৭. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকং
ছসক্যপব্বজ্জাকথাৱণ্ণনা
৩৩০. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকে অনুপিযাযন্তিআদীসু ‘‘অনুপিযা নামা’’তি ৱত্তব্বে আকাৰস্স ৰস্সত্তং অনুনাসিকস্স চ আগমং কত্ৱা ‘‘অনুপিযং নামা’’তি ৱুত্তং. মল্লানন্তি মল্লৰাজূনং. ন হেট্ঠা পাসাদা ওৰোহতীতি উপৰিপাসাদতো হেট্ঠিমতলং ন ওৰোহতি, ‘‘হেট্ঠাপাসাদ’’ন্তিপি পঠন্তি. অনুৰুদ্ধো ৱা পব্বাজেয্যাতি যোজেতব্বং. ঘৰাৱাসত্থন্তি ঘৰাৱাসস্স অনুচ্ছৱিকং কম্মং. উদকং অভিনেতব্বন্তি উদকং আহৰিতব্বং. নিন্নেতব্বন্তি আভতমুদকং পুন নীহৰিতব্বং. নিদ্ধাপেতব্বন্তি অন্তৰন্তৰা উট্ঠিততিণানি উদ্ধৰিত্ৱা অপনেতব্বং. লৱাপেতব্বন্তি পৰিপক্ককালে লৱাপেতব্বং. উব্বাহাপেতব্বন্তি খলমণ্ডলং হৰাপেতব্বং. উজুং কাৰাপেতব্বন্তি পুঞ্জং কাৰাপেতব্বং. পলালানি উদ্ধৰাপেতব্বানীতি পলালানি অপনেতব্বানি. ভুসিকা উদ্ধৰাপেতব্বাতি গুন্নং খুৰগ্গেহি সঞ্ছিন্না ভুসসঙ্খাতা নাড়দণ্ডা অপনেতব্বা. ওপুনাপেতব্বন্তি ৱাতমুখে ওপুনাপেত্ৱা পলালং অপনেতব্বং. অতিহৰাপেতব্বন্তি অন্তোকোট্ঠাগাৰং উপনেতব্বং. ন কম্মাতি ন কম্মানি. ঘৰাৱাসত্থেনাতি উপযোগত্থে কৰণৱচনং. উপজানাহীতি চ উপসগ্গমত্তো উপ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘ঘৰাৱাসত্থং জানাহী’’তি. জানাহীতি চেত্থ পটিপজ্জাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. অকামকাতি অনিচ্ছমানা.
৩৩১-৩৩২. যং ন নিৱত্তোতি যস্মা ন নিৱত্তো. সুঞ্ঞাগাৰগতোতি (উদা. অট্ঠ. ২০) ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ অৱসেসং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (পাৰা.৯২) ৱুত্তং অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলঞ্চ ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং পব্বতকন্দৰাদি পব্বজিতসাৰুপ্পং নিৱাসট্ঠানং জনসম্বাধাভাৱতো ইধ ‘‘সুঞ্ঞাগাৰ’’ন্তি অধিপ্পেতং. অথ ৱা ঝানকণ্টকানং সদ্দানং অভাৱতো ৱিৱিত্তং যং কিঞ্চি অগাৰম্পি ‘‘সুঞ্ঞাগাৰ’’ন্তি ৱেদিতব্বং. তং সুঞ্ঞাগাৰং উপগতো. অভিক্খণন্তি বহুলং. উদানং উদানেসীতি সো হি আযস্মা অৰঞ্ঞে দিৱাৱিহাৰং উপগতোপি ৰত্তিৱাসূপগতোপি যেভুয্যেন ফলসমাপত্তিসুখেন নিৰোধসমাপত্তিসুখেন চ ৱীতিনামেসি, তস্মা তং সুখং সন্ধায পুব্বে অত্তনা অনুভূতং সভযং সপৰিড়াহং ৰজ্জসুখং জিগুচ্ছিত্ৱা ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তি সোমনস্সসহিতঞাণসমুট্ঠানং পীতিসমুগ্গাৰং সমুগ্গিৰতি. তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুন্তি তে সম্বহুলা ভিক্খূ উল্লুম্পনসভাৱসণ্ঠিতা তস্স অনুগ্গণ্হনাধিপ্পাযেন ভগৱন্তং এতদৱোচুং, ন উজ্ঝানৱসেন. নিস্সংসযন্তি অসন্দেহেন, একন্তেনাতি অত্থো. তে কিৰ ভিক্খূ পুথুজ্জনা তস্স আযস্মতো ৱিৱেকসুখং সন্ধায উদানং অজানন্তা এৱমাহংসু. সমনুস্সৰন্তোতি উক্কণ্ঠনৱসেন অনুস্সৰন্তো.
অঞ্ঞতৰন্তি নামগোত্তেন অপাকটং একং ভিক্খুং. আমন্তেসীতি আণাপেসি তে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুকামো. এৱন্তি ৱচনসম্পটিগ্গহে, সাধূতি অত্থো. এৱং ভন্তেতি এত্থ পন এৱং-সদ্দো পটিঞ্ঞাযং. ‘‘অভিক্খণং ‘অহো সুখং অহো সুখ’ন্তি ইমং উদানং উদানেসী’’তি যথা তে ভিক্খূ ৱদন্তি, তং এৱং তথেৱাতি অত্তনো উদানং পটিজানাতি. ‘‘কিং পন ত্ৱং ভদ্দিযা’’তি কস্মা ভগৱা পুচ্ছতি, কিং তস্স চিত্তং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি, তেনেৱ পন তমত্থং ৱদাপেত্ৱা তে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুং পুচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি, জানন্তাপি ন পুচ্ছন্তী’’তিআদি (পাৰা. ১৬, ১৯৪). অত্থৱসন্তি কাৰণং.
অন্তোপি অন্তেপুৰেতি ইত্থাগাৰস্স সঞ্চৰণট্ঠানভূতে ৰাজগেহস্স অব্ভন্তৰে, যত্থ ৰাজা নহানভোজনসযনাদিং কপ্পেতি. ৰক্খা সুসংৱিহিতাতি আৰক্খাদিকতপুৰিসেহি গুত্তি সুট্ঠু সমন্ততো ৱিহিতা. বহিপি অন্তেপুৰেতি অট্টকৰণট্ঠানাদিকে অন্তেপুৰতো বহিভূতে ৰাজগেহে. এৱং ৰক্খিতো গোপিতো সন্তোতি এৱং ৰাজগেহৰাজধানীৰজ্জদেসেসু অন্তো বহি চ অনেকেসু ঠানেসু অনেকসতেহি সুসংৱিহিতৰক্খাৱৰণগুত্তিযা মমেৱ নিব্ভযত্থং ফাসুৱিহাৰত্থং ৰক্খিতো গোপিতো সমানো. ভীতোতিআদীনি পদানি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানি. অথ ৱা ভীতোতি পৰৰাজূহি ভাযমানো. উব্বিগ্গোতি সকৰজ্জেপি পকতিক্খোভতো উপ্পজ্জনকভযুব্বেগেন উব্বিগ্গো চলিতো. উস্সঙ্কীতি ‘‘ৰঞ্ঞা নাম সব্বকালং অৱিস্সত্থেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱচনতো সব্বত্থ অৱিস্সাসনৱসেন তেসং তেসং কিচ্চকৰণীযানং অচ্চযতো উপ্পজ্জনকপৰিসঙ্কায চ উদ্ধমুদ্ধং সঙ্কমানো. উত্ৰাসীতি ‘‘সন্তিকাৱচৰেহিপি অজানন্তস্সেৱ মে কদাচি অনত্থো ভৱেয্যা’’তি উপ্পন্নেন সৰীৰকম্পম্পি উপ্পাদনসমত্থেন তাসেন উত্ৰাসি. ‘‘উত্ৰস্তো’’তিপি পঠন্তি. ৱিহৰামীতি এৱংভূতো হুত্ৱা ৱিহৰামি.
এতৰহীতি ইদানি পব্বজিতকালতো পট্ঠায. একোতি অসহাযো. তেন ৱিৱেকট্ঠকাযতং দস্সেতি. অভীতোতিআদীনং পদানং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ভযাদিনিমিত্তস্স পৰিগ্গহস্স তংনিমিত্তস্স চ কিলেসগহনস্স অভাৱেনেৱস্স অভীতাদিতাতি এতেন চিত্তৱিৱেকং দস্সেতি. অপ্পোস্সুক্কোতি সৰীৰগুত্তিযং নিৰুস্সুক্কো. পন্নলোমোতি লোমহংসুপ্পাদকস্স ছম্ভিতত্তস্স অভাৱেন অনুগ্গতলোমো. পদদ্ৱযেনপি সেৰিৱিহাৰং দস্সেতি. পৰদত্তৱুত্তোতি পৰেহি দিন্নেন চীৱৰাদিনা ৱত্তমানো. এতেন সব্বসো সঙ্গাভাৱদীপনমুখেন অনৱসেসভযহেতুৱিৰহং দস্সেতি. মিগভূতেন চেতসাতি ৱিস্সত্থৱিহাৰিতায মিগস্স ৱিয জাতেন চিত্তেন. মিগো হি অমনুস্সপথে অৰঞ্ঞে ৱসমানো ৱিস্সত্থো তিট্ঠতি নিসীদতি নিপজ্জতি যেনকামঞ্চ পক্কমতি অপ্পটিহতচাৰো, এৱং অহম্পি ৱিহৰামীতি দস্সেতি. ৱুত্তঞ্হেতং পচ্চেকসম্বুদ্ধেন –
‘‘মিগো অৰঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো;
যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচৰায;
ৱিঞ্ঞূ নৰো সেৰিত পেক্খমানো;
একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৩৯; অপ. থেৰ ১.১.৯৫);
ইমং খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসন্তি ভগৱা যদিদং মম এতৰহি পৰমং ৱিৱেকসুখং ফলসমাপত্তিসুখং, ইদমেৱ কাৰণং সম্পস্সমানো ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি উদানেমি. এতমত্থন্তি এতং ভদ্দিযত্থেৰস্স পুথুজ্জনৱিসযাতীতং ৱিৱেকসুখসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং সহেতুকভযসোকৱিগমানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি.
যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপাতি যস্স অৰিযপুগ্গলস্স অন্তৰতো অব্ভন্তৰে অত্তনো চিত্তে চিত্তকালুস্সিযকৰণতো চিত্তপ্পকোপা ৰাগাদযো আঘাতৱত্থুআদিকাৰণভেদতো অনেকভেদা দোসকোপা এৱ ৱা ন সন্তি, মগ্গেন পহীনত্তা ন ৱিজ্জন্তি. অযঞ্হি অন্তৰ-সদ্দো কিঞ্চাপি ‘‘মঞ্চ ত্ৱঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২২৮) কাৰণে দিস্সতি, ‘‘অন্তৰট্ঠকে হিমপাতসমযে’’তিআদীসু (মহাৱ. ৩৪৬) ৱেমজ্ঝে, ‘‘অন্তৰা চ জেতৱনং অন্তৰা চ সাৱত্থি’’ন্তিআদীসু (উদা. ১৩, ৪৪) ৱিৱৰে, ‘‘ভযমন্তৰতো জাত’’ন্তিআদীসু (ইতিৱু. ৮৮; মহানি. ৫) চিত্তে, ইধাপি চিত্তে এৱ দট্ঠব্বো. তেনেৱাহ ‘‘যস্স চিত্তে কোপা ন সন্তী’’তি.
অভৱ-সদ্দস্স ৱিভৱ-সদ্দেন অত্থুদ্ধাৰে কাৰণমাহ ‘‘ৱিভৱোতি চ অভৱোতি চ অত্থতো এক’’ন্তি. ইতি-সদ্দো পকাৰৱচনোতি আহ ‘‘ইতি অনেকপ্পকাৰা ভৱাভৱতা’’তি. ৱীতিৱত্তোতি অতিক্কন্তো. এত্থ চ ‘‘যস্সা’’তি ইদং যো ৱীতিৱত্তোতি ৱিভত্তিৱিপৰিণামৱসেন যোজেতব্বং. তং ৱিগতভযন্তি তং এৱৰূপং যথাৱুত্তগুণসমন্নাগতং খীণাসৱং চিত্তকোপাভাৱতো ইতিভৱাভৱসমতিক্কমনতো চ ভযহেতুৱিগমেন ৱিগতভযং. ৱিৱেকসুখেন অগ্গফলসুখেন চ সুখিং, ৱিগতভযত্তা এৱ অসোকং. দেৱা নানুভৱন্তি দস্সনাযাতি অধিগতমগ্গে ঠপেত্ৱা সব্বেপি উপপত্তিদেৱা ৱাযমন্তাপি চিত্তচাৰদস্সনৱসেন দস্সনায দট্ঠুং নানুভৱন্তি ন অভিসম্ভুণন্তি ন সক্কোন্তি, পগেৱ মনুস্সা. সেক্খাপি হি পুথুজ্জনা ৱিয অৰহতো চিত্তপ্পৱত্তিং ন জানন্তি. তস্স দস্সনং দেৱানম্পি দুল্লভন্তি এত্থাপি চিত্তচাৰদস্সনৱসেন তস্স দস্সনং দেৱানম্পি দুল্লভং অলব্ভনীযং, দেৱেহিপি তং দস্সনং ন সক্কা পাপুণিতুন্তি এৱমত্থো গহেতব্বো. অভাৱত্থো হেত্থ দু-সদ্দো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু ৱিয.
৩৩৩. ভত্তাভিহাৰোতি অভিহৰিতব্বভত্তং. তস্স পন পমাণং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ চ থালিপাকসতানী’’তি ৱুত্তং. তত্থ একো থালিপাকো দসন্নং পুৰিসানং ভত্তং গণ্হাতি. লাভসক্কাৰসিলোকেনাতি এত্থ লাভো নাম চতুপচ্চযলাভো. সক্কাৰোতি তেসংযেৱ সুকতানং সুসঙ্খতানং লাভো. সিলোকোতি ৱণ্ণঘোসো. মনোমযং কাযন্তি ঝানমনেন নিব্বত্তং ব্ৰহ্মকাযং. উপপন্নোতি উপগতো. অত্তভাৱপ্পটিলাভোতি সৰীৰপটিলাভো. দ্ৱে ৱা তীণি ৱা মাগধকানি গামখেত্তানীতি এত্থ মাগধকং গামখেত্তং অত্থি খুদ্দকং, অত্থি মজ্ঝিমং, অত্থি মহন্তং. খুদ্দকং গামখেত্তং ইতো চত্তালীস উসভানি, এত্তো চত্তালীস উসভানীতি গাৱুতং হোতি. মজ্ঝিমং ইতো গাৱুতং, এত্তো গাৱুতন্তি অড্ঢযোজনং হোতি. মহন্তং ইতো দিযড্ঢগাৱুতং, এত্তো দিযড্ঢগাৱুতন্তি তিগাৱুতং হোতি. তেসু খুদ্দকেন গামখেত্তেন তীণি, খুদ্দকেন চ মজ্ঝিমেন চ দ্ৱে গামখেত্তানি তস্স অত্তভাৱো. তিগাৱুতঞ্হিস্স সৰীৰং. পৰিহৰিস্সামীতি পটিজগ্গিস্সামি গোপযিস্সামি. ৰক্খস্সেতন্তি ৰক্খস্সু এতং.
পঞ্চসত্থুকথাৱণ্ণনা
৩৩৪. সত্থাৰোতি গণসত্থাৰো. নাস্সস্সাতি ন এতস্স ভৱেয্য. তন্তি তং সত্থাৰং. তেনাতি অমনাপেন. সমুদাচৰেয্যামাতি কথেয্যাম. সম্মন্নতীতি অম্হাকং সম্মানং কৰোতি. তেনাহ ‘‘সম্মানেতী’’তি, সম্মন্নতীতি ৱা পৰেহি সম্মানীযতীতি অত্থো.
৩৩৫. নাসায পিত্তং ভিন্দেয্যুন্তি অচ্ছপিত্তং ৱা মচ্ছপিত্তং ৱা নাসাপুটে পক্খিপেয্যুং. পৰাভৱাযাতি অৱড্ঢিযা ৱিনাসায. অস্সতৰীতি ৱড়ৱায কুচ্ছিস্মিং গদ্ৰভস্সজাতা, তং অস্সেন সদ্ধিং সম্পযোজেন্তি, সা গব্ভং গণ্হিত্ৱা কালে সম্পত্তে ৱিজাযিতুং ন সক্কোতি, পাদেহি ভূমিং পহৰন্তী তিট্ঠতি, অথস্সা চত্তাৰো পাদে চতূসু খাণুকেসু বন্ধিত্ৱা কুচ্ছিং ফালেত্ৱা পোতকং নীহৰন্তি, সা তত্থেৱ মৰতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্তৱধায গব্ভং গণ্হাতী’’তি.
৩৩৯. পোত্থনিকন্তি ছুৰিকং, যং খৰন্তিপি ৱুচ্চতি.
নাড়াগিৰিপেসনকথাৱণ্ণনা
৩৪২. মা কুঞ্জৰ নাগমাসদোতি ভো, কুঞ্জৰ, বুদ্ধনাগং ৱধকচিত্তেন মা উপগচ্ছ. দুক্খন্তি দুক্খকাৰণত্তা দুক্খং. কথং তং দুক্খন্তি আহ ‘‘ন হি নাগহতস্সা’’তিআদি. নাগহতস্স সুগতিপটিক্খেপেন বুদ্ধনাগস্স ঘাতো দুগ্গতিদুক্খকাৰণন্তি দস্সেতি. ইতোতি ইতো জাতিতো. যতোতি যস্মা. ইতো পৰং যতোতি ইতো পৰং গচ্ছন্তস্সাতি ৱা অত্থো. মদোতি মানমদো. পমাদোতি পমত্তভাৱো. পটিকুটিতোতি সঙ্কুটিতো. অলক্খিকোতি অহিৰিকো. যত্ৰ হি নামাতি যো নাম.
পঞ্চৱত্থুযাচনকথাৱণ্ণনা
৩৪৩. তিকভোজনন্তি তীহি ভুঞ্জিতব্বভোজনং, তিণ্ণং একতো পটিগ্গহেত্ৱা ভুঞ্জিতুং পঞ্ঞপেস্সামীতি অত্থো. কোকালিকোতিআদীনি চতুন্নং দেৱদত্তপক্খিযানং গণপামোক্খানং নামানি. আযুকপ্পন্তি একং মহাকপ্পং অসীতিভাগং কত্ৱা ততো একভাগমত্তং কালং অন্তৰকপ্পসঞ্ঞিতং কালং.
আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচাতি (উদা. অট্ঠ. ৪৮) দেৱদত্তো সব্বং সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগং নিপ্ফাদেত্ৱা ‘‘একংসেনেৱ অজ্জ আৱেণিকং উপোসথং সঙ্ঘকম্মঞ্চ কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা এতং ‘‘অজ্জতগ্গে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ অঞ্ঞত্ৰেৱ ভগৱতাতি ৱিনা এৱ ভগৱন্তং, তং সত্থাৰং অকত্ৱাতি অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ ভিক্খুসঙ্ঘা উপোসথং কৰিস্সামি সঙ্ঘকম্মানি চাতি ভগৱতো ওৱাদকাৰকং ভিক্খুসঙ্ঘং ৱিনা মং অনুৱত্তন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আৱেণিকং উপোসথং সঙ্ঘকম্মানি চ কৰিস্সামি. অজ্জতগ্গে, ভন্তে, দেৱদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতীতি ভেদকাৰকানং সব্বেসং দেৱদত্তেন সজ্জিতত্তা ‘‘একংসেনেৱ দেৱদত্তো অজ্জ সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ. ভিন্দিস্সতীতি দ্ৱিধা কৰিস্সতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং অৱীচিমহানিৰযুপ্পত্তিসংৱত্তনিযং কপ্পট্ঠিযং অতেকিচ্ছং দেৱদত্তেন নিব্বত্তিযমানং সঙ্ঘভেদকম্মং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি কুসলাকুসলেসু যথাক্কমং সপ্পুৰিসাসপ্পুৰিসানং সুকৰা পটিপত্তি, ন পন নেসং অকুসলকুসলেসূতি ইদমত্থৱিভাৱনং উদানং উদানেসি.
তত্থ সুকৰং সাধুনা সাধূতি অত্তনো পৰেসঞ্চ হিতং সাধেতীতি সাধু, সম্মাপটিপন্নো. তেন সাধুনা সাৰিপুত্তাদিনা সাৱকেন পচ্চেকসম্বুদ্ধেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অঞ্ঞেন ৱা লোকিযসাধুনা সাধু সুন্দৰং ভদ্দকং অত্তনো পৰেসঞ্চ হিতসুখাৱহং সুকৰং সুখেন কাতুং সক্কা. সাধু পাপেন দুক্কৰন্তি তদেৱ পন ৱুত্তলক্খণং সাধু পাপেন দেৱদত্তাদিনা পাপপুগ্গলেন দুক্কৰং কাতুং ন সক্কা, ন সো তং কাতুং সক্কোতীতি অত্থো. পাপং পাপেন সুকৰন্তি পাপং অসুন্দৰং অত্তনো পৰেসঞ্চ অনত্থাৱহং পাপেন যথাৱুত্তপাপপুগ্গলেন সুকৰং সুখেন কাতুং সক্কুণেয্যং. পাপমৰিযেহি দুক্কৰন্তি অৰিযেহি পন বুদ্ধাদীহি তং পাপং দুক্কৰং দুৰভিসম্ভৱং. সেতুঘাতোযেৱ হি তেসং তত্থাতি দীপেতি.
সঙ্ঘভেদকথাৱণ্ণনা
৩৪৫. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আদেসনাপাটিহাৰিযানুসাসনিযাতিআদীসু পৰস্স চিত্তং ঞত্ৱা কথনং আদেসনাপাটিহাৰিযং, সাৱকানঞ্চ বুদ্ধানঞ্চ সততং ধম্মদেসনং অনুসাসনীপাটিহাৰিযং, ইদ্ধিৱিধং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং. তত্থ ইদ্ধিপাটিহাৰিযেন সদ্ধিং অনুসাসনীপাটিহাৰিযং মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স আচিণ্ণং, আদেসনাপাটিহাৰিযেন সদ্ধিং অনুসাসনীপাটিহাৰিযং ধম্মসেনাপতিস্স. তেন ৱুত্তং ‘‘আযস্মা সাৰিপুত্তো আদেসনাপাটিহাৰিযানুসাসনিযা ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৱদী’’তিআদি. তদা হি দ্ৱীসু অগ্গসাৱকেসু ধম্মসেনাপতি তেসং ভিক্খূনং চিত্তচাৰং ঞত্ৱা ধম্মং দেসেসি, মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ৱিকুব্বনং দস্সেত্ৱা ধম্মং দেসেসি, পাড়িযঞ্চেত্থ দ্ৱিন্নম্পি থেৰানং দেসনায ধম্মচক্খুপটিলাভোৱ দস্সিতো. দীঘভাণকা পন এৱং ৱদন্তি ‘‘ভগৱতা পেসিতেসু দ্ৱীসু অগ্গসাৱকেসু ধম্মসেনাপতি তেসং চিত্তচাৰং ঞত্ৱা ধম্মং দেসেসি, থেৰস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা পঞ্চসতাপি ভিক্খূ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. অথ নেসং মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ৱিকুব্বনং দস্সেত্ৱা ধম্মং দেসেসি, তং সুত্ৱা সব্বে অৰহত্তফলে পতিট্ঠহিংসূ’’তি. দেৱদত্তং উট্ঠাপেসীতি জণ্ণুকেন হদযমজ্ঝে পহৰিত্ৱা উট্ঠাপেসি.
৩৪৬. সৰসীতি সৰো. সুৱিক্খালিতন্তি সুট্ঠু ৱিক্খালিতং, সুৱিসোধিতং কত্ৱাতি অত্থো. সংখাদিত্ৱাতি সুট্ঠু খাদিত্ৱা. মহিং ৱিকুব্বতোতি মহিং দন্তেহি ৱিলিখন্তস্স. নদীসু ভিসং ঘসানস্সাতি যোজেতব্বং. নদীতি চেত্থ মহাসৰো অধিপ্পেতো. জগ্গতোতি হত্থিযূথং পালেন্তস্স. ভিঙ্কোৱাতি হত্থিপোতকো ৱিয. মমানুকুব্বন্তি মং অনুকৰোন্তো.
৩৪৭. দূতেয্যন্তি দূতকম্মং. গন্তুমৰহতীতি দূতেয্যসঙ্খাতং সাসনং হৰিতুং ধাৰেত্ৱা হৰিতুং অৰহতি. সোতাতি যং অস্স সাসনং দেন্তি, তস্স সোতা. সাৱেতাতি তং উগ্গণ্হিত্ৱা ‘‘ইদং নাম তুম্হেহি ৱুত্ত’’ন্তি পটিসাৱেতা. উগ্গহেতাতি সুউগ্গহিতং কত্ৱা উগ্গহেতা. ধাৰেতাতি সুধাৰিতং কত্ৱা ধাৰেতা. ৱিঞ্ঞাতাতি অত্তনা তস্স অত্থং জানিতা. ৱিঞ্ঞাপেতাতি পৰং ৱিজানাপেতা. সহিতাসহিতস্সাতি ‘‘ইদং সহিতং, ইদং অসহিত’’ন্তি এৱং সহিতাসহিতস্স কুসলো উপগতানুপগতেসু ছেকো সাসনং আৰোচেন্তো সহিতাসহিতং সল্লক্খেত্ৱা আৰোচেতি. ন ব্যথতীতি ন ৱেধতি ন ছম্ভতি. উগ্গৱাদিনিন্তি ফৰুসৱচনেন সমন্নাগতং. পুচ্ছিতোতি পটিঞ্ঞত্থায পুচ্ছিতো.
৩৪৮. অট্ঠহি, ভিক্খৱে, অসদ্ধম্মেহীতিআদীসু অসদ্ধম্মেহীতি (ইতিৱু. অট্ঠ. ৮৯) অসতং ধম্মেহি, অসন্তেহি ৱা অসোভনেহি ৱা ধম্মেহি. অভিভূতোতি অজ্ঝোত্থটো. পৰিযাদিন্নচিত্তোতি খেপিতচিত্তো লাভাদিহেতুকেন ইচ্ছাচাৰেন মানমদাদিনা চ খযং পাপিতকুসলচিত্তো. অথ ৱা পৰিযাদিন্নচিত্তোতি পৰিতো আদিন্নচিত্তো, ৱুত্তপ্পকাৰেন অকুসলকোট্ঠাসেন যথা কুসলচিত্তস্স উপ্পত্তিৱাৰো ন হোতি, এৱং সমন্ততো গহিতচিত্তসন্তানোতি অত্থো. অপাযে নিব্বত্তনাৰহতায আপাযিকো. তত্থপি অৱীচিসঙ্খাতে মহানিৰযে উপ্পজ্জতীতি নেৰযিকো. একং অন্তৰকপ্পং পৰিপুণ্ণমেৱ কত্ৱা তত্থ তিট্ঠতীতি কপ্পট্ঠো. অতেকিচ্ছোতি বুদ্ধেহিপি অনিৱত্তনীযত্তা অৱীচিনিব্বত্তিযা তিকিচ্ছাভাৱতো অতেকিচ্ছো, অতিকিচ্ছনীযোতি অত্থো. লাভেনাতি লাভেন হেতুভূতেন. অথ ৱা লাভহেতুকেন মানাদিনা. লাভঞ্হি নিস্সায ইধেকচ্চে পুগ্গলা পাপিচ্ছা ইচ্ছাপকতা ইচ্ছাচাৰে ঠত্ৱা ‘‘লাভং নিব্বত্তেস্সামা’’তি অনেকৱিহিতং অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জিত্ৱা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. অপৰে যথালাভং লভিত্ৱা তংনিমিত্তং মানাতিমানমদমচ্ছৰিযাদিৱসেন পমাদং আপজ্জিত্ৱা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি, অযঞ্চ তাদিসো. তেন ৱুত্তং ‘‘লাভেন, ভিক্খৱে, অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো’’তিআদি. অসক্কাৰেনাতি হীড়েত্ৱা পৰিভৱিত্ৱা পৰেহি অত্তনি পৱত্তিতেন অসক্কাৰেন, অসক্কাৰহেতুকেন ৱা মানাদিনা. অসন্তগুণসম্ভাৱনাধিপ্পাযেন পৱত্তা পাপা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৱো পাপিচ্ছতা, তায. ‘‘অহং বুদ্ধো ভৱিস্সামি, ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি হি তস্স ইচ্ছা উপ্পন্না. কোকালিকাদযো পাপা লামকা মিত্তা এতস্সাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৱো পাপমিত্ততা, তায.
৩৪৯. অভিভুয্যাতি অভিভৱিত্ৱা মদ্দিত্ৱা.
৩৫০. তীহি, ভিক্খৱে, অসদ্ধম্মেহীতিআদি ৱুত্তনযমেৱ. ওৰমত্তকেন ৱিসেসাধিগমেন অন্তৰা ৱোসানং আপাদীতি এত্থ পন অযমত্থো. ওৰমত্তকেনাতি অপ্পমত্তকেন ঝানাভিঞ্ঞামত্তেন. ৱিসেসাধিগমেনাতি উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমেন. অন্তৰাতি ৱেমজ্ঝে. ৱোসানং আপাদীতি অকতকিচ্চোৱ সমানো ‘‘কতকিচ্চোম্হী’’তি মঞ্ঞমানো সমণধম্মতো ৱিগমং আপজ্জি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ঝানাভিঞ্ঞাহি উত্তৰিকৰণীযে অধিগন্তব্বে মগ্গফলে অনধিগতে সতিযেৱ তং অনধিগন্ত্ৱা সমণধম্মতো ৱিগমং আপজ্জীতি. ইতি ভগৱা ইমিনা সুত্তেন ৱিসেসতো পুথুজ্জনভাৱে আদীনৱং পকাসেতি ‘‘ভাৰিযো পুথুজ্জনভাৱো, যত্ৰ হি নাম ঝানাভিঞ্ঞাপৰিযোসানা সম্পত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱাপি অনেকানত্থাৱহং নানাৱিধদুক্খহেতুঅসন্তগুণসম্ভাৱনং অসপ্পুৰিসসংসগ্গং আলসিযানুযোগঞ্চ অৱিজহন্তো অৱীচিসংৱত্তনিকং কপ্পট্ঠিযং অতেকিচ্ছং কিব্বিসং পসৱতী’’তি.
গাথাসু মাতি পটিসেধে নিপাতো. জাতূতি একংসেন. কোচীতি সব্বসঙ্গাহকৱচনং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইমস্মিং সত্তলোকে কোচি পুগ্গলো একংসেন পাপিচ্ছো মা হোতূতি. তদমিনাপি জানাথ, পাপিচ্ছানং যথা গতীতি পাপিচ্ছানং পুগ্গলানং যথাগতি যাদিসী নিব্বত্তি যাদিসো অভিসম্পৰাযোতি ইমিনাপি কাৰণেন জানাথাতি দেৱদত্তং নিদস্সেন্তো এৱমাহ.
পণ্ডিতোতি সমঞ্ঞাতোতি পৰিযত্তিবাহুসচ্চেন পণ্ডিতোতি ঞাতো. ভাৱিতত্তোতি সম্মতোতি ঝানাভিঞ্ঞাহি ভাৱিতচিত্তোতি সম্ভাৱিতো. তথা হি সো ‘‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৱো গোধিপুত্তো’’তি ধম্মসেনাপতিনাপি পসংসিতো অহোসি. জলংৱ যসসা অট্ঠা, দেৱদত্তোতি ৱিস্সুতোতি অত্তনো কিত্তিযা পৰিৱাৰেন চ জলন্তো ৱিয ওভাসন্তো ৱিয ঠিতো দেৱদত্তোতি এৱং ৱিস্সুতো পাকটো অহোসি. ‘‘মে সুত’’ন্তিপি পাঠো, মযা সুতং সুতমত্তং, কতিপাহেনেৱ অতথাভূতত্তা তস্স তং পণ্ডিচ্চাদিসৱনমত্তমেৱাতি অত্থো.
সো পমাদং অনুচিণ্ণো, আসজ্জ নং তথাগতন্তি সো এৱংভূতো দেৱদত্তো ‘‘বুদ্ধোপি সাকিযপুত্তো, অহম্পি সাকিযপুত্তো, বুদ্ধোপি সমণো, অহম্পি সমণো, বুদ্ধোপি ইদ্ধিমা, অহম্পি ইদ্ধিমা, বুদ্ধোপি দিব্বচক্খুকো, দিব্বসোতচেতোপৰিযঞাণলাভী, বুদ্ধোপি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ধম্মে জানাতি, অহম্পি তে জানামী’’তি অত্তনো পমাণং অজানিত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধং অত্তনা সমসমট্ঠপনেন পমাদং আপজ্জন্তো ‘‘ইদানাহং বুদ্ধো ভৱিস্সামি, ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি অভিমাৰপযোজনাদিনা তথাগতং আসজ্জ আসাদেত্ৱা ৱিহেঠেত্ৱা. ‘‘পমাদমনুজিণ্ণো’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো – পমাদং ৱুত্তনযেন পমজ্জন্তো পমাদং নিস্সায ভগৱতা সদ্ধিং যুগগ্গাহচিত্তুপ্পাদেন সহেৱ ঝানাভিঞ্ঞাহি অনুজিণ্ণো পৰিহীনোতি. অৱীচিনিৰযং পত্তো, চতুদ্ৱাৰং ভযানকন্তি জালানং তত্থ উপ্পন্নসত্তানং ৱা নিৰন্তৰতায ‘‘অৱীচী’’তি লদ্ধনামং চতূসু পস্সেসু চতুমহাদ্ৱাৰযোগেন চতুদ্ৱাৰং অতিভযানকং মহানিৰযং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন পত্তো. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘চতুক্কণ্ণো চতুদ্ৱাৰো, ৱিভত্তো ভাগসো মিতো;
অযোপাকাৰপৰিযন্তো, অযসা পটিকুজ্জিতো.
‘‘তস্স অযোমযা ভূমি, জলিতা তেজসা যুতা;
সমন্তা যোজনসতং, ফৰিত্ৱা তিট্ঠতি সব্বদা’’তি. (ম. নি. ৩.২৫০, ২৬৭; অ. নি. ৩.৩৬);
অদুট্ঠস্সাতি অদুট্ঠচিত্তস্স. দুব্ভেতি দুস্সেয্য. তমেৱ পাপং ফুসতীতি তমেৱ অদুট্ঠদুব্ভিং পাপপুগ্গলং পাপং নিহীনং পাপফলং ফুসতি পাপুণাতি অভিভৱতি. ভেস্মাতি ৱিপুলভাৱেন গম্ভীৰভাৱেন চ ভিংসাপনো, ভিংসাপেন্তো ৱিয ৱিপুলগম্ভীৰোতি অত্থো. ৱাদেনাতি দোসেন. উপহিংসতীতি বাধতি আসাদেতি. ৱাদো তম্হি ন ৰূহতীতি তস্মিং তথাগতে পৰেন আৰোপিযমানো দোসো ন ৰুহতি ন তিট্ঠতি, ৱিসকুম্ভো ৱিয সমুদ্দস্স ন তস্স ৱিকাৰং জনেতীতি অত্থো.
এৱং ছহি গাথাহি পাপিচ্ছতাদিসমন্নাগতস্স নিৰযূপগভাৱদস্সনেন দুক্খতো অপৰিমুত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি তপ্পটিপক্খধম্মসমন্নাগতস্স দুক্খক্খযং দস্সেন্তো ‘‘তাদিসং মিত্ত’’ন্তি ওসানগাথমাহ. তস্সত্থো – যস্স সম্মা পটিপন্নস্স মগ্গানুগো পটিপত্তিমগ্গং অনুগতো সম্মা পটিপন্নো অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগমেন সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স খযং পৰিযোসানং পাপুণেয্য, তাদিসং বুদ্ধং বুদ্ধসাৱকং ৱা পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো অত্তনো মিত্তং কুব্বেথ তেন মেত্তিং কৰেয্য, তঞ্চ সেৱেথ তমেৱ পযিৰুপাসেয্যাতি.
কিং পনেতং সুত্তং দেৱদত্তস্স নিৰযূপপত্তিতো পুব্বে ভাসিতং, উদাহু পচ্ছাতি? ইতিৱুত্তকট্ঠকথাযং (ইতিৱু. অট্ঠ. ৮৯) তাৱ –
‘‘দেৱদত্তে হি অৱীচিমহানিৰযং পৱিট্ঠে দেৱদত্তপক্খিকা অঞ্ঞতিত্থিযা ‘সমণেন গোতমেন অভিসপিতো দেৱদত্তো পথৱিং পৱিট্ঠো’তি অব্ভাচিক্খিংসু. তং সুত্ৱা সাসনে অনভিপ্পসন্না মনুস্সা ‘সিযা নু খো এতদেৱং, যথা ইমে ভণন্তী’তি আসঙ্কং উপ্পাদেসুং. তং পৱত্তিং ভিক্খূ ভগৱতো আৰোচেসুং. অথ খো ভগৱা ‘ন, ভিক্খৱে, তথাগতা কস্সচি অভিসপং দেন্তি, তস্মা ন দেৱদত্তো মযা অভিসপিতো, অত্তনো কম্মেনেৱ নিৰযং পৱিট্ঠো’তি ৱত্ৱা তেসং মিচ্ছাগাহং পটিসেধেন্তো ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং অভাসী’’তি –
ৱুত্তং, তস্মা তেসং মতেন তস্স নিৰযূপপত্তিতো পচ্ছাপি ভগৱা ইদং সুত্তমভাসীতি ৱেদিতব্বং. ইধ পন তস্স নিৰযূপপত্তিতো পঠমমেৱ উপ্পন্নে ৱত্থুম্হি ভাসিতং পাড়িআৰুড়্হন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘অৱীচিনিৰযং পত্তো’’তি ইদং পন আসংসাযং অতীতৱচনন্তি ৱুত্তং, আসংসাতি চেত্থ অৱস্সম্ভাৱিনী অত্থসিদ্ধি অধিপ্পেতা. অৱস্সম্ভাৱিনিঞ্হি অত্থসিদ্ধিমপেক্খিত্ৱা অনাগতম্পি ভূতং ৱিয ৱোহৰন্তি, তঞ্চ সদ্দলক্খণানুসাৰেন ৱেদিতব্বং.
সঙ্ঘভেদকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপালিপঞ্হকথাৱণ্ণনা
৩৫১. উপালিপঞ্হে যং ৱত্তব্বং, তং অট্ঠকথাযং দস্সিতমেৱ. তত্থ অনুনযন্তোতি অনুজানাপেন্তো, ভেদস্স অনুৰূপং ৱা বোধেন্তো, যথা ভেদো হোতি, এৱং ভিন্দিতব্বে ভিক্খূ ৱিঞ্ঞাপেন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন তুম্হাক’’ন্তিআদি.
৩৫২. অট্ঠাৰসভেদকৰৱত্থুম্হি দস অকুসলকম্মপথা সংকিলিট্ঠধম্মতায ৱোদানধম্মপঅপক্খত্তা ‘‘অধম্মো’’তি দস্সিতা, তথা উপাদানাদযো, বোধিপক্খিযধম্মানং একন্তানৱজ্জভাৱতো নত্থি অধম্মভাৱো, ভগৱতা পন দেসিতাকাৰেন হাপেত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা ৱা কথনং যথাধম্মং অকথনন্তি কত্ৱা অধম্মভাৱোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তযো সতিপট্ঠানা’’তিআদি. নিয্যানিকন্তি সপাটিহীৰং অপ্পটিহতং হুত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. তথেৱাতি ইমিনা ‘‘এৱং অম্হাক’’ন্তিআদিনা ৱুত্তমত্থং আকড্ঢতি. কাতব্বং কম্মং ধম্মো নামাতি যথাধম্মং কৰণতো ধম্মো নাম, ইতৰং ৱুত্তৱিপৰিযাযতো অধম্মো নাম.
ৰাগৱিনযো…পে… অযং ৱিনযো নামাতি ৰাগাদীনং ৱিনযনতো সংৱৰণতো পজহনতো পটিসঙ্খানতো চ ৱিনযো নাম, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ইতৰো অৱিনযো. ৱত্থুসম্পত্তিআদিৱসেন সব্বেসং ৱিনযকম্মানং অকুপ্পতাতি আহ ‘‘ৱত্থুসম্পত্তি…পে… অযং ৱিনযো নামা’’তি. তপ্পটিপক্খতো অৱিনযো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ৱত্থুৱিপত্তী’’তিআদি. যাসং আপন্নস্স পব্বজ্জা সাৱসেসা, তা আপত্তিযো সাৱসেসা.
৩৫৪. আপাযিকোতিআদিগাথাসু (ইতিৱু. অট্ঠ. ১৮) সঙ্ঘস্স ভেদসঙ্খাতে ৱগ্গে ৰতোতি ৱগ্গৰতো. অধম্মিকতায অধম্মে ভেদকৰৱত্থুম্হি সঙ্ঘভেদসঙ্খাতে এৱ চ অধম্মে ঠিতোতি অধম্মট্ঠো. যোগক্খেমা পধংসতীতি হিততো পৰিহাযতি, চতূহিপি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং নাম অৰহত্তং নিব্বানঞ্চ, ততো পনস্স ধংসনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞতো সঙ্ঘতট্ঠেন সঙ্ঘং, ততো এৱ এককম্মাদিৱিধানযোগেন সমগ্গং সহিতং ভিন্দিত্ৱা পুব্বে ৱুত্তলক্খণেন সঙ্ঘভেদেন ভিন্দিত্ৱা. কপ্পন্তি অন্তৰকপ্পসঙ্খাতং আযুকপ্পং. নিৰযম্হীতি অৱীচিমহানিৰযম্হি.
সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গীতি (ইতিৱু. অট্ট. ১৯) সুখস্স পচ্চযভাৱতো সামগ্গী ‘‘সুখা’’তি ৱুত্তা যথা ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি (ধ. প. ১৯৪). সমগ্গানঞ্চনুগ্গহোতি সমগ্গানং সামগ্গিঅনুমোদনেন অনুগ্গণ্হনং সামগ্গিঅনুৰূপং ৱা, যথা তে সামগ্গিং ন ৱিজহন্তি, তথা গহণং ঠপনং অনুবলপ্পদানন্তি অত্থো. সমগ্গং কত্ৱানাতি ভিন্নং সঙ্ঘং সঙ্ঘৰাজিপ্পত্তং ৱা সমগ্গং সহিতং কত্ৱা. কপ্পন্তি আযুকপ্পমেৱ. সগ্গম্হি মোদতীতি কামাৱচৰদেৱলোকে অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অভিভৱিত্ৱা দিব্বসুখং অনুভৱন্তো ইচ্ছিতনিব্বত্তিযা চ মোদতি পমোদতি লড়তি কীড়তি.
৩৫৫. সিযা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকোতিআদি পাড়িঅনুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘পঞ্চহি, উপালি, আকাৰেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি কম্মেন উদ্দেসেন ৱোহৰন্তো অনুস্সাৱনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি এৱং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪৫৮) আগতম্পি সঙ্ঘভেদলক্খণং ইধ ৱুত্তেন কিং নানাকৰণন্তি দস্সেতুং ‘‘পৰিৱাৰে পনা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৱিসুং পৰিসং গহেত্ৱা কতৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহস্স কম্মং ৱা কৰোন্তস্স উদ্দেসং ৱা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তৰিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ‘‘ৱট্টতী’’তি সঞ্ঞায ৱা কৰোন্তস্স ভেদোৱ হোতি, ন আনন্তৰিযকম্মং. ততো ঊনপৰিসায কৰোন্তস্স নেৱ সঙ্ঘভেদো ন আনন্তৰিযং. সব্বন্তিমেন হি পৰিচ্ছেদেন নৱন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তৰিযকম্মং হোতি, অনুৱত্তকানং অধম্মৱাদীনং মহাসাৱজ্জং কম্মং, ধম্মৱাদিনো অনৱজ্জা. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
উপালিপঞ্হকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.