গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
১. সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযৱন্দনা সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৱনিস্সযৱিসুদ্ধিপটিৱেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৱণ্ণনাসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৱ তেসং উগ্গহণধাৰণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থন্তি. অথ ৱা মঙ্গলভাৱতো, সব্বকিৰিযাসু পুব্বকিচ্চভাৱতো, পণ্ডিতেহি সমাচৰিতভাৱতো, আযতিং পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযাতি. অথ ৱা ৰতনত্তযপণামকৰণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৱিসেসনিব্বত্তনত্থং, তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানত্থং, অন্তৰা চ তস্স অসংকোচাপনত্থং, তদুভযং অনন্তৰাযেন অট্ঠকথায পৰিসমাপনত্থন্তি ইদমেৱ চ পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো…পে… তস্সানুভাৱেনা’’তি. ৱত্থুত্তযপূজা হি নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসংবুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপভাৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. যথাহ ‘‘পূজাৰহে পূজযতো’’তিআদি (ধ. প. ১৯৫; অপ. থেৰ ১.১০.১), তথা ‘‘যে, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না, অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতী’’তিআদি (ইতিৱু. ৯০).
‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;
ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স;
ধম্মোতি…পে…, সঙ্ঘোতি…পে…, জম্বুদীপস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬);
তথা ‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১). ‘‘অৰঞ্ঞে ৰুক্খমূলে ৱা…পে… ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি (সং. নি. ১.২৪৯) চ.
তত্থ যস্স ৱত্থুত্তযস্স ৱন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিনা গাথত্তযমাহ. গুণাতিসযযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতং পযোজনং সাধেতীতি. তত্থ যস্সা দেসনায সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা ন ৱিনযদেসনা ৱিয কৰুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৱ তাৱ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসৰতনানং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধতীতি অত্থো. পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবন্ধতীতি অত্থো. কৰুণায সীতলং কৰুণাসীতলং, কৰুণাসীতলং হদযং অস্সাতি কৰুণাসীতলহদযো, তং কৰুণাসীতলহদযং.
তত্থ কিঞ্চাপি পৰেসং হিতোপসংহাৰসুখাদিঅপৰিহানিচ্ছনসভাৱতায, ব্যাপাদাৰতীনং উজুৱিপচ্চনীকতায চ সত্তসন্তানগতসন্তাপৱিচ্ছেদনাকাৰপৱত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৱকাৰণতা উপলব্ভতি, তথাপি পৰদুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিযা পৰূপতাপাসহনৰসা অৱিহিংসাভূতা কৰুণাৱ ৱিসেসেন ভগৱতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৱিয সীতিভাৱনিমিত্তন্তি ৱুত্তং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. কৰুণামুখেন ৱা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
অথ ৱা ছঅসাধাৰণঞাণৱিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিৰৱসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয সৱিসযব্যাপিতায মহাকৰুণাভাৱমুপগতা কৰুণাৱ ভগৱতো অভিসযেন হদযসীতলভাৱহেতূতি আহ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি.
অথ ৱা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতিভাৱনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৱিসেসকাৰণতায তাসম্পি কাৰণন্তি কৰুণাৱ ভগৱতো ‘‘হদযসীতলভাৱকাৰণ’’ন্তি ৱুত্তা. কৰুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা, কৰুণানুভাৱনিব্বাপিযমানসংসাৰদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৱতো পৰদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তৰূপস্সেৱ নিৰৱসেসবুদ্ধকৰধম্মসম্ভৰণনিযতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্ঘাটসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৱস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. এতস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে তীসুপি অৱত্থাসু ভগৱতো কৰুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞাৱ ঞেয্যাৱৰণপ্পহানতো পকাৰেহি ধম্মসভাৱজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. সৱাসনপ্পহানতো ৱিসেসেন হতং সমুগ্ঘাটিতং ৱিহতং. পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৱিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতং. মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো, অৱিজ্জা. স্ৱেৱ ৱিসযসভাৱপটিচ্ছাদনকৰণতো অন্ধকাৰসৰিক্খতায তমো ৱিযাতি তমো. পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং. সব্বেসম্পি হি খীণাসৱানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৱিজ্জন্ধকাৰস্স ৱিহতভাৱে সদ্ধাধিমুত্তেহি ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৱকেহি পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৱাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৱিসেসো ৱিজ্জতীতি সাতিসযেন অৱিজ্জাপ্পহানেন ভগৱন্তং থোমেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.
অথ ৱা অন্তৰেন পৰোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৱিজ্জন্ধকাৰৱিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তথা সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৱসীভাৱস্স সমধিগতত্তা, পৰসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৱেন সম্মদেৱ তস্স পৱত্তিতত্তা ভগৱাৱ ৱিসেসতো মোহতমৱিগমেন থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৱতো পটিৱেধপঞ্ঞা ৱিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৱা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা.
অথ ৱা ভগৱতো ঞাণস্স ঞেয্যপৰিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৱাৱবোধনসমত্থেন অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৱচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স ৱিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধাৰণো ভগৱতো মোহতমৱিনাসোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. এত্থ চ মোহতমৱিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৱৰণঞাণং কাৰণূপচাৰেন সসন্তানে মোহতমৱিধমনন্তি দট্ঠব্বং. অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সৱাসনপ্পহানমেৱ হি কিলেসানং ঞেয্যাৱৰণপহানন্তি, পৰসন্তানে পন মোহতমৱিধমনস্স কাৰণভাৱতো ফলূপচাৰেন অনাৱৰণঞাণং ‘‘মোহতমৱিধমন’’ন্তি ৱুচ্চতীতি.
কিং পন কাৰণং অৱিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৱেকো পহানসম্পত্তিৱসেন ভগৱতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযং নিৰৱসেসকিলেসপহানন্তি? তপ্পহানৱচনেনেৱ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতস্স জোতিতভাৱতো. ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিৰৱসেসঅৱিজ্জাপ্পহানেন ন পহীযতীতি.
অথ ৱা ৱিজ্জা ৱিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা নিৰৱসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা সংসাৰপ্পৱত্তিযা চ অৱিজ্জা পধানকাৰণন্তি তব্বিঘাতৱচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৱুত্তো এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.
নৰা চ অমৰা চ নৰামৰা, সহ নৰামৰেহীতি সনৰামৰো, সনৰামৰো চ সো লোকো চাতি সনৰামৰলোকো, তস্স গৰূতি সনৰামৰলোকগৰু, তং সনৰামৰলোকগৰুং. এতেন দেৱমনুস্সানং ৱিয তদৱসিট্ঠসত্তানম্পি যথাৰহং গুণৱিসেসাৱহতায ভগৱতো উপকাৰতং দস্সেতি. ন চেত্থ পধানাপ্পধানভাৱো চোদেতব্বো. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৱিয নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘সৰাজিকায পৰিসাযা’’তি (অপ. অট্ঠ. ১.১.৮২). কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খাৰোকাসৱসেন তিৱিধো লোকো, গৰুভাৱস্স পন অধিপ্পেতত্তা গৰুকৰণসমত্থস্সেৱ সত্তলোকস্স ৱসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৱুচ্চতি. অমৰগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা.
অথ ৱা সমূহত্থো লোক-সদ্দো সমুদাযৱসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. সহ নৰেহীতি সনৰা, সনৰা চ তে অমৰা চাতি সনৰামৰা, তেসং লোকোতি সনৰামৰলোকোতি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. অমৰ-সদ্দেন চেত্থ ৱিসুদ্ধিদেৱাপি সঙ্গয্হন্তি. তে হি মৰণাভাৱতো পৰমত্থতো অমৰা, নৰামৰানংযেৱ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭). তথা হি সব্বানত্থপৰিহৰণপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তমুপকাৰিতায অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং উত্তমং গাৰৱট্ঠানং. তেন ৱুত্তং ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তি.
সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায দুতৱিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীড়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদি- দোসৰহিতমৱহসিতৰাজহংসৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৱিপুলনিম্মলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসসহিতমভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধি নিৰৱজ্জতায সোভনমেৱাতি.
অথ ৱা সযম্ভূঞাণেন সকলমপি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো, তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তিআদিনা নযেন (মহানি. ৩৮) অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বোতি.
অথ ৱা সুন্দৰং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৱ ৱা গতো অধিগতোতি সুগতো. যস্মা ৱা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৱেনেয্যানং যথাৰহং কালযুত্তমেৱ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতি ৱদতীতি সুগতো দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং.
পুঞ্ঞপাপকেহি উপপজ্জনৱসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৱৱিসেসা. তা পন নিৰযাদিৱসেন পঞ্চৱিধা. তা হি সকলস্সপি ভৱগামিকম্মস্স অৰিযমগ্গাধিগমেন অৱিপাকাৰহভাৱকৰণেন নিৱত্তিতত্তা ভগৱা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৱিসংযুত্তোতি আহ ‘‘গতিৱিমুত্ত’’ন্তি. এতেন ভগৱতো কত্থচিপি অপৰিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৱা ‘‘দেৱাতিদেৱো’’তি ৱুচ্চতি. তেনাহ –
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
তংতংগতিসংৱত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৱ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৱতো গতিপৰিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৱ ভগৱা সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসসত্তনিকাযেহি সুপৰিমুত্তো. তং গতিৱিমুত্তং. ৱন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৱা অত্থো.
অথ ৱা গতিৱিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৱন্তং থোমেতি. এত্থ হি দ্ৱীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা অত্তহিতসম্পত্তিতো পৰহিতপটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৱৰণঞাণাধিগমতো, সৱাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপহানতো, অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৱেদিতব্বা. পৰহিতপটিপত্তি লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনতো, ৱিৰুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযৱসেন ঞাণপৰিপাককালাগমনতো চ. সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৱিধা পৰহিতপটিপত্তি, তিৱিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি, কথং? ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পৰহিতপটিপত্তি, সম্মাগদনত্থেন সুগত-সদ্দেন পযোগতো পৰহিতপটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং গতিৱিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগত-সদ্দেন তিৱিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৱসিট্ঠত্থেন তেন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চ সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তি পৰহিতপটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি.
অথ ৱা তীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা – হেতুতো ফলতো উপকাৰতো চ. তত্থ হেতু মহাকৰুণা, সা পঠমপদেন দস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং ঞাণসম্পদা পহানসম্পদা আনুভাৱসম্পদা ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু ঞাণপহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগত-সদ্দেন পকাসিতা হোন্তি, আনুভাৱসম্পদা পন ততিযপদেন, ৰূপকাযসম্পদা যথাৱুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগত-সদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা ৱিনা তদভাৱতো. উপকাৰো অনন্তৰং অবাহিৰং কৰিত্ৱা তিৱিধযানমুখেন ৱিমুত্তিধম্মদেসনা. সো সম্মাগদনত্থেন সুগত-সদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকৰুণায সঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি কৰুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং সম্মাসম্বোধীতি ৱুচ্চতীতি. সম্মাগমনত্থেন সুগত-সদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগ-সস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসাদি-অন্তদ্ৱযৰহিতায কৰুণাপঞ্ঞাপৰিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগত-সদ্দস্স. ইতৰেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসাৰমহোঘতো সত্তসন্তাৰণঞ্হেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু পধানেন পৰহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ইতৰেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং দস্সেতি. তেন চ অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং, উত্তমৱন্দনীযভাৱং, অত্তনো চ ৱন্দনকিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দস্সেতি.
এত্থ চ কৰুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো ভগৱতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তিআদিনা ৱিপঞ্চীযতীতি. কৰুণাগহণেন চ উপগমনং নিৰুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন অপগমনং. তথা কৰুণাগহণেন লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি লোকৱোহাৰৱিসযত্তা কৰুণায, পঞ্ঞাগহণেন সমঞ্ঞায অনতিধাৱনং. সভাৱানৱবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৱিত্ৱা সত্তাদিপৰামসনং হোতীতি. তথা কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং চতুপটিসম্ভিদাঞাণং চতুৱেসাৰজ্জঞাণং, কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাধাৰণঞাণানি ছ অভিঞ্ঞা অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণানি দস বলানি চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি সোড়স ঞাণচৰিযা অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনীতি এৱমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৱসেন ঞাণচাৰং দস্সেতি. তথা কৰুণাগহণেন চৰণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগহণেন ৱিজ্জাসম্পত্তিং. কৰুণাগহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগহণেন ধম্মাধিপতিতা. কৰুণাগহণেন লোকনাথভাৱো, পঞ্ঞাগহণেন অত্তনাথভাৱো. তথা কৰুণাগহণেন পুব্বকাৰিভাৱো, পঞ্ঞাগহণেন কতঞ্ঞুতা. কৰুণাগহণেন অপৰন্তপতা, পঞ্ঞাগহণেন অনত্তন্তপতা. কৰুণাগহণেন ৱা বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগহণেন বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. তথা কৰুণাগহণেন পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞাগহণেন সযং তাৰণং. তথা কৰুণাগহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগহণেন সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি.
সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি তন্নিদানভাৱতো, পঞ্ঞা পৰিযোসানং ততো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো. ইতি আদিপৰিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা কৰুণাগহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গহণং, অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৪২৫; উদা. ৫৩; বু. ৱং. অট্ঠ. ৪.৫; চৰিযা. অট্ঠ. নিদানকথা, পকিণ্ণককথা; অপ. ২.৭.২০) –
তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনপি বুদ্দগুণপৰিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অপি চ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৱুত্তং.
২. এৱং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো. বুদ্ধভাৱন্তি কম্মনিদ্দেসো. ভাৱেত্ৱা সচ্ছিকত্ৱাতি চ পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসো. যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. উপগতোতি অপৰকালকিৰিযানিদ্দেসো. ৱন্দেতি কিৰিযানিদ্দেসো. তন্তি নিযমনং. ধম্মন্তি ৱন্দনকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো. গতমলং অনুত্তৰন্তি চ তব্বিসেসনং.
তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৱ – ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭) অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সৱাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমতো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱতো বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন ঞেয্যৱিসেসস্স কম্মভাৱেন অগ্গহণতো কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱেন অৱগমনত্থৱসেনেৱ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতো সযম্ভূঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধস্তনিৰৱসেসকিলেসো মহাকৰুণা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্যগুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ – ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২). অপি-সদ্দো সম্ভাৱনে. তেন ‘‘এৱং গুণৱিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৱা’’তি ৱক্খমানগুণে ধম্মে সম্ভাৱনং দীপেতি. বুদ্ধভাৱন্তি সম্মাসম্বোধিং. ভাৱেত্ৱাতি উপ্পাদেত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা চ. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৱ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. গতমলন্তি ৱিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. ৱন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৱা. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৰহিতং, লোকুত্তৰন্তি অত্থো. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো সংসাৰতো চ অপতমানে ধাৰেতীতি ধম্মো.
অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৱং ৱিৱিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৱা যং অৰিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং ভাৱেত্ৱা ফলনিব্বানসঙ্খাতং পন ধম্মং সচ্ছিকত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেতং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৱহেতুভূতং সব্বদোসমলৰহিতং অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন অনুত্তৰং পটিৱেধসদ্ধম্মং নমামীতি. পৰিযত্তিসদ্ধম্মস্সপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অথ ৱা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা পৰিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিৰিযসম্মসনপৰিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৱুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং.
তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা সচ্ছিকত্ৱা’’তি চ ৱুত্তত্তা বুদ্ধকৰধম্মভূতাহি পাৰমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্ম-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বং. তাপি হি মলপটিপক্খতায গতমলা অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰা চাতি. তথা হি সত্তানং সকলৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থায কতমহাভিনীহাৰো মহাকৰুণাধিৱাসপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৱিসেসপৰিধোতনিম্মলানং দানদমসঞ্ঞমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসানং ভাৱনাপচ্চক্খকৰণেহি কম্মাদীসু অধিগতৱসিভাৱো অচ্ছৰিযাচিন্তেয্যমহানুভাৱো অধিসীলাধিচিত্তানং পৰমুক্কংসপাৰমিপ্পত্তো ভগৱা পচ্চযাকাৰে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং পেসেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি.
এত্থ চ ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন ৱিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন ৱিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৱিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৱা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৱা পঠমেন খযেঞাণভাৱেন, দুতিযেন অনুপ্পাদেঞাণভাৱেন. পুৰিমেন ৱা ৱিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৱজিৰুপমতায. পুৰিমেন ৱা ৱিৰাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিৰোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৱেন, দুতিযেন নিস্সৰণভাৱেন. পঠমেন ৱা হেতুভাৱেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৱেন. পঠমেন ৱা দস্সনভাৱেন, দুতিযেন ৱিৱেকভাৱেন. পঠমেন ৱা অধিপতিভাৱেন, দুতিযেন অমতভাৱেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৱা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা বুদ্ধভাৱং উপগতো’’তি এতেন স্ৱাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুৰিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুৰিমেন ৱা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি. ‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৱদীপনেন ধম্মস্স পৰিসুদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘অনুত্তৰ’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনেন ৱিপুলপৰিপুণ্ণতং. পঠমেন ৱা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন সভাৱসম্পদং. ভাৱেতব্বতায ৱা ধম্মস্স গতমলভাৱো যোজেতব্বো. ভাৱনাবলেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি. সচ্ছিকাতব্বভাৱেন অনুত্তৰভাৱো যোজেতব্বো. সচ্ছিকিৰিযানিব্বত্তিতো হি ততুত্তৰিকৰণীযাভাৱতো অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰোতি. তথা ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি. ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.
৩. এৱং সঙ্খেপেনেৱ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো. তস্স ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. ওৰসানন্তি পুত্তৱিসেসনং. মাৰসেনমথনানন্তি ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণনিদ্দেসো. তেন কিলেসপহানমেৱ ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণং অনুজানাতীতি দস্সেতি. অট্ঠন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. তেন চ সতিপি তেসং সত্তৱিসেসভাৱেন অনেকসহস্সসঙ্খাভাৱে ইমং গণনপৰিচ্ছেদং নাতিৱত্তন্তীতি দস্সেতি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱানতিৱত্তনতো. সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো. অৰিযসঙ্ঘন্তি গুণৱিসিট্ঠসঙ্ঘাতভাৱনিদ্দেসো. তেন অসতিপি অৰিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অৰিযসঙ্ঘভাৱং দস্সেতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱতো.
তত্থ উৰসি ভৱা জাতা সংবদ্ধা চ ওৰসা. যথা হি সত্তানং ওৰসপুত্তা অত্তজাততায পিতু সন্তকস্স দাযজ্জস্স ৱিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৱমেতেপি অৰিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাততায ভগৱতো সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স অৰিযধম্মৰতনস্স চ একন্তভাগিনোতি ওৰসা ৱিয ওৰসা. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেনেৱ অৰিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা ভগৱতো উৰেন ৱাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পৰিযাযেন ওৰসা পুত্তাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. সাৱকেহি পৱত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ‘‘ভগৱতো ধম্মদেসনা’’ইচ্চেৱ ৱুচ্চতি তম্মূলিকত্তা লক্খণাদিৱিসেসাভাৱতো চ.
যদিপি অৰিযসাৱকানং অৰিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৱতো ৱিয তদন্তৰাযকৰণত্থং দেৱপুত্তমাৰো, মাৰৱাহিনী ৱা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কাৰণে ৱিমথিতে তেপি ৱিমথিতা এৱ নাম হোন্তীতি আহ ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘মাৰমাৰসেনমথনান’’ন্তি ৱত্তব্বে মাৰসেনমথনানন্তি একদেসসৰূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা খন্ধাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱিয দেৱপুত্তমাৰস্সপি গুণমাৰণে সহাযভাৱূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু. নি. ৪৩৮). সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা, অনন্তভেদা ৱা কিলেসৱাহিনী সতিধম্মৱিচযৱীৰিযসমথাদিগুণপহৰণেহি ওধিসো ৱিমথিতা ৱিহতা ৱিদ্ধস্তা চাতি মাৰসেনমথনা, অৰিযসাৱকা. এতেন তেসং ভগৱতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি.
আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো অৰিযা নিৰুত্তিনযেন. অথ ৱা সদেৱকেন লোকেন সৰণন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা. অৰিযানং সঙ্ঘোতি অৰিযসঙ্ঘো. অৰিযো চ সো সঙ্ঘো চাতি ৱা অৰিযসঙ্ঘো. ভগৱতো অপৰভাগে বুদ্ধধম্মৰতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘৰতনাধীনোতি অস্স অৰিযসঙ্ঘস্স বহূপকাৰতং দস্সেতুং ইধেৱ ‘‘সিৰসা ৱন্দে’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স পভৱসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপহানদীপনতো, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱদীপনতো. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভৱসম্পদং দস্সেতি সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৱদীপনতো. অথ ৱা সুগতস্স ওৰসানং পুত্তানন্তি অৰিযসঙ্ঘস্স ৱিসুদ্ধনিস্সযভাৱদীপনং. মাৰসেনমথনানন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৱদীপনং. অট্ঠন্নম্পি সমূহন্তি আহুনেয্যাদিভাৱদীপনং. অৰিযসঙ্ঘন্তি অনুত্তৰপুঞ্ঞখেত্তভাৱদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তৰসৰণগমনসভাৱং দীপেতি. লোকুত্তৰসৰণগমনেন হি তে ভগৱতো ওৰসপুত্তা জাতা. ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহাৰসম্পদায সিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহাৰা হি সম্মাপটিপন্না মাৰং মাৰপৰিসং ৱা অভিৱিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন পটিৱিদ্ধস্তৱিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৱং দস্সেতি. সৰণগমনঞ্চ সাৱকানং সব্বগুণানং আদি, সপুব্বভাগপটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পৰিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অৰিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি.
৪. এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা ইদানি তং নিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পৰিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৱজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০) –
চিত্তীকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাদীসু এৱ লব্ভন্তীতি.
ৱন্দনাৱ ৱন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তি. ৱন্দনা চেত্থ কাযৱাচাচিত্তেহি তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৱা. পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুনাতীতি ৱা. সুৱিহতন্তৰাযোতি. সুট্ঠু ৱিহতন্তৰাযো. এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, ৰতনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৱানং ৱিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি. হুত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযা. তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স. আনুভাৱেনাতি বলেন.
৫. এৱং ৰতনত্তযস্স নিপচ্চকাৰে পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৱ গুণাভিত্থৱনৱসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘সংযুত্তৱগ্গপটিমণ্ডিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং, দেৱতাসংযুত্তাদিসংযুত্তেহি চেৱ নড়ৱগ্গাদিৱগ্গেহি চ ৱিভূসিতস্সাতি অত্থো. তত্থ ‘‘সংযুত্ত’’ন্তি ‘‘সংযোগো’’তি চ অত্থতো একং. কেসং সংযুত্তং? সুত্তৱগ্গানং. যথা হি ব্যঞ্জনসমুদাযো পদং, এৱং অত্থেসু চ কতাৱধিকো পদসমুদাযো ৱাক্যং, ৱাক্যসমুদাযো সুত্তং, সুত্তসমুদাযে ৱগ্গোতি সমঞ্ঞা, তথা সুত্তৱগ্গসমুদাযে সংযুত্তসমঞ্ঞা. সংযুজ্জন্তীতি এত্থ সুত্তৱগ্গাতি সংযুত্তং. যদিপি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম পৰমত্থতো নত্থি, অৱযৱে এৱ তংতংসন্নিৱেসৱিসিট্ঠে উপাদায পদাদিসমঞ্ঞা ৱিয সুত্তৱগ্গসমঞ্ঞা সংযুত্তসমঞ্ঞা আগমসমঞ্ঞা চ, তথাপি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি সমুদাযো বুদ্ধিপৰিকপ্পিতৰূপেন ৱিজ্জমানো ৱিয গয্হমানো অৱযৱানং অধিট্ঠানভাৱেন ৱোহৰীযতি যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সংযুত্তৱগ্গপটিমণ্ডিতস্সা’’তি.
ননু সংযুত্তৱগ্গো এৱ আগমো, তস্স পন কেহি মণ্ডনন্তি? ন চোদেতব্বমেতং. ভৱতি হি অভিন্নেপি ৱত্থুস্মিং যথাধিপ্পেতৱিসেসাৱবোধনতো ভেদকসমুদাচাৰো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি. আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন, এতস্মা ৱা অত্তত্থপৰত্থাদযোতি আগমো, আদিকল্যাণাদিগুণসম্পত্তিযা উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৱৰিতব্বতো ৱৰো, আগমো চ সো ৱৰো চাতি আগমৱৰো. আগমসম্মতেহি ৱা ৱৰোতি আগমৱৰো, সংযুত্তো চ সো আগমৱৰো চাতি সংযুত্তাগমৱৰো, তস্স. বুদ্ধানং অনুবুদ্ধা বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৱেধং অনুগম্ম পটিৱিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৱকাদযো অৰিযা. তেহি অত্থসংৱণ্ণনাগুণসংৱণ্ণনানং ৱসেন সংৱণ্ণিতস্স.
অথ ৱা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৱ হি ৱিনযসুত্তঅভিধম্মানং পকিণ্ণকদেসনাদিৱসেন যো পঠমং অত্থো ৱিভত্তো, সো এৱ পচ্ছা তেসং অত্থৱণ্ণনাৱসেন সঙ্গীতিকাৰেহি সঙ্গহং আৰোপিতোতি. এত্থ চ সংযুত্তানং ৱগ্গা সমূহাতি সংযুত্তৱগ্গা, সগাথাৱগ্গাদযো. তপ্পৰিযাপন্নতায সংযুত্তেসু ৱগ্গা সংযুত্তৱগ্গা, নড়ৱগ্গাদযো. সংযুত্তাৱ ৱগ্গা সংযুত্তৱগ্গা. তিৱিধেপি তে একসেসনযেন গহেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সংযুত্তৱগ্গপটিমণ্ডিতস্সা’’তি.
তত্থ সগাথাৱগ্গে তাৱ একাদস সংযুত্তানি অট্ঠতিংস ৱগ্গা. নিদানৱগ্গে নৱ সংযুত্তানি একূনচত্তালীস ৱগ্গা. খন্ধৱগ্গে একাদস সংযুত্তানি একূনসট্ঠি ৱগ্গা. সড়াযতনৱগ্গে নৱ সংযুত্তানি অট্ঠতিংস ৱগ্গা. মহাৱগ্গে দ্ৱাদস সংযুত্তানি অট্ঠচত্তালীস ৱগ্গা. ইদমেত্থ সংযুত্তন্তৰৱগ্গানং পৰিমাণং.
ঞাণপ্পভেদজননস্সাতি পটিচ্চসমুপ্পাদখন্ধাযতনাদিকথাবহুলতায গম্ভীৰঞাণচৰিযাৱিভাৱনতো পঞ্ঞাৱিভাগসমুপ্পাদকস্স. ইধ পন ‘‘পঞ্ঞাপ্পভেদজননস্সা’’তি স্ৱাযমাগমো থোমিতো, সংৱণ্ণনাসু চাযং আচৰিযস্স পকতি, যদিদং তংতংসংৱণ্ণনানং আদিতো তস্স তস্স সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৱিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি সুমঙ্গলৱিলাসিনীপপঞ্চসূদনীমনোৰথপূৰণীঅট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘সদ্ধাৱহগুণস্স, পৰৱাদমথনস্স, ধম্মকথিকপুঙ্গৱানং ৱিচিত্তপটিভানজননস্স, তস্স গম্ভীৰঞাণেহি ওগাড়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৱিচিত্তস্স অভিধম্মস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা.
৬. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, অত্থকথাৱ অট্ঠকথা ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো’’তি. আদিতোতি আদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছড়ভিঞ্ঞতায পৰমেন চিত্তৱসিভাৱেন সমন্নাগতত্তা ঝানাদীসু পঞ্চৱিধৱসিতাসম্ভাৱতো চ ৱসিনো, থেৰা মহাকস্সপাদযো. তেসং সতেহি পঞ্চহি. যাতি যা অট্ঠকথা. সঙ্গীতাতি অত্থং কথেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেৰাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু. ইমিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমনৱিসুদ্ধিং দস্সেতি.
৭. সীহস্স লানতো গহণতো সীহড়ো, সীহকুমাৰো, তব্বংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযা, তেসং নিৱাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহড়ভাৱো ৱেদিতব্বো. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি পচ্ছা. অপৰভাগে হি নিকাযন্তৰলদ্ধীহি অসঙ্কৰত্থং সীহড়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি. তেন মূলট্ঠকথা সব্বসাধাৰণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন কৰণীযন্তি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘দীপৱাসীনমত্থাযা’’তি. এত্থ দীপৱাসীনন্তি জম্বুদীপৱাসীনং, সীহড়দীপৱাসীনং ৱা অত্থায সীহড়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা.
৮. অপনেত্ৱাতি কঞ্চুকসদিসং সীহড়ভাসং অপনেত্ৱা. ততোতি অট্ঠকথাতো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. মনোৰমং ভাসন্তি মাগধভাসং. সা হি সভাৱনিৰুত্তিভূতা পণ্ডিতমনং ৰমযতি. তেনেৱাহ ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৱিক’’ন্তি, পাড়িগতিযা অনুলোমিকং পাড়িছাযানুৱিধাযিনিন্তি অত্থো. ৱিগতদোসন্তি অসভাৱনিৰুত্তিভাসন্তৰৰহিতং.
৯. সমযং অৱিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৱিৰোধেন্তো. এতেন অত্থদোসাভাৱমাহ. অৱিৰুদ্ধত্তা এৱ হি থেৰৱাদাপি ইধ পকাসীযিস্সন্তি. থেৰৱংসদীপানন্তি থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰা, মহাকস্সপাদযো. তেহি আগতা আচৰিযপৰম্পৰা থেৰৱংসো, তপ্পৰিযাপন্না হুত্ৱা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেৰৱংসদীপা, মহাৱিহাৰৱাসিনো, তেসং. ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নিচ্ছীযতীতি ৱিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খিলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদনী কথা. সুট্ঠুনিপুণো সণ্হো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. অথ ৱা ৱিনিচ্ছিনোতীতি ৱিনিচ্ছযো ৱুত্তপ্পকাৰৱিসযং ঞাণং. সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি যোজেতব্বং. এতেন মহাকস্সপাদিথেৰপৰম্পৰাগতো, ততো এৱ চ অৱিপৰীতো সণ্হো সুখুমো মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযো, তস্স পমাণভূততং দস্সেতি.
১০. সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘ন কেৱলং জম্বুদীপৱাসীনমেৱ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চা’’তি দস্সেতি. তেন চ ‘‘তম্বপণ্ণিদীপৱাসীনম্পি অত্থাযা’’তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকৰতায তেসম্পি বহুকাৰত্তা. চিৰট্ঠিতত্থন্তি চিৰট্ঠিতিঅত্থং, চিৰকালপ্পৱত্তনাযাতি অত্থো. ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৱিপৰীতপদব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনযস্স চ উপাযভাৱতো সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিযা পৱত্ততি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? সুনিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ. নি. ২.২০).
১১-১২. যং অত্থৱণ্ণনং কত্তুকামো, তস্সা মহত্তং পৰিহৰিতুং ‘‘সাৱত্থিপভূতীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘ন ইধ ভিয্যো ৱিত্থাৰকথং কৰিস্সামি, ন তং ইধ ৱিচাৰযিস্সামী’’তি চ. সঙ্গীতীনং দ্ৱিন্নন্তি দীঘমজ্ঝিমনিকাযানং.
১৩. ‘‘ন ইধ ভিয্যো ৱিত্থাৰকথং কৰিস্সামী’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তস্স অত্থস্স অৱস্সযং দস্সেতুং ‘‘সুত্তানং পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
১৪. যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৱেন ৱিসুদ্ধিমগ্গো গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং কৰোন্তো তত্ত ৱিচাৰিতধম্মে উদ্দেসৱসেন দস্সেতি ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা. তত্থ সীলকথাতি চাৰিত্তৱাৰিত্তাদিৱসেন সীলস্স ৱিত্থাৰকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেৰস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাড়িযং আগতানি অট্ঠত্তিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৱেতি নিৰৱসেসানি যোগকম্মস্স ভাৱনায পৱত্তিট্ঠানানি. চৰিযাৱিধানসহিতোতি ৰাগচৰিযাদীনং সভাগাদিৱিধানেন সহিতো. ঝানানি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো. অট্ঠপি ৱা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি, সমাপজ্জনৱসিভাৱপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো. ঝানানি ৱা ৰূপাৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিৰোধসমাপত্তিযো.
১৫. লোকিযলোকুত্তৰভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো. ঞাণৱিভঙ্গাদীসু আগতনযেন একৱিধাদিনা পঞ্ঞায সঙ্কলেত্ৱা সম্পিণ্ডেত্ৱা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো.
১৬. পচ্চযধম্মানং হেতুআদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো, তস্স দেসনা পচ্চযাকাৰদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰৰহিততায সুট্ঠুপৰিসুদ্ধা, ঘনৱিনিব্ভোগস্স চ সুদুক্কৰতায নিপুণা সণ্হসুখুমা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৱিচাৰিতাতি আহ ‘‘সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৱিসজ্জেত্ৱাৱ ৱিচাৰিতত্তা অৱিমুত্ততন্তিমগ্গা.
১৭. ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে, পন-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰে, এতং সব্বন্তি অত্থো. ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথায. ন তং ৱিচাৰযিস্সামি পুনৰুত্তিভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
১৮. ইদানি তস্সেৱ অৱিচাৰণস্স একন্তকাৰণং নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৱা’’তি এতেন মজ্ঝট্ঠভাৱদীপনেন ৱিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধাৰণট্ঠকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৱিলাসিনিআদযো ৱিয অসাধাৰণট্ঠকথাতি দস্সেতি. ‘‘ৱিসেসতো’’তি চ ইদং ৱিনযাভিধম্মানম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গো যথাৰহং অত্থৱণ্ণনা হোতি এৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং.
১৯. ইচ্চেৱাতি ইতি এৱ. তম্পীতি ৱিসুদ্ধিমগ্গম্পি. এতাযাতি সাৰত্থপ্পকাসিনিযা.
এত্থ চ ‘‘সীহড়দীপং আভতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাকৰণস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৱাসীনমত্থায সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেহি পযোজনং, ‘‘সংযুত্তাগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন পিণ্ডত্থং, ‘‘অপনেত্ৱান ততোহং সীহড়ভাস’’ন্তিআদিনা ‘‘সাৱত্থিপভূতীন’’ন্তিআদিনা ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা চ কৰণপ্পকাৰং. হেট্ঠিমনিকাযেসু ৱিসুদ্ধিমগ্গে চ ৱিচাৰিতানং অত্থানং অৱিচাৰণম্পি হি ইধ কৰণপ্পকাৰো এৱাতি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.