নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অঙ্গুত্তরনিকাযো
সত্তকনিপাতপাল়ি
পঠমপণ্ণাসকং
১. ধনৰগ্গো
১. পঠমপিযসুত্তং
১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘সত্তহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং অপ্পিযো চ হোতি অমনাপো চ অগরু চ অভাৰনীযো চ. কতমেহি সত্তহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু লাভকামো চ হোতি, সক্কারকামো চ হোতি, অনৰঞ্ঞত্তিকামো চ হোতি, অহিরিকো চ হোতি, অনোত্তপ্পী চ, পাপিচ্ছো চ, মিচ্ছাদিট্ঠি চ. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, সত্তহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং অপ্পিযো চ হোতি অমনাপো চ অগরু চ অভাৰনীযো চ.
‘‘সত্তহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো চ হোতি, মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চ. কতমেহি সত্তহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন লাভকামো চ হোতি, ন সক্কারকামো চ হোতি, ন অনৰঞ্ঞত্তিকামো চ হোতি, হিরিমা চ হোতি, ওত্তপ্পী চ, অপ্পিচ্ছো চ, সম্মাদিট্ঠি চ. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, সত্তহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো চ হোতি মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চা’’তি. পঠমং.
২. দুতিযপিযসুত্তং
২. ‘‘সত্তহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং অপ্পিযো চ হোতি অমনাপো চ অগরু চ অভাৰনীযো চ. কতমেহি সত্তহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু লাভকামো চ হোতি, সক্কারকামো চ হোতি, অনৰঞ্ঞত্তিকামো চ হোতি, অহিরিকো চ হোতি, অনোত্তপ্পী চ, ইস্সুকী চ, মচ্ছরী চ. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, সত্তহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং অপ্পিযো চ হোতি অমনাপো চ অগরু চ অভাৰনীযো চ.
‘‘সত্তহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু+? সব্রহ্মচারীনং পিযো চ হোতি মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চ. কতমেহি সত্তহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন লাভকামো চ হোতি, ন সক্কারকামো চ হোতি, ন অনৰঞ্ঞত্তিকামো চ হোতি, হিরিমা চ হোতি, ওত্তপ্পী চ, অনিস্সুকী চ, অমচ্ছরী চ. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, সত্তহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো চ হোতি মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চা’’তি. দুতিযং.
৩. সংখিত্তবলসুত্তং
৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে…পে… সত্তিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি সত্ত? সদ্ধাবলং, ৰীরিযবলং, হিরীবলং, ওত্তপ্পবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত বলানীতি.
‘‘সদ্ধাবলং ৰীরিযঞ্চ, হিরী [হিরি (সী. পী. ক.)] ওত্তপ্পিযং বলং;
সতিবলং সমাধি চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং বলং;
এতেহি বলৰা ভিক্খু, সুখং জীৰতি পণ্ডিতো;
‘‘যোনিসো ৰিচিনে ধম্মং, পঞ্ঞাযত্থং ৰিপস্সতি;
পজ্জোতস্সেৰ নিব্বানং, ৰিমোক্খো হোতি চেতসো’’তি. ততিযং;
৪. ৰিত্থতবলসুত্তং
৪. ‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি সত্ত? সদ্ধাবল, ৰীরিযবলং, হিরীবলং, ওত্তপ্পবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, হিরীবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো হিরিমা হোতি, হিরীযতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, হিরীবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ওত্তপ্পী হোতি, ওত্তপ্পতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সতিবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা. ইদং, ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সতিবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সমাধিবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমাধিবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পঞ্ঞৰা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত বলানীতি.
‘‘সদ্ধাবলং ৰীরিযঞ্চ, হিরী ওত্তপ্পিযং বলং;
সতিবলং সমাধি চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং বলং;
এতেহি বলৰা ভিক্খু, সুখং জীৰতি পণ্ডিতো.
‘‘যোনিসো ৰিচিনে ধম্মং, পঞ্ঞাযত্থং ৰিপস্সতি;
পজ্জোতস্সেৰ নিব্বানং, ৰিমোক্খো হোতি চেতসো’’তি. চতুত্থং;
৫. সংখিত্তধনসুত্তং
৫. ‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, ধনানি. কতমানি সত্ত? সদ্ধাধনং, সীলধনং, হিরীধনং, ওত্তপ্পধনং, সুতধনং, চাগধনং, পঞ্ঞাধনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত ধনানীতি.
‘‘সদ্ধাধনং সীলধনং, হিরী ওত্তপ্পিযং ধনং;
সুতধনঞ্চ চাগো চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং ধনং.
‘‘যস্স এতে ধনা অত্থি, ইত্থিযা পুরিসস্স ৰা;
অদলিদ্দোতি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৰিতং.
‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;
অনুযুঞ্জেথ মেধাৰী, সরং [ৰরং (ক.)] বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. পঞ্চমং;
৬. ৰিত্থতধনসুত্তং
৬. ‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, ধনানি. কতমানি সত্ত? সদ্ধাধনং, সীলধনং, হিরীধনং, ওত্তপ্পধনং, সুতধনং, চাগধনং, পঞ্ঞাধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সদ্ধাধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… বুদ্ধো ভগৰা’তি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সদ্ধাধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সীলধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি…পে… সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতো হোতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সীলধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, হিরীধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো হিরীমা হোতি, হিরীযতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, হিরীধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ওত্তপ্পী হোতি, ওত্তপ্পতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সুতধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি. তথারূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা ৰচসা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুতধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, চাগধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ৰিগতমলমচ্ছেরেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি মুত্তচাগো পযতপাণি ৰোস্সগ্গরতো যাচযোগো দানসংৰিভাগরতো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, চাগধনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পঞ্ঞৰা হোতি…পে… সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাধনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্তধনানীতি.
‘‘সদ্ধাধনং সীলধনং, হিরী ওত্তপ্পিযং ধনং;
সুতধনঞ্চ চাগো চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং ধনং.
‘‘যস্স এতে ধনা অত্থি, ইত্থিযা পুরিসস্স ৰা;
অদলিদ্দোতি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৰিতং.
‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;
অনুযুঞ্জেথ মেধাৰী, সরং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. ছট্ঠং;
৭. উগ্গসুত্তং
৭. অথ খো উগ্গো রাজমহামত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উগ্গো রাজমহামত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ অড্ঢো চাযং, ভন্তে, মিগারো রোহণেয্যো যাৰ মহদ্ধনো যাৰ মহাভোগো’’তি. ‘‘কীৰ অড্ঢো পনুগ্গ, মিগারো রোহণেয্যো, কীৰ মহদ্ধনো, কীৰ মহাভোগো’’তি? ‘‘সতং, ভন্তে, সতসহস্সানং [সহস্সানং (সী.), সহস্সানি (স্যা.), সতসহস্সানি (?)] হিরঞ্ঞস্স, কো পন ৰাদো রূপিযস্সা’’তি! ‘‘অত্থি খো এতং, উগ্গ, ধনং নেতং ‘নত্থী’তি ৰদামীতি. তঞ্চ খো এতং, উগ্গ, ধনং সাধারণং অগ্গিনা উদকেন রাজূহি চোরেহি অপ্পিযেহি দাযাদেহি. সত্ত খো ইমানি, উগ্গ, ধনানি অসাধারণানি অগ্গিনা উদকেন রাজূহি চোরেহি অপ্পিযেহি দাযাদেহি. কতমানি সত্ত? সদ্ধাধনং, সীলধনং, হিরীধনং, ওত্তপ্পধনং, সুতধনং, চাগধনং, পঞ্ঞাধনং. ইমানি খো, উগ্গ, সত্ত ধনানি অসাধারণানি অগ্গিনা উদকেন রাজূহি চোরেহি অপ্পিযেহি দাযাদেহীতি.
‘‘সদ্ধাধনং সীলধনং, হিরী ওত্তপ্পিযং ধনং;
সুতধনঞ্চ চাগো চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং ধনং.
‘‘যস্স এতে ধনা অত্থি, ইত্থিযা পুরিসস্স ৰা;
স ৰে মহদ্ধনো লোকে, অজেয্যো দেৰমানুসে.
‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;
অনুযুঞ্জেথ মেধাৰী, সরং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. সত্তমং;
৮. সংযোজনসুত্তং
৮. ‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত সংযোজনানী’’তি. অট্ঠমং.
৯. পহানসুত্তং
৯. ‘‘সত্তন্নং, ভিক্খৰে, সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি. কতমেসং সত্তন্নং? অনুনযসংযোজনস্স পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, পটিঘসংযোজনস্স…পে… দিট্ঠিসংযোজনস্স… ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনস্স… মানসংযোজনস্স… ভৰরাগসংযোজনস্স … অৰিজ্জাসংযোজনস্স পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, সত্তন্নং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি. যতো চ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অনুনযসংযোজনং পহীনং হোতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰং কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. পটিঘসংযোজনং…পে… দিট্ঠিসংযোজনং… ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং… মানসংযোজনং… ভৰরাগসংযোজনং… অৰিজ্জাসংযোজনং পহীনং হোতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰং কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু অচ্ছেচ্ছি তণ্হং, ৰিৰত্তযি সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তি. নৰমং.
১০. মচ্ছরিযসুত্তং
১০. ‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ইস্সাসংযোজনং, মচ্ছরিযসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত সংযোজনানী’’তি. দসমং.
ধনৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৰে পিযানি বলং ধনং, সংখিত্তঞ্চেৰ ৰিত্থতং;
উগ্গং সংযোজনঞ্চেৰ, পহানং মচ্ছরিযেন চাতি.
২. অনুসযৰগ্গো
১. পঠমঅনুসযসুত্তং
১১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, অনুসযা. কতমে সত্ত? কামরাগানুসযো, পটিঘানুসযো, দিট্ঠানুসযো, ৰিচিকিচ্ছানুসযো, মানানুসযো, ভৰরাগানুসযো, অৰিজ্জানুসযো. ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত অনুসযা’’তি. পঠমং.
২. দুতিযঅনুসযসুত্তং
১২. ‘‘সত্তন্নং, ভিক্খৰে, অনুসযানং পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি. কতমেসং সত্তন্নং? কামরাগানুসযস্স পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, পটিঘানুসযস্স…পে… দিট্ঠানুসযস্স… ৰিচিকিচ্ছানুসযস্স… মানানুসযস্স… ভৰরাগানুসযস্স… অৰিজ্জানুসযস্স পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, সত্তন্নং অনুসযানং পহানায সমুচ্ছেদায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি.
‘‘যতো চ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো কামরাগানুসযো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. পটিঘানুসযো…পে… দিট্ঠানুসযো… ৰিচিকিচ্ছানুসযো… মানানুসযো… ভৰরাগানুসযো… অৰিজ্জানুসযো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু অচ্ছেচ্ছি তণ্হং, ৰিৰত্তযি সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তি. দুতিযং.
৩. কুলসুত্তং
১৩. ‘‘সত্তহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপনিসীদিতুং. কতমেহি সত্তহি? ন মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, ন মনাপেন অভিৰাদেন্তি, ন মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স পরিগুহন্তি, বহুকম্পি থোকং দেন্তি, পণীতম্পি লূখং দেন্তি, অসক্কচ্চং দেন্তি নো সক্কচ্চং. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, সত্তহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপনিসীদিতুং.
‘‘সত্তহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপনিসীদিতুং. কতমেহি সত্তহি? মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, মনাপেন অভিৰাদেন্তি, মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স ন পরিগুহন্তি, বহুকম্পি বহুকং দেন্তি, পণীতম্পি পণীতং দেন্তি, সক্কচ্চং দেন্তি নো অসক্কচ্চং. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, সত্তহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপনিসীদিতু’’ন্তি. ততিযং.
৪. পুগ্গলসুত্তং
১৪. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা আহুনেয্যা পাহুনেয্যা দক্খিণেয্যা অঞ্জলিকরণীযা অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. কতমে সত্ত? উভতোভাগৰিমুত্তো, পঞ্ঞাৰিমুত্তো, কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো [দিট্ঠপ্পত্তো (ক.)], সদ্ধাৰিমুত্তো, ধম্মানুসারী, সদ্ধানুসারী. ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত পুগ্গলা আহুনেয্যা পাহুনেয্যা দক্খিণেয্যা অঞ্জলিকরণীযা অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি. চতুত্থং.
৫. উদকূপমাসুত্তং
১৫. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, উদকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে সত্ত? [পু. প. ২০৩; কথা. ৮৫২] ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সকিং নিমুগ্গো নিমুগ্গোৰ হোতি; ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা নিমুজ্জতি; ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ঠিতো হোতি; ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপস্সতি ৰিলোকেতি; ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা পতরতি; ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা পতিগাধপ্পত্তো হোতি; ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা তিণ্ণো হোতি পারঙ্গতো [পারগতো (সী. স্যা. কং.)] থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সকিং নিমুগ্গো নিমুগ্গোৰ হোতি? ইধ ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সমন্নাগতো হোতি একন্তকাল়কেহি অকুসলেহি ধম্মেহি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সকিং নিমুগ্গো নিমুগ্গোৰ হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা নিমুজ্জতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জতি সাধু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসু, সাধু হিরী…পে… সাধু ওত্তপ্পং… সাধু ৰীরিযং [ৰিরিযং (সী. স্যা. কং. পী.)] … সাধু পঞ্ঞা কুসলেসু ধম্মেসূতি. তস্স সা সদ্ধা নেৰ তিট্ঠতি নো ৰড্ঢতি হাযতিযেৰ, তস্স সা হিরী…পে… তস্স তং ওত্তপ্পং… তস্স তং ৰীরিযং… তস্স সা পঞ্ঞা নেৰ তিট্ঠতি নো ৰড্ঢতি হাযতিযেৰ. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা নিমুজ্জতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ঠিতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জতি সাধু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসু, সাধু হিরী…পে… সাধু ওত্তপ্পং… সাধু ৰীরিযং… সাধু পঞ্ঞা কুসলেসু ধম্মেসূতি. তস্স সা সদ্ধা নেৰ হাযতি নো ৰড্ঢতি ঠিতা হোতি. তস্স সা হিরী…পে… তস্স তং ওত্তপ্পং… তস্স তং ৰীরিযং… তস্স সা পঞ্ঞা নেৰ হাযতি নো ৰড্ঢতি ঠিতা হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ঠিতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপস্সতি ৰিলোকেতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জতি সাধু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসু, সাধু হিরী…পে… সাধু ওত্তপ্পং… সাধু ৰীরিযং… সাধু পঞ্ঞা কুসলেসু ধম্মেসূতি. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপস্সতি ৰিলোকেতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা পতরতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জতি সাধু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসু, সাধু হিরী…পে… সাধু ওত্তপ্পং… সাধু ৰীরিযং… সাধু পঞ্ঞা কুসলেসু ধম্মেসূতি. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতি, সকিদেৰ [সকিংদেৰ (ক.)] ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি [দুক্খস্সন্তকরো হোতি (ক.)]. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা পতরতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা পতিগাধপ্পত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জতি সাধু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসু, সাধু হিরী…পে… সাধু ওত্তপ্পং… সাধু ৰীরিযং… সাধু পঞ্ঞা কুসলেসু ধম্মেসূতি. সো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা পতিগাধপ্পত্তো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা তিণ্ণো হোতি পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণো. ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো উম্মুজ্জতি সাধু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসু, সাধু হিরী…পে… সাধু ওত্তপ্পং… সাধু ৰীরিযং… সাধু পঞ্ঞা কুসলেসু ধম্মেসূতি. সো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা তিণ্ণো হোতি পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণো.
‘‘ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত উদকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. অনিচ্চানুপস্সীসুত্তং
১৬. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা আহুনেয্যা পাহুনেয্যা দক্খিণেয্যা অঞ্জলিকরণীযা অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, অনিচ্চসঞ্ঞী, অনিচ্চপটিসংৰেদী সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং চেতসা অধিমুচ্চমানো পঞ্ঞায পরিযোগাহমানো. সো আসৰানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো পুগ্গলো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, অনিচ্চসঞ্ঞী, অনিচ্চপটিসংৰেদী সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং চেতসা অধিমুচ্চমানো পঞ্ঞায পরিযোগাহমানো. তস্স অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চ. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো পুগ্গলো আহুনেয্যো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, অনিচ্চসঞ্ঞী, অনিচ্চপটিসংৰেদী সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং চেতসা অধিমুচ্চমানো পঞ্ঞায পরিযোগাহমানো. সো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি…পে… উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি…পে… অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি…পে… সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি…পে… উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. অযং, ভিক্খৰে, সত্তমো পুগ্গলো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত পুগ্গলা আহুনেয্যা পাহুনেয্যা দক্খিণেয্যা অঞ্জলিকরণীযা অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি. ছট্ঠং.
৭. দুক্খানুপস্সীসুত্তং
১৭. সত্তিমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা আহুনেয্যা…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সব্বসঙ্খারেসু দুক্খানুপস্সী ৰিহরতি…পে…. সত্তমং.
৮. অনত্তানুপস্সীসুত্তং
১৮. সব্বেসু ধম্মেসু অনত্তানুপস্সী ৰিহরতি…পে…. অট্ঠমং.
৯. নিব্বানসুত্তং
১৯. [কথা. ৫৪৭-৫৪৮] ‘‘নিব্বানে সুখানুপস্সী ৰিহরতি সুখসঞ্ঞী সুখপটিসংৰেদী সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং চেতসা অধিমুচ্চমানো পঞ্ঞায পরিযোগাহমানো. সো আসৰানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ভিক্খৰে, পঠমো পুগ্গলো আহুনেয্যো…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো নিব্বানে সুখানুপস্সী ৰিহরতি সুখসঞ্ঞী সুখপটিসংৰেদী সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং চেতসা অধিমুচ্চমানো পঞ্ঞায পরিযোগাহমানো. তস্স অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চ. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো পুগ্গলো আহুনেয্যো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো নিব্বানে সুখানুপস্সী ৰিহরতি সুখসঞ্ঞী সুখপটিসংৰেদী সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং চেতসা অধিমুচ্চমানো পঞ্ঞায পরিযোগাহমানো. সো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি…পে… উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি…পে… অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি…পে… সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি…পে… উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. অযং, ভিক্খৰে, সত্তমো পুগ্গলো আহুনেয্যো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত পুগ্গলা আহুনেয্যা…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি. নৰমং.
১০. নিদ্দসৰত্থুসুত্তং
২০. ‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, নিদ্দসৰত্থূনি. কতমানি সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৰিগতপেমো [অধিগতপেমো (স্যা.) অ. নি. ৭.৪২; দী. নি. ৩.৩৩১], ধম্মনিসন্তিযা তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ ধম্মনিসন্তিযা অৰিগতপেমো, ইচ্ছাৰিনযে তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ ইচ্ছাৰিনযে অৰিগতপেমো, পটিসল্লানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ পটিসল্লানে অৰিগতপেমো, ৰীরিযারম্ভে [ৰীরিযারব্ভে (ক.)] তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ ৰীরিযারম্ভে অৰিগতপেমো, সতিনেপক্কে তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ সতিনেপক্কে অৰিগতপেমো, দিট্ঠিপটিৰেধে তিব্বচ্ছন্দো হোতি আযতিঞ্চ দিট্ঠিপটিৰেধে অৰিগতপেমো. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি. দসমং.
অনুসযৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
দুৰে অনুসযা কুলং, পুগ্গলং উদকূপমং;
অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা চ, নিব্বানং নিদ্দসৰত্থু চাতি.
৩. ৰজ্জিসত্তকৰগ্গো
১. সারন্দদসুত্তং
২১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি সারন্দদে চেতিযে. অথ খো সম্বহুলা লিচ্ছৰী যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে লিচ্ছৰী ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সত্ত ৰো, লিচ্ছৰী, অপরিহানিযে [অপরিহানীযে (ক.)] ধম্মে দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে লিচ্ছৰী ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমে চ, লিচ্ছৰী, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা? যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা ভৰিস্সন্তি সন্নিপাতবহুলা; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতিস্সন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহিস্সন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞাপেস্সন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দিস্সন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা তে সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো তা ন ওকস্স পসয্হ ৰাসেস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জী যানি তানি ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ তানি সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা ভৰিস্সতি – ‘কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসুং ৰিহরেয্যু’ন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, লিচ্ছৰী, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ৰজ্জীসু ঠস্সন্তি [ৰত্তিস্সন্তি (ক.)], ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ৰজ্জী সন্দিস্সিস্সন্তি [সন্দিস্সন্তি (সী. পী. ক.)]; ৰুদ্ধিযেৰ, লিচ্ছৰী, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি. পঠমং.
২. ৰস্সকারসুত্তং
২২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন রাজা মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰজ্জী অভিযাতুকামো হোতি. সো এৰমাহ – ‘‘অহং হিমে ৰজ্জী এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে উচ্ছেচ্ছামি [উচ্ছেজ্জিস্সামি (স্যা.), উচ্ছিজ্জিস্সামি (ক.)], ৰজ্জী ৰিনাসেস্সামি, ৰজ্জী অনযব্যসনং আপাদেস্সামী’’তি [আপাদেস্সামি ৰজ্জীতি (ক.) দী. নি. ২.১৩১].
অথ খো রাজা মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰস্সকারং ব্রাহ্মণং মাগধমহামত্তং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দাহি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘রাজা, ভন্তে, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘রাজা, ভন্তে, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰজ্জী অভিযাতুকামো. সো এৰমাহ – ‘অহং হিমে ৰজ্জী এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে উচ্ছেচ্ছামি, ৰজ্জী ৰিনাসেস্সামি, ৰজ্জী অনযব্যসনং আপাদেস্সামী’তি. যথা তে ভগৰা ব্যাকরোতি, তং সাধুকং উগ্গহেত্ৰা মম আরোচেয্যাসি. ন হি তথাগতা ৰিতথং ভণন্তী’’তি.
‘‘এৰং, ভো’’তি খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মাগধমহামত্তো রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মাগধমহামত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘রাজা, ভো গোতম, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ভোতো গোতমস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি. রাজা [এৰঞ্চ ৰদেতি রাজা (সী. ক.)], ভো গোতম, মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো ৰজ্জী অভিযাতুকামো. সো এৰমাহ – ‘অহং হিমে ৰজ্জী এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে উচ্ছেচ্ছামি, ৰজ্জী ৰিনাসেস্সামি, ৰজ্জী অনযব্যসনং আপাদেস্সামী’’’তি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পিট্ঠিতো ঠিতো হোতি ভগৰন্তং বীজযমানো [ৰীজমানো (সী. স্যা.)]. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা সন্নিপাতবহুলা’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা সন্নিপাতবহুলা’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী অভিণ্হং সন্নিপাতা ভৰিস্সন্তি সন্নিপাতবহুলা; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করোন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করোন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী সমগ্গা সন্নিপতিস্সন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহিস্সন্তি, সমগ্গা ৰজ্জিকরণীযানি করিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞাপেন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞাপেন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞাপেস্সন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দিস্সন্তি, যথাপঞ্ঞত্তে পোরাণে ৰজ্জিধম্মে সমাদায ৰত্তিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা তে সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা তে সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী যে তে ৰজ্জীনং ৰজ্জিমহল্লকা তে সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো তা ন ওকস্স পসয্হ ৰাসেন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো তা ন ওকস্স পসয্হ ৰাসেন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী যা তা কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো তা ন ওকস্স পসয্হ ৰাসেস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জী যানি তানি ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ তানি সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেন্তী’’’তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জী যানি তানি ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ তানি সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেন্তী’’’তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জী যানি তানি ৰজ্জীনং ৰজ্জিচেতিযানি অব্ভন্তরানি চেৰ বাহিরানি চ তানি সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ দিন্নপুব্বং কতপুব্বং ধম্মিকং বলিং নো পরিহাপেস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘কিন্তি তে, আনন্দ, সুতং – ‘ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা – কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসুং ৰিহরেয্যু’’’ন্তি? ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা ভৰিস্সতি – কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসুং ৰিহরেয্যু’’’ন্তি. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, আনন্দ, ৰজ্জীনং অরহন্তেসু ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সুসংৰিহিতা ভৰিস্সতি – ‘কিন্তি অনাগতা চ অরহন্তো ৰিজিতং আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ অরহন্তো ৰিজিতে ফাসুং ৰিহরেয্যু’ন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, আনন্দ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি.
অথ খো ভগৰা ৰস্সকারং ব্রাহ্মণং মাগধমহামত্তং আমন্তেসি – ‘‘একমিদাহং, ব্রাহ্মণ, সমযং ৰেসালিযং ৰিহরামি সারন্দদে চেতিযে. তত্রাহং, ব্রাহ্মণ, ৰজ্জীনং ইমে সত্ত অপরিহানিযে ধম্মে দেসেসিং. যাৰকীৰঞ্চ, ব্রাহ্মণ, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ৰজ্জীসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ৰজ্জী সন্দিস্সিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ব্রাহ্মণ, ৰজ্জীনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি.
‘‘একমেকেনপি [একমেকেনপি তেন খো (ক.) দী. নি. ২.১৩৫] ভো, গোতম, অপরিহানিযেন ধম্মেন সমন্নাগতানং ৰজ্জীনং ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি; কো পন ৰাদো সত্তহি অপরিহানিযেহি ধম্মেহি! অকরণীযা চ, ভো গোতম, ৰজ্জী রঞ্ঞা মাগধেন অজাতসত্তুনা ৰেদেহিপুত্তেন যদিদং যুদ্ধস্স, অঞ্ঞত্র উপলাপনায [উপলাপনা (ক. সী. ক.)], অঞ্ঞত্র মিথুভেদা. হন্দ চ দানি মযং, ভো গোতম, গচ্ছাম, বহুকিচ্চা মযং বহুকরণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মাগধমহামত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামীতি. দুতিযং.
৩. পঠমসত্তকসুত্তং
২৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সত্ত ৰো, ভিক্খৰে, অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা? যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অভিণ্হং সন্নিপাতা ভৰিস্সন্তি সন্নিপাতবহুলা; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সমগ্গা সন্নিপতিস্সন্তি, সমগ্গা ৰুট্ঠহিস্সন্তি, সমগ্গা সঙ্ঘকরণীযানি করিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞাপেস্সন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দিস্সন্তি, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৰত্তিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তে সক্করিস্সন্তি গরুং করিস্সন্তি মানেস্সন্তি পূজেস্সন্তি, তেসঞ্চ সোতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ উপ্পন্নায তণ্হায পোনোভৰিকায ন ৰসং গচ্ছিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ আরঞ্ঞকেসু সেনাসনেসু সাপেক্খা ভৰিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পচ্চত্তঞ্ঞেৰ সতিং উপট্ঠাপেস্সন্তি – ‘কিন্তি অনাগতা চ পেসলা সব্রহ্মচারী আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ পেসলা সব্রহ্মচারী ফাসুং ৰিহরেয্যু’ন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা ভিক্খূসু ঠস্সন্তি, ইমেসু চ সত্তসু অপরিহানিযেসু ধম্মেসু ভিক্খূ সন্দিস্সিস্সন্তি; ৰুদ্ধিযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি. ততিযং.
৪. দুতিযসত্তকসুত্তং
২৪. [দী. নি. ২.১৩৮] ‘‘সত্ত ৰো, ভিক্খৰে, অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ…পে… কতমে চ, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা?