণ সম্ভৰো অত্থি. ন চ মূলভৰঙ্গ সম্ভৰোতি কত্ৰা দোমনস্সানন্তরং ছসু…পে… পৰত্ততীতি যোজনা. তত্থ ‘‘তস্সেৰা’’তি সোমনস্সপ্পটিসন্ধিকস্সেৰ. নেৰতদারম্মণ সম্ভৰো অত্থি. কস্মা, আরম্মণানং অতিমহন্তত্তেপি অতিৰিভূতত্তেপি সতি সোমনস্স তদারম্মণস্স জৰনেন সহ ৰিরুদ্ধত্তা. উপেক্খা তদা রম্মণস্স চ আরম্মণেন সহ ৰিরুদ্ধত্তা. ন হি অতি ইট্ঠারম্মণে উপেক্খা তদারম্মণং পৰত্ততি. মহগ্গত পঞ্ঞত্তা রম্মণেসু পন উভযম্পি তদারম্মণং নুপ্পজ্জতিযেৰ. ন চ মূলভৰঙ্গ সম্ভৰো অত্থি. কস্মা, জৰনেন সহ ৰিরুদ্ধত্তাতি.

‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘সব্ব ধম্মেসূ’’তি সব্বেসু আরম্মণ ধম্মেসু. ‘‘পথম সমন্নাহারো’’তি আৰজ্জন কিচ্চং আহ. সুত্তন্ত পাঠে. ‘‘তজ্জো’’তি তেন আরম্মণানং আপাতা গমনেন জাতো. ‘‘তজ্জো’’তি ৰা তদনুরূপোতিপি ৰদন্তি. ‘‘ৰিঞ্ঞাণভাগস্সা’’তি চক্খু দ্ৰারিক ৰিঞ্ঞাণ কোট্ঠাসস্স. ‘‘যতো’’তি যস্মিং কালে. কথং আৰজ্জনেন ৰিনা নুপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘সচে আৰজ্জনেনা’’তিআদিং. ‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. যথা পন নিরাৰজ্জনং হোতি ভিন্না রম্মণঞ্চ, এৰং তথাতি যোজনা. ‘‘একস্সপী’’তি একস্স আগন্তুক ভৰঙ্গস্সপি নত্থি দোসো. মহাঅট্ঠকথাযঞ্চ নত্থি. অট্ঠসালিনিযং পন অত্থিযেৰ. ‘‘সৰিপ্ফন্দনত্তা’’তি এত্থ অত্থো সৰিপ্ফারিকন্তি পদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. ‘‘ইতরে সঞ্চা’’তি মহগ্গতলোকুত্তর জৰনানঞ্চ. কানি চি পরিত্তারম্মণানিপি সমানানি. যদি তদারম্মণূ পনিস্স যস্স কামভৰঙ্গস্স অভাৰতো তদারম্মণানি রূপারূপ ব্রহ্মানং নুপ্পজ্জন্তি. এৰং সতি, চক্খুসোত দ্ৰারিক চিত্তানিপি রূপ ব্রহ্মানং নুপ্পজ্জেয্যুন্তি আহ ‘‘চক্খু সোতৰিঞ্ঞাণানি পনা’’তিআদিং. ‘‘ইন্দ্রিযপ্পৰত্তি আনুভাৰতো’’তি চক্খু ৰত্থু সোতৰত্থু সঙ্খাতানং ইন্দ্রিয ৰত্থূনং রূপ ব্রহ্ম সন্তানে পৰত্তত্তা তেসং পৰত্তি আনুভাৰতো চক্খু সোতৰিঞ্ঞাণানি রূপব্রহ্মানং পৰত্তন্তিযে ৰাতি দস্সেতুং ‘‘সম্পটিচ্ছন সন্তীরণানী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ৰিকপ্পবলেৰা’’তি কামকুসলা কুসলানং ৰিয ৰিৰিধেন আকারেন কপ্পেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা আরম্মণগ্গহসামত্থিযেৰাসতি. ‘‘অপ্পনাপত্ত ভাৰনা কম্মৰিসেসে ৰা’’তি এত্থ অভিঞ্ঞা জৰনানি ৰিয মহগ্গত ৰিপাক লোকুত্তর ৰিপাকানি ৰিয চাতি ৰত্তব্বং. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি পটিচ্চ সমুপ্পাদ ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং. ‘‘ৰিভাৰনিযং ৰুত্ত কারণানী’’তি অট্ঠকথাতো আহরিত্ৰা ৰিভাৰনিযং ৰুত্তানি ‘অজনকত্তা জনক সমানত্তা ভাৰতো’তিআদীনি কারণানি.

১৪০. জৰন নিযমে. অট্ঠকথাযম্পি ছক্খত্তুং পৰত্তি ৰুত্তা. যথাহ সচে পন বলৰা রম্মণং আপাতাগতং হোতি. ক্রিযমনোধাতুযা ভৰঙ্গে আৰট্টিতে চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি. জৰনট্ঠানে পন পথমকামাৰচর কুসল চিত্তং জৰনং হুত্ৰা ছসত্তৰারে জৰিত্ৰা তদারম্মণস্স ৰারং দেতীতি. ‘‘মুদুতর ভাৰেনা’’তি মাতুকুচ্ছিম্হি ঠিতকালেৰা সম্পতি জাতকালে ৰা ৰত্থুস্স অতিমুদুভাৰেন. ‘‘কেনচিউপদ্দুত ভাৰেনা’’তি বাল়্হগেলঞ্ঞজাতকালে কেনচি ৰাতপিত্তসেম্হাদিনা উপদ্দুত ভাৰেন. ‘‘অজ্ঝোত্থট ভাৰেনা’’তি তস্স ৰেৰচনমত্তং. মন্দীভূতো ৰেগো যেসং তানি মন্দীভূত ৰেগানি. ‘‘অসয্হ রূপেহী’’তি দুক্খমসভাৰেহি. অভিভূতানং সত্তানং. তঞ্চ খো ৰচনং পাকতিক সত্তানং ৰসেনেৰ ৰুত্তং. ন সত্তৰিসেসানং ৰসেন. এৰং সতি, সত্তৰিসেসানং ৰসেন কথং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘যে পনা’’তিআদিং. ‘‘উপরী’’তি মরণুপ্পত্তিট্ঠানে. ‘‘ৰুত্তঞ্হী’’তি ৰিসুদ্ধি মগ্গে ৰুত্তমেৰ. ‘‘যমকপ্পাটিহারিযং’’তি যুগল়ৰত্থূনং একতো পৰত্ত অচ্ছরিয কম্মং. ‘‘দ্ৰে ঝানঙ্গানী’’তি উপেক্খেকগ্গতা ঝানঙ্গানি.

‘‘যোগকম্মসিদ্ধিযা’’তি ভাৰনানু যোগকম্মসিদ্ধস্স. ইদ্ধি ৰিকুব্বনং নাম ইদ্ধিযা নানাকম্মকরণং. ‘‘সিদ্ধিযা এৰা’’তি সিজ্ঝ নত্থায এৰ. অত্তনো অনন্তরে এৰ উপ্পন্নং ফলং এতিস্সাতি আনন্তরিকপ্ফলা. মগ্গচেতনা. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘মন্দস্সা’’তি মন্দ পুগ্গলস্স. ‘‘তিক্খস্সা’’তি তিক্খ পুগ্গলস্স. তীণি ফলচিত্তানি. ‘‘পযোগাভিসঙ্খারস্সা’’তি পথমজ্ঝানতো পট্ঠায সমথ ৰিপস্সনাযুগনন্ধপ্পৰত্তি সঙ্খাতস্স পুব্বপ্পযোগাভিসঙ্খারস্স. ‘‘অকতাধিকারস্সা’’তি আসন্নে পুরিমভৰে অকত ঝানপরিকম্মস্স পুগ্গলস্স. সব্বেসম্পি ফলট্ঠানং চিণ্ণৰসিভাৰানেৰ হোন্তীতি যোজনা.

জৰননিযমোনিট্ঠিতো.

১৪১. দুহেতুকাদীসু. জাতি দ্ৰিহেতুকাদযো এৰ অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণ সহগতা’’তিআদিং. ‘‘তেসং দ্ৰিন্নং পী’’তি দ্ৰিহেতুকানম্পি অহেতুকানম্পি. ভুসোঝান মগ্গফলানি ৰারেন্তি নীৰারেন্তীতি আৰরণানি. ৰিপাকানি চ তানি আৰরণানি চাতি ৰিগ্গহো. ‘‘ৰিপাকানী’’তি অহেতুক দ্ৰিহেতুক ৰিপাকানি. তেহি গহিতপ্পটিসন্ধিকানং ইমস্মিং ভৰেঝান মগ্গফলপ্পটিলাভো নাম নত্থি. তেনাহ ‘‘ৰিপাকাৰরণ সব্ভাৰতো’’তিআদিং. ‘‘তেসং’’তি দুগ্গতি অহেতুক পুগ্গলানং. পুগ্গলানন্তি ৰুত্তং হোতি. ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতরেসং’’তি ততো অঞ্ঞেসং সুগতি অহেতুক পুগ্গলানং.

‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. দুগ্গতি পরিযাপন্নানঞ্চ অহেতুকানং. ‘‘মূলভৰঙ্গে’’তিআদিম্হি পটিসন্ধি চিত্তং হুত্ৰা আগতে মূলভৰঙ্গে. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি যং কিঞ্চি ভৰঙ্গং. ‘‘ৰুচ্চতে’’তি ৰিসজ্জনা ৰুচ্চতে. ‘‘সব্ব অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তো’’তি অট্ঠসালিনিযং তাৰ ৰিপাকুদ্ধারকথাযং সোল়সসু কামাৰচর কুসল ৰিপাকেসু অট্ঠন্নং অহেতুক ৰিপাকানং এৰ আপাযিকেসু সত্তেসু উপ্পত্তিং দস্সেতি. ন অট্ঠন্নং সহেতুক ৰিপাকানং. তথা পটিচ্চ সমুপ্পাদট্ঠ কথাসু চ ৰিঞ্ঞাণ পদৰণ্ণনাসু অঞ্ঞাসু চ অভিধম্মাৰতারাদীসূতি এৰং সব্বট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তা নাম হোতি. ‘‘যোগসা ধনীযত্তা’’তি পযোগেন সাধেতব্বত্তা. কুসলাকুসলানি হি ৰড্ঢেতুং ৰা হাপেতুং ৰা পযোগে কতে ৰড্ঢন্তি চেৰ হাযন্তি চ. ঞাণৰিপ্পযুত্তভূতং গহেতুং যুত্তং. কস্মা, অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্সাতি ৰুত্তস্স মূলভৰঙ্গস্স অহেতুকত্তা. ‘‘দ্ৰিন্নম্পি অহেতুকানং’’তি দুগ্গতি অহেতুকানঞ্চ সুগতি অহেতুকানঞ্চ. ‘‘অপরেপনা’’তিআদি ৰিভাৰনিযং আগতো অপরে ৰাদো. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘অপরেপন যথা অহেতুকানং সহেতুক তদারম্মণং হোতি, এৰং দ্ৰিহেতুকানং তিহেতুক তদারম্মণংপী’তি ৰণ্ণেন্তি. তেসংমতানুরোধেন চ ইধপি ঞাণসম্পযুত্ত ৰিপাকপ্পটিক্খেপো অহেতুকেযেৰ সন্ধাযাতি ৰদন্তীতি. তং পন ৰিপাকুদ্ধারকথাযং ‘এত্থেৰ দ্ৰাদস কমগ্গোপী’তি চ, এত্থেৰ দসকমগ্গোপী’তি চ আগতেহি ন সমেতি. তত্থ হি সোল়সসুকুসলৰিপাকেসু দ্ৰিহেতুক কম্মনিব্বত্তানং দ্ৰিন্নং দ্ৰিহেতুকাহেতুক পুগ্গলানং চত্তারি ঞাণসম্পযুত্ত ৰিপাকানি ৰজ্জেত্ৰা দ্ৰাদস কমগ্গো নাম হোতি. পুন সেসেসু দ্ৰাদস ৰিপাকেসুপি অসঙ্খারিক কম্মনিব্বত্তানং দ্ৰে ঞাণৰিপ্পযুত্ত সসঙ্খারিক ৰিপাকানি, সসঙ্খারিক কম্মনিব্বত্তানঞ্চ দ্ৰে ঞাণৰিপ্পযুত্ত অসঙ্খারিক ৰিপাকানি ৰজ্জেত্ৰা দুতিযত্থের ৰাদে দসকমগ্গো নাম হোতীতি. এত্থ পন দ্ৰি হেতুকোপি পুগ্গলো অধিকেন ছন্দেন ৰা ৰীরিযেন ৰা চিত্তেন ৰা যুত্তো পরিযত্তি ধম্মং ৰা নানাৰিজ্জাসিপ্পানি ৰা বহুং গণ্হেয্য, সুণেয্য, ধারেয্য, ৰাচেয্য, চিন্তেয্য. অথস্স ঞাণসম্পযুত্ত জৰনং বহুলং সমুদা চরেয্য. তদা তস্স নানাকম্মেন জৰনানু রূপং ঞাণসম্পযুত্ত তদারম্মণং ন ন সম্ভৰতীতি ৰুত্তং. তং যুত্তং ৰিয দিস্সতীতি. ‘‘অট্ঠকথাযং পিহি. ল. ৰুত্তা’’তি কথং ৰুত্তা. এতানি হি মনুস্সেসু চ কামাৰচর দেৰেসু চ পুঞ্ঞৰন্তানং দ্ৰিহেতুকতি হেতুকানং পটিসন্ধিকালে পটিসন্ধি হুত্ৰা ৰিপচ্চন্তীতিআদিনা ৰুত্তাতি. তে পন তিৰিধা, নৰৰিধাতি সম্বন্ধো. ‘‘তেসং তব্ভাৰো’’তি কুসলানং কুসলভাৰো, অকুসলানং অকুসলভাৰো. ‘‘সিক্খন ধম্মযুত্তা’’তি তীহি সিক্খাহি পহাতব্বানং কিলেসানং অত্থিতায সিক্খিতব্বতা পকতিযং ঠিতাতি অধিপ্পাযো.‘‘হেট্ঠিমানঞ্চা’’তি হেট্ঠিম ফলানঞ্চ. যানিযানিসকানি যথাসকং. ‘‘উপরিমানং’’তি উপরিমানং পুগ্গলানং. ‘‘পরিনিট্ঠিত সিক্খা কিচ্চত্তা’’তি সিক্খা কিচ্চং নাম কিলেস ধম্মানং পহানত্থায এৰ হোতীতি তেসু সব্বসো পহীনেসু সিক্খা কিচ্চং পরিনিট্ঠিতং হোতি. এৰং পরিনিট্ঠিত সিক্খা কিচ্চত্তা. সুট্ঠু ভব্বোতি সম্ভৰো. সম্ভৰোতি ৰিসেসন পদমেতন্তি আহ ‘‘যথা সম্ভৰং’’তি.

১৪২. ‘‘এত্থেৰা’’তি এতস্মিং কামলোকে এৰ. ‘‘তং তং পসাদরহিতানং’’তি তেনতেন পসাদেন রহিতানং. তস্মিং তস্মিং দ্ৰারে উপ্পন্নানি তং তং দ্ৰারিকানি. চতুসট্ঠিৰীথি চিত্তানি. দ্ৰে চত্তালীস ৰীথি চিত্তানি. ‘‘ব্রহ্মলোকে ৰা’’তিআদীসু. ইদং অট্ঠকথা ৰচনং. যথাহ রূপভৰে চতুন্নং ৰিঞ্ঞাণানং, তথেৰ পচ্চযো. পৰত্তে, নোপটিসন্ধিযং. সোচ খো কামাৰচরে অনিট্ঠ রূপদস্সন সদ্দসৰনৰসেন, ব্রহ্মলোকে পন অনিট্ঠা রূপাদযো নাম নত্থি. তথা কামাৰচর দেৰলোকে পীতি. তানি চত্তারি চিত্তানি. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং রূপলোকে. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং ৰচনে. ‘‘তং তং ভূমি পরিযাপন্নে’’তি তিস্সং তিস্সং ভূমিযং পরিযাপন্নে. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.

ৰীথিসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.