১. সম্বোধিৱগ্গো
১-২. সম্বোধিসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-২. নৱকনিপাতস্স পঠমদুতিযেসু নত্থি ৱত্তব্বং.
৩. মেঘিযসুত্তৱণ্ণনা
৩. ততিযে (উদা. অট্ঠ. ৩১) মেঘিযোতি তস্স থেৰস্স নামং. উপট্ঠাকো হোতীতি পৰিচাৰকো হোতি. ভগৱতো হি পঠমবোধিযং উপট্ঠাকা অনিবদ্ধা অহেসুং. একদা নাগসমলো, একদা নাগিতো, একদা উপৱাণো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা মেঘিযো, তদাপি মেঘিযত্থেৰোৱ উপট্ঠাকো হোতি. তেনাহ ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মেঘিযো ভগৱতো উপট্ঠাকো হোতী’’তি.
কিমিকাড়াযাতি কাড়কিমীনং বহুলতায ‘‘কিমিকাড়া’’তি লদ্ধনামায নদিযা. জঙ্ঘাৱিহাৰন্তি চিৰনিসজ্জায জঙ্ঘাসু উপ্পন্নকিলমথৱিনোদনত্থং ৱিচৰণং. পাসাদিকন্তি অৱিৰড়ৰুক্খতায সিনিদ্ধপত্ততায চ পস্সন্তানং পসাদং আৱহতীতি পাসাদিকং. সন্দচ্ছাযতায মনুঞ্ঞভূমিভাগতায চ অন্তো পৱিট্ঠানং পীতিসোমনস্সজননট্ঠেন চিত্তং ৰমেতীতি ৰমণীযং. অলন্তি পৰিযত্তং, যুত্তন্তিপি অত্থো. পধানত্থিকস্সাতি পধানেন ভাৱনানুযোগেন অত্থিকস্স. যস্মা সো পধানকম্মে যুত্তো পধানকম্মিকো নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পধানকম্মিকস্সা’’তি. আগচ্ছেয্যাহন্তি আগচ্ছেয্যং অহং. থেৰেন কিৰ পুব্বে তং ঠানং অনুপ্পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি ৰঞ্ঞা এৱ সতা অনুভূতপুব্বং উয্যানং অহোসি, তেনস্স দিট্ঠমত্তেযেৱ তত্থ ৱিহৰিতুং চিত্তং নমি.
যাৱ অঞ্ঞোপি কোচি ভিক্খু আগচ্ছতীতি অঞ্ঞো কোচিপি ভিক্খু মম সন্তিকং যাৱ আগচ্ছতি, তাৱ আগমেহীতি অত্থো. ‘‘কোচি ভিক্খু দিস্সতী’’তিপি পাঠো, ‘‘আগচ্ছতূ’’তিপি পঠন্তি, তথা ‘‘দিস্সতূ’’তিপি. নত্থি কিঞ্চি উত্তৰি কৰণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পৰিঞ্ঞাদীনং সোড়সন্নং কিচ্চানং কতত্তা অভিসম্বোধিযা ৱা অধিগতত্তা ততো অঞ্ঞং উত্তৰি কৰণীযং নাম নত্থি. চতূসু সচ্চেসু চতুন্নং কিচ্চানং কতত্তাতি ইদং পন মগ্গৱসেন লব্ভভানং ভেদং অনুপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং. অত্থি কতস্স পটিচযোতি ময্হং সন্তানে নিপ্ফাদিতস্স সীলাদিধম্মস্স অৰিযমগ্গস্স অনধিগতত্তা তদত্থং পুন ৱড্ঢনসঙ্খাতো পটিচযো অত্থি, ইচ্ছিতব্বোতি অত্থো.
তিৱিধনাটকপৰিৱাৰোতি মহন্তিত্থিযো মজ্ঝিমিত্থিযো অতিতৰুণিত্থিযোতি এৱং ৱধূকুমাৰিককঞ্ঞাৱত্থাহি তিৱিধাহি নাটকিত্থীহি পৰিৱুতো. অকুসলৱিতক্কেহীতি যথাৱুত্তেহি কামৱিতক্কাদীহি. অপৰে পন ‘‘তস্মিং ৱনসণ্ডে পুপ্ফফলপল্লৱাদীসু লোভৱসেন কামৱিতক্কো, খৰস্সৰানং পক্খিআদীনং সদ্দস্সৱনেন ব্যাপাদৱিতক্কো, লেড্ডুআদীহি তেসং ৱিহেঠনাধিপ্পাযেন ৱিহিংসাৱিতক্কো. ‘ইধেৱাহং ৱসেয্য’ন্তি তত্থ সাপেক্খতাৱসেন ৱা কামৱিতক্কো, ৱনচৰকে তত্থ তত্থ দিস্ৱা তেসু চিত্তদুব্ভনেন ব্যাপাদৱিতক্কো, তেসং ৱিহেঠনাধিপ্পাযেন ৱিহিংসাৱিতক্কো তস্স উপ্পজ্জতী’’তি ৱদন্তি. যথা তথা ৱা তস্স মিচ্ছাৱিতক্কপ্পৱত্তিযেৱ অচ্ছৰিযকাৰণং. অচ্ছৰিযং ৱত, ভোতি গৰহণচ্ছৰিযং নাম কিৰেতং. যথা আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ৱলিযগত্তং দিস্ৱা অৱোচ ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.৫১১). সম্পৰিৱাৰিতাতি ৱোকিণ্ণা. অত্তনি গৰুম্হি চ একত্তেপি বহুৱচনং দিস্সতি. ‘‘অন্ৱাসত্তো’’তিপি পাঠো. কস্মা পনস্স ভগৱা তত্থ গমনং অনুজানি? ‘‘অননুঞ্ঞাতোপি চাযং মং ওহায গচ্ছিস্সতেৱ, পৰিচাৰকামতায মঞ্ঞে ভগৱা গন্তুং ন দেতীতি চস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং, তদস্স দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তেয্যা’’তি অনুজানি.
এৱং তস্মিং অত্তনো পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা নিসিন্নে অথস্স ভগৱা সপ্পাযধম্মং দেসেন্তো ‘‘অপৰিপক্কায, মেঘিয, চেতোৱিমুত্তিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অপৰিপক্কাযা’’তি পৰিপাকং অপ্পত্তায. চেতোৱিমুত্তিযাতি কিলেসেহি চেতসো ৱিমুত্তিযা. পুব্বভাগে হি তদঙ্গৱসেন চেৱ ৱিক্খম্ভনৱসেন চ চেতসো ৱিমুত্তি হোতি, অপৰভাগে সমুচ্ছেদৱসেন চেৱ পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন চ. সাযং ৱিমুত্তি হেট্ঠা ৱিত্থাৰতো কথিতাৱ, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. তত্থ ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযেহি ধম্মেহি আসযে পৰিপাচিতে সোধিতে ৱিপস্সনায মগ্গগব্ভং গণ্হন্তিযা পৰিপাকং গচ্ছন্তিযা চেতোৱিমুত্তি পৰিপক্কা নাম হোতি, তদভাৱে অপৰিপক্কা.
কতমে পন ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা? সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং ৱিসুদ্ধিকৰণৱসেন পন্নৰস ধম্মা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘কুসীতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, আৰদ্ধৱীৰিযে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি সতিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘অসমাহিতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, ঝানৱিমোক্খে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি সমাধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্ঞৱন্তে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, গম্ভীৰঞাণচৰিযং পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘ইতি ইমে পঞ্চ পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্চ পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পঞ্চ সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি পন্নৰসহি আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (পটি. ম. ১.১৮৫).
অপৰেহিপি পন্নৰসহি আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিসুজ্ঝন্তি. অপৰেপি পন্নৰস ধম্মা ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা. সদ্ধাপঞ্চমানি ইন্দ্ৰিযানি, অনিচ্চসঞ্ঞা অনিচ্চে, দুক্খসঞ্ঞা দুক্খে, অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৱিৰাগসঞ্ঞাতি ইমা পঞ্চ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, কল্যাণমিত্ততা, সীলসংৱৰো, অভিসল্লেখতা, ৱীৰিযাৰম্ভো, নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি. তেসু ৱেনেয্যদমনকুসলো সত্থা ৱেনেয্যস্স মেঘিযত্থেৰস্স অজ্ঝাসযৱসেন ইধ কল্যাণমিত্ততাদযো ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযে ধম্মে দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ ধম্মা পৰিপক্কায সংৱত্তন্তী’’তি ৱত্ৱা তে ৱিত্থাৰেন্তো ‘‘ইধ, মেঘিয, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ কল্যাণমিত্তোতি কল্যাণো ভদ্দো সুন্দৰো মিত্তো এতস্সাতি কল্যাণমিত্তো. যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো ‘‘অঘস্স তাতা হিতস্স ৱিধাতা’’তি এৱং সব্বাকাৰেন উপকাৰো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তোৱ. যথাৱুত্তেহি কল্যাণপুগ্গলেহেৱ সব্বিৰিযাপথেসু সহ অযতি পৱত্ততি, ন ৱিনা তেহীতি কল্যাণসহাযো. কল্যাণপুগ্গলেসু এৱ চিত্তেন চেৱ কাযেন চ নিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন পৱত্ততীতি কল্যাণসম্পৱঙ্কো. পদত্তযেন কল্যাণমিত্তসংসগ্গে আদৰং উপ্পাদেতি. অযং কল্যাণমিত্ততাসঙ্খাতো ব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্স আদিভাৱতো সব্বেসঞ্চ কুসলধম্মানং বহুকাৰতায পধানভাৱতো চ ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু আদিতো ৱুত্তত্তা পঠমো অনৱজ্জধম্মো অৱিসুদ্ধানং সদ্ধাদীনং ৱিসুদ্ধিকৰণৱসেন চেতোৱিমুত্তিযা পৰিপক্কায সংৱত্ততি. এত্থ চ কল্যাণমিত্তস্স বহুকাৰতা পধানতা চ ‘‘উপড্ঢমিদং, ভন্তে, ব্ৰহ্মচৰিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি ৱদন্তং ধম্মভণ্ডাগাৰিকং ‘‘মা হেৱং, আনন্দা’’তি দ্ৱিক্খতুং পটিসেধেত্ৱা ‘‘সকলমেৱ হিদং, আনন্দ, ব্ৰহ্মচৰিযং যদিদং কল্যাণমিত্ততা কল্যাণসহাযতা’’তি – আদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২) ৱেদিতব্বা.
পুন চপৰন্তি পুন চ অপৰং ধম্মজাতং. সীলৱাতি এত্থ কেনট্ঠেন সীলং? সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. অথ ৱা উপধাৰণং, ঝানাদিকুসলধম্মানং পতিট্ঠানৱসেন আধাৰভাৱোতি অত্থো. তস্মা সীলেতি, সীলতীতি ৱা সীলং. অযং তাৱ সদ্দলক্খণনযেন সীলট্ঠো. অপৰে পন ‘‘সিৰট্ঠো সীলট্ঠো, সীতলট্ঠো, সীলট্ঠো’’তি নিৰুত্তিনযেন অত্থং ৱণ্ণেন্তি. তযিদং পাৰিপূৰিতো অতিসযতো ৱা সীলং অস্স অত্থীতি সীলৱা, সীলসম্পন্নোতি অত্থো.
যথা চ সীলৱা হোতি সীলসম্পন্নো, তং দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং. সংৱৰণং সংৱৰো, কাযৱাচাহি অৱীতিক্কমো. পাতিমোক্খমেৱ সংৱৰো পাতিমোক্খসংৱৰো, তেন সংৱুতো পিহিতকাযৱাচোতি পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো. ইদমস্স তস্মিং সীলে পতিট্ঠিতভাৱপৰিদীপনং. ৱিহৰতীতি তদনুৰূপৱিহাৰসমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৱৰস্স উপৰি ৱিসেসানং যোগস্স চ উপকাৰধম্মপৰিদীপনং. অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি পাতিমোক্খসীলতো অচৱনধম্মতাপৰিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৱসেসতো আদানপৰিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপৰিদীপনং.
অপৰো নযো – কিলেসানং বলৱভাৱতো পাপকিৰিযায সুকৰভাৱতো পুঞ্ঞকিৰিযায চ দুক্কৰভাৱতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৱা ভৱাদীসু কম্মৱেগুক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৱিয অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী. মৰণৱসেন ৱা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৱস্স পতনসীলো ৱা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৱ ৱা. তং পাতিনং সংসাৰদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৱিমোক্খেন সত্তো ‘‘ৱিমুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০), ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি (মহাৱ. ২৮) চ.
অথ ৱা অৱিজ্জাদিহেতুনা সংসাৰে পততি গচ্ছতি পৱত্ততীতি পাতি. ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৱুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং.
অথ ৱা পাতেতি ৱিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতী লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. পততি ৱা এতেন অপাযদুক্খে সংসাৰদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং (সং. নি. ১.৫৫). তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি (অ. নি. ৪.৯; ইতিৱু. ১৫, ১০৫) চ আদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৱা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি (সু. নি. ১৭১). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৱা পাতো ৱিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসাৰো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৱা সব্বলোকাধিপতিভাৱতো ধম্মিস্সৰো ভগৱা পতীতি ৱুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. সব্বগুণানং ৱা মূলভাৱতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) ৱিত্থাৰো.
অথ ৱা প-ইতি পকাৰে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকাৰেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৱসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱসেন সমুচ্ছেদৱসেন অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৱা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৱীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. মোক্খোতি ৱা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৱৰো হি সূৰিযস্স অৰুণুগ্গমনং ৱিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগোৱ যথাৰহং কিলেসনিব্বাপনতো. পতিমোক্খোযেৱ পাতিমোক্খং. অথ ৱা মোক্খং পতি ৱত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৱা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৱ পাতিমোক্খন্তি এৱং তাৱ এত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.
সংৱৰতি পিদহতি এতেনাতি সংৱৰো, পাতিমোক্খমেৱ সংৱৰোতি পাতিমোক্খসংৱৰো. অত্থতো পন ততো ততো ৱীতিক্কমিতব্বতো ৱিৰতিযো চেতনা চ, তেন পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তি (ৱিভ. ৫১১).
ৱিহৰতীতি ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি ৱেড়ুদানাদিমিচ্ছাজীৱস্স কাযপাগব্ভিযাদীনঞ্চ অকৰণেন সব্বসো অনাচাৰং ৱজ্জেত্ৱা কাযিকো অৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমোতি এৱং ৱুত্তভিক্খু সাৰুপ্পআচাৰসম্পত্তিযা ৱেসিযাদিঅগোচৰং ৱজ্জেত্ৱা পিণ্ডপাতাদিঅত্থং উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানসঙ্খাতগোচৰচৰণেন চ সম্পন্নত্তা আচাৰগোচৰসম্পন্নো.
অপিচ যো ভিক্খু সত্থৰি সগাৰৱো সপ্পতিস্সো সব্ৰহ্মচাৰীসু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৱত্থো সুপাৰুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৱিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসাৰিতেন ইৰিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযং অনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আভিসমাচাৰিকেসু সক্কচ্চকাৰী গৰুচিত্তীকাৰবহুলো ৱিহৰতি, অযং ৱুচ্চতি আচাৰসম্পন্নো.
গোচৰো পন উপনিস্সযগোচৰো, আৰক্খগোচৰো, উপনিবন্ধগোচৰোতি তিৱিধো. তত্থ যো দসকথাৱত্থুগুণসমন্নাগতো ৱুত্তলক্খণো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পৰিযোদাপেতি, কঙ্খং ৱিতৰতি, দিট্ঠিং উজুং কৰোতি, চিত্তং পসাদেতি, যস্স চ অনুসিক্খন্তো সদ্ধায ৱড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৱড্ঢতি, অযং ৱুচ্চতি উপনিস্সযগোচৰো.
যো ভিক্খু অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সী সংৱুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন ৰথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুৰিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৱিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং আৰক্খগোচৰো.
উপনিবন্ধগোচৰো পন চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, যত্থ ভিক্খু অত্তনো চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো, যদিদং চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২). তত্থ উপনিস্সযগোচৰস্স পুব্বে ৱুত্তত্তা ইতৰেসং ৱসেনেত্থ গোচৰো ৱেদিতব্বো. ইতি যথাৱুত্তায আচাৰসম্পত্তিযা ইমায চ গোচৰসম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা আচাৰগোচৰসম্পন্নো.
অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি অপ্পমত্তকত্তা অণুপ্পমাণেসু অস্সতিযা অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. যো হি ভিক্খু পৰমাণুমত্তং ৱজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেৰুপব্বতৰাজসদিসং কত্ৱা পস্সতি, যোপি সব্বলহুকং দুব্ভাসিতমত্তং পাৰাজিকসদিসং কত্ৱা পস্সতি, অযম্পি অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী নাম. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অনৱসেসং সমাদিযিত্ৱা সিক্খতি, ৱত্ততি পূৰেতীতি অত্থো.
অভিসল্লেখিকাতি অতিৱিয কিলেসানং সল্লেখনীযা, তেসং তনুভাৱায পহানায যুত্তৰূপা. চেতোৱিৱৰণসপ্পাযাতি চেতসো পটিচ্ছাদকানং নীৱৰণানং দূৰীভাৱকৰণেন চেতোৱিৱৰণসঙ্খাতানং সমথৱিপস্সনানং সপ্পাযা, সমথৱিপস্সনাচিত্তস্সেৱ ৱা ৱিৱৰণায পাকটীকৰণায ৱা সপ্পাযা উপকাৰিকাতি চেতোৱিৱৰণসপ্পাযা.
ইদানি যেন নিব্বিদাদিআৱহণেন অযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৱিৱৰণসপ্পাযা চ নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একংসেনেৱ ৱট্টদুক্খতো নিব্বিন্দনত্থায. ৱিৰাগায নিৰোধাযাতি তস্সেৱ ৱিৰজ্জনত্থায চ নিৰুজ্ঝনত্থায চ. উপসমাযাতি সব্বকিলেসৱূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি সব্বস্সপি অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিজাননায. সম্বোধাযাতি চতুমগ্গসম্বোধায. নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. এতেসু হি আদিতো তীহি পদেহি ৱিপস্সনা ৱুত্তা, দ্ৱীহি নিব্বানং ৱুত্তং. সমথৱিপস্সনা আদিং কত্ৱা নিব্বানপৰিযোসানো অযং সব্বো উত্তৰিমনুস্সধম্মো দসকথাৱত্থুলাভিনো সিজ্ঝতীতি দস্সেতি.
ইদানি তং কথং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অপ্পিচ্ছকথা’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পিচ্ছোতি নিইচ্ছো, তস্স কথা অপ্পিচ্ছকথা, অপ্পিচ্ছভাৱপ্পটিসংযুত্তকথা ৱা অপ্পিচ্ছকথা. এত্থ চ অত্ৰিচ্ছো, পাপিচ্ছো, মহিচ্ছো, অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৱসেন চত্তাৰো পুগ্গলা. তেসু অত্তনা যথালদ্ধেন লাভেন অতিত্তো উপৰূপৰি লাভং ইচ্ছন্তো অত্ৰিচ্ছো নাম. যং সন্ধায –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোড়স;
সোড়সাহি চ বাত্তিংস, অত্ৰিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.৫.১০৩) চ;
‘‘অত্ৰিচ্ছং অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চা’’তি. চ ৱুত্তং;
লাভসক্কাৰসিলোকনিকামযমানায অসন্তগুণসম্ভাৱনাধিপ্পাযো পাপিচ্ছো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, দুস্সীলো সমানো ‘সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি (ৱিভ. ৮৫১).
সন্তগুণসম্ভাৱনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ মহিচ্ছো, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, সীলৱা সমানো ‘সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি. দুত্তপ্পিযতায হিস্স ৱিজাতমাতাপি চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
সকটেন পচ্চযে দেন্তু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি.
এতে পন অত্ৰিচ্ছতাদযো দোসে আৰকা ৱিৱজ্জেত্ৱা সন্তগুণনিগুহনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞূ অপ্পিচ্ছো. অত্তনি ৱিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি, সীলৱা, বহুস্সুতো, পৱিৱিত্তো, আৰদ্ধৱীৰিযো, উপট্ঠিতস্সতি, সমাহিতো, পঞ্ঞৱা সমানো ‘‘পঞ্ঞৱাতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. স্ৱাযং পচ্চযপ্পিচ্ছো, ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো, পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো অধিগমপ্পিচ্ছোতি চতুব্বিধো. তত্থ চতূসু পচ্চযেসু অপ্পিচ্ছো পচ্চযদাযকং দেয্যধম্মং অত্তনো থামঞ্চ ওলোকেত্ৱা সচেপি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৱসেন অপ্পমেৱ গণ্হাতি. দেয্যধম্মো চে অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৱসেন অপ্পমেৱ গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি চে বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৱা পমাণযুত্তমেৱ গণ্হাতি. এৱৰূপো হি ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং লাভং থাৱৰং কৰোতি, দাযকানং চিত্তং আৰাধেতি. ধুতঙ্গসমাদানস্স পন অত্তনি অত্থিভাৱং ন জানাপেতুকামো ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো. যো অত্তনো বহুস্সুতভাৱং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো. যো পন সোতাপন্নাদীসু অঞ্ঞতৰো হুত্ৱা সব্ৰহ্মচাৰীনম্পি অত্তনো সোতাপন্নাদিভাৱং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অধিগমপ্পিচ্ছো. এৱমেতেসং অপ্পিচ্ছানং যা অপ্পিচ্ছতা, তস্সা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৱিধিনা অনেকাকাৰৱোকাৰানিসংসৱিভাৱনৱসেন সপ্পটিপক্খস্স অত্ৰিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাচাৰস্স আদীনৱৱিভাৱনৱসেন চ পৱত্তা কথা অপ্পিচ্ছকথা.
সন্তুট্ঠিকথাতি এত্থ সন্তুট্ঠীতি সকেন অত্তনা লদ্ধেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. অথ ৱা ৱিসমং পচ্চযিচ্ছং পহায সমং তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, সন্তেন ৱা ৱিজ্জমানেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘অতীতং নানুবদ্ধো সো, নপ্পজপ্পমনাগতং;
পচ্চুপ্পন্নেন যাপেন্তো, সন্তুট্ঠোতি পৱুচ্চতী’’তি.
সম্মা ৱা ঞাযেন ভগৱতা অনুঞ্ঞাতৱিধিনা পচ্চযেহি তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, অত্থতো ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসো, সো দ্ৱাদসৱিধো হোতি. কথং? চীৱৰে যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসাৰুপ্পসন্তোসোতি তিৱিধো. এৱং পিণ্ডপাতাদীসু.
তত্ৰাযং পভেদৱণ্ণনা – ইধ ভিক্খু চীৱৰং লভতি সুন্দৰং ৱা অসুন্দৰং ৱা, সো তেনেৱ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স চীৱৰে যথালাভসন্তোসো. অথ পন পকতিদুব্বলো ৱা হোতি আবাধজৰাভিভূতো ৱা, গৰুচীৱৰং পাৰুপন্তো কিলমতি, সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পৰিৱত্তেত্ৱা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স চীৱৰে যথাবলসন্তোসো. অপৰো পণীতপচ্চযলাভী হোতি, সো পট্টচীৱৰাদীনং অঞ্ঞতৰং মহগ্ঘচীৱৰং বহূনি ৱা লভিত্ৱা ‘‘ইদং থেৰানং চিৰপব্বজিতানং বহুস্সুতানং অনুৰূপং, ইদং গিলানানং দুব্বলানং অপ্পলাভীনং হোতূ’’তি তেসং দত্ৱা অত্তনা সঙ্কাৰকূটাদিতো ৱা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা সঙ্ঘাটিং কত্ৱা তেসং ৱা পুৰাণচীৱৰানি গহেত্ৱা ধাৰেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স চীৱৰে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৱা পণীতং ৱা, সো তেনেৱ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি, লূখং পণীতং পকতিৱিৰুদ্ধং ব্যাধিৱিৰুদ্ধং ৱা পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৱা গাড়্হং ৱা ৰোগাবাধং পাপুণাতি, সো সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপৰো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো ‘‘অযং পিণ্ডপাতো চিৰপব্বজিতানং অনুৰূপো’’তি চীৱৰং ৱিয তেসং দত্ৱা তেসং ৱা সেসকং অত্তনা পিণ্ডায চৰিত্ৱা মিস্সকাহাৰং ৱা ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খুনো সেনাসনং পাপুণাতি মনাপং ৱা আমনাপং ৱা অন্তমসো তিণসন্থাৰকম্পি, সো তেনেৱ সন্তুস্সতি, পুন অঞ্ঞং সুন্দৰতৰং পাপুণাতি, তং ন গণ্হাতি, অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি দুব্বলো ৱা, পকতিৱিৰুদ্ধং ৱা সো ব্যাধিৱিৰুদ্ধং ৱা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৱসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৱসিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো. অপৰো সুন্দৰং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি ‘‘পণীতসেনাসনং নাম পমাদট্ঠান’’ন্তি, মহাপুঞ্ঞতায ৱা লেণমণ্ডপকূটাগাৰাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তানি চীৱৰাদীনি ৱিয চিৰপব্বজিতাদীনং দত্ৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৱা পণীতং ৱা, সো তেনেৱ তুস্সতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযং গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. অথ পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো যং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স হত্থতো তেলেন ভেসজ্জং কত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো. অপৰো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৱৰাদীনি ৱিয চিৰপব্বজিতাদীনং দত্ৱা তেসং আভতকেন যেন কেনচি ভেসজ্জং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে মুত্তহৰীতকং, একস্মিং চতুমধুৰং ঠপেত্ৱা ‘‘গণ্হথ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৱুচ্চমানো ‘‘সচস্স তেসু অঞ্ঞতৰেনপি ৰোগো ৱূপসম্মতি, ইদং মুত্তহৰীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৱণ্ণিত’’ন্তি, ‘‘পূতিমুত্তভেসজ্জং নিস্সায পব্বজ্জা, তত্থ তে যাৱজীৱং উস্সাহো কৰণীযো’’তি (মহাৱ. ১২৮) ৱচনং অনুস্সৰন্তো চতুমধুৰং পটিক্খিপিত্ৱা মুত্তহৰীতকেন ভেসজ্জং কৰোন্তো পৰমসন্তুট্ঠোৱ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.
সো এৱংপভেদো সব্বোপি সন্তোসো সন্তুট্ঠীতি পৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থতো ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসো’’তি. তস্সা সন্তুট্ঠিযা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৱিধিনা আনিসংসৱিভাৱনৱসেন তপ্পটিপক্খস্স অত্ৰিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাচাৰস্স আদীনৱৱিভাৱনৱসেন চ পৱত্তা কথা সন্তুট্ঠিকথা. ইতো পৰাসুপি কথাসু এসেৱ নযো. ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খাম.
পৱিৱেককথাতি এত্থ কাযৱিৱেকো, চিত্তৱিৱেকো, উপধিৱিৱেকোতি তযো ৱিৱেকা. তেসু একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৱিসতি, একো পটিক্কমতি, একো অভিক্কমতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চৰতি, একো ৱিহৰতি, এৱং সব্বিৰিযাপথেসু সব্বকিচ্চেসু গণসঙ্গণিকং পহায ৱিৱিত্তৱাসো কাযৱিৱেকো নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো পন চিত্তৱিৱেকো নাম. নিব্বানং উপধিৱিৱেকো নাম. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিৰতানং, চিত্তৱিৱেকো চ পৰিসুদ্ধচিত্তানং পৰমৱোদানপ্পত্তানং, উপধিৱিৱেকো চ নিৰুপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতান’’ন্তি (মহানি. ৫৭). ৱিৱেকোযেৱ পৱিৱেকো, পৱিৱেকে পটিসংযুত্তা কথা পৱিৱেককথা.
অসংসগ্গকথাতি এত্থ সৱনসংসগ্গো, দস্সনসংসগ্গো, সমুল্লপনসংসগ্গো, সম্ভোগসংসগ্গো, কাযসংসগ্গোতি পঞ্চ সংসগ্গা. তেসু ইধেকচ্চো ভিক্খু সুণাতি ‘‘অমুকস্মিং ঠানে গামে ৱা নিগমে ৱা ইত্থী অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা’’তি, সো তং সুত্ৱা সংসীদতি ৱিসীদতি, ন সক্কোতি ব্ৰহ্মচৰিযং সন্ধাৰেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি, এৱং ৱিসভাগাৰম্মণস্সৱনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৱো সৱনসংসগ্গো নাম. ন হেৱ খো ভিক্খু সুণাতি, অপিচ খো সামং পস্সতি ইত্থিং অভিৰূপং দস্সনীযং পাসাদিকং পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতং, সো তং দিস্ৱা সংসীদতি ৱিসীদতি, ন সক্কোতি ব্ৰহ্মচৰিযং সন্ধাৰেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি, এৱং ৱিসভাগাৰম্মণদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৱো দস্সনসংসগ্গো নাম. দিস্ৱা পন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপসল্লাপৱসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৱো সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. সঞ্জগ্ঘনাদিপি এতেনেৱ সঙ্গয্হতি. অত্তনো পন সন্তকং যং কিঞ্চি মাতুগামস্স দত্ৱা অদত্ৱা ৱা তেন দিন্নস্স ৱনভঙ্গিনিযাদিনো পৰিভোগৱসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৱো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. মাতুগামস্স হত্থগ্গাহাদিৱসেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৱো কাযসংসগ্গো নাম.
যোপি চেস ‘‘গিহীহি সংসট্ঠো ৱিহৰতি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন সহসোকী সহনন্দী সুখিতেসু সুখিতো দুক্খিতেসু দুক্খিতো উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা ৱো যোগং আপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৩; মহানি. ১৬৪) এৱং ৱুত্তো অননুলোমিকো গিহিসংসগ্গো নাম, যো চ সব্ৰহ্মচাৰীহিপি কিলেসুপ্পত্তিহেতুভূতো সংসগ্গো, তং সব্বং পহায য্ৱাযং সংসাৰে থিৰতৰং সংৱেগসঙ্খাৰেসু তিব্বং ভযসঞ্ঞং সৰীৰে পটিক্কূলসঞ্ঞং সব্বাকুসলেসু জিগুচ্ছাপুব্বঙ্গমং হিৰোত্তপ্পং সব্বকিৰিযাসু সতিসম্পজঞ্ঞন্তি সব্বং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা কমলদলে জলবিন্দু ৱিয সব্বত্থ অলগ্গভাৱো, অযং সব্বসংসগ্গপ্পটিপক্খতায অসংসগ্গো, তপ্পটিসংযুত্তা কথা অসংসগ্গকথা.
ৱীৰিযাৰম্ভকথাতি এত্থ ৱীৰস্স ভাৱো, কম্মন্তি ৱা ৱীৰিযং, ৱিধিনা ঈৰেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি ৱা ৱীৰিযং, ৱীৰিযঞ্চ তং অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায আৰভনং ৱীৰিযাৰম্ভো. স্ৱাযং কাযিকো, চেতসিকো চাতি দুৱিধো, আৰম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পৰক্কমধাতু, চাতি তিৱিধো, সম্মপ্পধানৱসেন চতুব্বিধো. সো সব্বোপি যো ভিক্খু গমনে উপ্পন্নকিলেসং ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি, ঠানে উপ্পন্নং নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নং সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, তত্থ তত্থেৱ অজপদেন দণ্ডেন কণ্হসপ্পং উপ্পীড়েত্ৱা গণ্হন্তো ৱিয তিখিণেন অসিনা অমিত্তং গীৱায পহৰন্তো ৱিয সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৱা ৱীৰিযবলেন নিগ্গণ্হাতি, তস্সেৱং ৱীৰিযাৰম্ভো আৰদ্ধৱীৰিযস্স ৱসেন ৱেদিতব্বো, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৱীৰিযাৰম্ভকথা.
সীলকথাতিআদীসু দুৱিধং সীলং লোকিযং লোকুত্তৰঞ্চ. তত্থ লোকিযং পাতিমোক্খসংৱৰাদি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. লোকুত্তৰং মগ্গসীলং ফলসীলঞ্চ. তথা সমাধিপি. ৱিপস্সনায পাদকভূতা সহ উপচাৰেন অট্ঠ সমাপত্তিযো লোকিযো সমাধি, মগ্গসম্পযুত্তো পনেত্থ লোকুত্তৰো সমাধি নাম. তথা পঞ্ঞাপি. লোকিযা সুতমযা, চিন্তামযা, ঝানসম্পযুত্তা, ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ. ৱিসেসতো পনেত্থ ৱিপস্সনাপঞ্ঞা গহেতব্বা. লোকুত্তৰা মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. ৱিমুত্তি অৰিযফলৱিমুত্তি নিব্বানঞ্চ. অপৰে পন তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৱিমুত্তীনম্পি ৱসেনেত্থ অত্থং সংৱণ্ণেন্তি. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনম্পি একূনৱীসতিৱিধং পচ্চৱেক্খণঞাণং. ইতি ইমেসং সীলাদীনং সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৱিধিনা অনেকাকাৰৱোকাৰআনিসংসৱিভাৱনৱসেন চেৱ তপ্পটিপক্খানং দুস্সীল্যাদীনং আদীনৱৱিভাৱনৱসেন চ পৱত্তা কথা, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৱা সীলাদিকথা নাম.
এত্থ চ ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি, অপ্পিচ্ছ কথঞ্চ পৰেসং কত্তা’’তি (ম. নি. ১.২৫২; অ. নি. ১০.৭০) ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন চীৱৰেন, ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী’’তি (সং. নি. ২.১৪৪; চূড়নি. খগ্গৱিসাণপুচ্ছানিদ্দেসো ১২৮) চ আদিৱচনতো সযঞ্চ অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতেন পৰেসম্পি তদত্থায হিতজ্ঝাসযেন পৱত্তেতব্বা তথাৰূপী কথা. যা ইধ অভিসল্লেখিকাদিভাৱেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা অপ্পিচ্ছকথাদীতি ৱেদিতব্বা. কাৰকস্সেৱ হি কথা ৱিসেসতো অধিপ্পেতত্থসাধিনী. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং…পে… অকসিৰলাভী’’তি (অ. নি. ৯.৩).
এৱৰূপিযাতি ঈদিসায যথাৱুত্তায. নিকামলাভীতি যথিচ্ছিতলাভী যথাৰুচিলাভী, সব্বকালং ইমং কথং সোতুং ৱিচাৰেতুঞ্চ যথাসুখং লভন্তো. অকিচ্ছলাভীতি নিদুক্খলাভী. অকসিৰলাভীতি ৱিপুললাভী.
আৰদ্ধৱীৰিযোতি পগ্গহিতৱীৰিযো. অকুসলানং ধম্মানং পহানাযাতি অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলানং পাপধম্মানং পজহনত্থায. কুসলানং ধম্মানন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদিঅত্থেন অনৱজ্জট্ঠেন চ কুসলানং সহৱিপস্সনানং মগ্গফলধম্মানং. উপসম্পদাযাতি সম্পাদনায অত্তনো সন্তানে উপ্পাদনায. থামৱাতি উস্সোড়্হিসঙ্খাতেন ৱীৰিযথামেন সমন্নাগতো. দড়্হপৰক্কমোতি থিৰপৰক্কমো অসিথিলৱীৰিযো. অনিক্খিত্তধুৰোতি অনোৰোহিতধুৰো অনোসক্কৱীৰিযো.
পঞ্ঞৱাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায পঞ্ঞৱা. উদযত্থগামিনিযাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযঞ্চ ৱযঞ্চ পটিৱিজ্ঝন্তিযা. অৰিযাযাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন কিলেসেহি আৰকা দূৰে ঠিতায নিদ্দোসায. নিব্বেধিকাযাতি নিব্বেধভাগিযায. সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযাতি ৱট্টদুক্খস্স খেপনতো ‘‘দুক্খক্খযো’’তি লদ্ধনামং অৰিযমগ্গং সম্মা হেতুনা নযেন গচ্ছন্তিযা. ইমেসু চ পন পঞ্চসু ধম্মেসু সীলং ৱীৰিযং পঞ্ঞা চ যোগিনো অজ্ঝত্তিকং অঙ্গং, ইতৰদ্ৱযং বাহিৰং অঙ্গং. তত্থাপি কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেনেৱ সেসং চতুব্বিধং ইজ্ঝতি, কল্যাণমিত্তস্সেৱেত্থ বহুকাৰতং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খ’’ন্তিআদিনা দেসনং ৱড্ঢেসি. তত্থ পাটিকঙ্খন্তি একংসেন ইচ্ছিতব্বং, অৱস্সংভাৱীতি অত্থো. যন্তি কিৰিযাপৰামসনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘সীলৱা ভৱিস্সতী’’তি এত্থ যদেতং কল্যাণমিত্তস্স ভিক্খুনো সীলৱন্ততায ভৱনং সীলসম্পন্নত্তং, তস্স ভিক্খুনো সীলসম্পন্নত্তা এতং তস্স পাটিকঙ্খং, অৱস্সংভাৱী একংসেনেৱ তস্স তত্থ নিযোজনতোতি অধিপ্পাযো. পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
এৱং ভগৱা সদেৱকে লোকে উত্তমকল্যাণমিত্তসঙ্খাতস্স অত্তনো ৱচনং অনাদিযিত্ৱা তং ৱনসণ্ডং পৱিসিত্ৱা তাদিসং ৱিপ্পকাৰং পত্তস্স আযস্মতো মেঘিযস্স কল্যাণমিত্ততাদিনা সকলং সাসনসম্পদং দস্সেত্ৱা ইদানিস্স তত্থ আদৰজাতস্স পুব্বে যেহি কামৱিতক্কাদীহি উপদ্দুতত্তা কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্স তেসং উজুৱিপচ্চনীকভূতত্তা চ ভাৱনানযং পকাসেত্ৱা ততো পৰং অৰহত্তস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খন্তো ‘‘তেন চ পন, মেঘিয, ভিক্খুনা ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায চত্তাৰো ধম্মা উত্তৰি ভাৱেতব্বা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি এৱং কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যথাৱুত্তসীলাদিগুণসমন্নাগতেন. তেনেৱাহ ‘‘ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠাযা’’তি. উত্তৰীতি আৰদ্ধতৰুণৱিপস্সনস্স ৰাগাদিপৰিস্সযা চে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং ৱিসোধনত্থং ততো উদ্ধং চত্তাৰো ধম্মা ভাৱেতব্বা উপ্পাদেতব্বা ৱড্ঢেতব্বা চ.
অসুভাতি একাদসসু অসুভকম্মট্ঠানেসু যথাৰহং যত্থ কত্থচি অসুভভাৱনা. ৰাগস্স পহানাযাতি কামৰাগস্স পজহনত্থায. অযমত্থো সালিলাৱকোপমায ৱিভাৱেতব্বো. এৱংভূতং ভাৱনাৱিধিং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অসুভা ভাৱেতব্বা ৰাগস্স পহানাযা’’তি. মেত্তাতি মেত্তাকম্মট্ঠানং. ব্যাপাদস্স পহানাযাতি ৱুত্তনযেনেৱ উপ্পন্নস্স কোপস্স পজহনত্থায. আনাপানস্সতীতি সোড়সৱত্থুকা আনাপানস্সতি. ৱিতক্কুপচ্ছেদাযাতি ৱুত্তনযেনেৱ উপ্পন্নানং ৱিতক্কানং পচ্ছেদনত্থায. অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযাতি ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকস্স নৱৱিধস্স মানস্স সমুচ্ছেদনত্থায.
অনিচ্চসঞ্ঞিনোতি হুত্ৱা অভাৱতো উদযব্বযৱন্ততো পভঙ্গুতো তাৱকালিকতো নিচ্চপ্পটিক্খেপতো চ ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি (ধ. প. ২৭৭; চূড়নি. হেমকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৫৬) পৱত্তঅনিচ্চানুপস্সনাৱসেন অনিচ্চসঞ্ঞিনো. অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতীতি অসাৰকতো অৱসৱত্তনতো পৰতো ৰিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো চ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূড়নি. হেমকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৫৬) এৱং পৱত্তঅনত্তানুপস্সনাসঙ্খাতা অনত্তসঞ্ঞা চিত্তে সণ্ঠহতি অতিদড়্হং পতিট্ঠহতি. অনিচ্চলক্খণে হি দিট্ঠে অনত্তলক্খণং দিট্ঠমেৱ হোতি. তীসু লক্খণেসু হি একস্মিং দিট্ঠে ইতৰদ্ৱযং দিট্ঠমেৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতী’’তি. অনত্তলক্খণে সুদিট্ঠে ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকমানো সুপ্পজহোৱ হোতীতি আহ ‘‘অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি. দিট্ঠেৱ ধম্মে নিব্বানন্তি দিট্ঠেৱ ধম্মে ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অপচ্চযপৰিনিব্বানং পাপুণাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পন অসুভাদিভাৱনানযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.
মেঘিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. নন্দকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪-৫. চতুত্থে আগমযমানোতি ওলোকযমানো, বুদ্ধো সহসা অপৱিসিত্ৱা যাৱ সা কথা নিট্ঠাতি, তাৱ অট্ঠাসীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইদমৱোচাতি ইদং কথাৱসানং উদিক্খমানো’’তি. অনিচ্চদুক্খাদিৱসেন সব্বধম্মসন্তীৰণং অধিপঞ্ঞাৱিপস্সনাতি আহ ‘‘সঙ্খাৰপৰিগ্গহৱিপস্সনাঞাণস্সা’’তি. মানসন্তি ৰাগোপি চিত্তম্পি অৰহত্তম্পি. ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) এত্থ ৰাগো মানসং. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিৰা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অৰহত্তং. ইধাপি অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. তেনাহ ‘‘অপ্পত্তমানসাতি অপ্পত্তঅৰহত্তা’’তি. অপ্পত্তং মানসং অৰহত্তং এতেহীতি অপ্পত্তমানসা. ইদানি চিত্তপৰিযাযমেৱ মানসসদ্দং সন্ধাযাহ ‘‘অৰহত্তং ৱা’’তিআদি. পঞ্চমং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
নন্দকসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সেৱনাসুত্তৱণ্ণনা
৬. ছট্ঠে জীৱিতসম্ভাৰাতি জীৱিতপ্পৱত্তিযা সম্ভাৰা পচ্চযা. সমুদানেতব্বাতি সম্মা ঞাযেন অনৱজ্জউঞ্ছাচৰিযাদিনা উদ্ধমুদ্ধমানেতব্বা পাপুণিতব্বা. তে পন সমুদানিতা সমাহতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সমাহৰিতব্বা’’তি. দুক্খেন উপ্পজ্জন্তীতি সুলভুপ্পাদা ন হোন্তি. এতেন গোচৰঅসপ্পাযাদিভাৱং দস্সেতি. ৰত্তিভাগং ৱা দিৱসভাগং ৱাতি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘ৰত্তিকোট্ঠাসে ৱা দিৱসকোট্ঠাসে ৱা’’তি. ৰত্তিংযেৱ পক্কমিতব্বং সমণধম্মস্স তত্থ অনিপ্ফজ্জনতো. সঙ্খাপীতি ‘‘যদত্থমহং পব্বজিতো, ন মেতং ইধ নিপ্ফজ্জতি, চীৱৰাদি পন সমুদাগচ্ছতি, নাহং তদত্থং পব্বজিতো, কিং মে ইধ ৱাসেনা’’তি পটিসঙ্খাযপি. তেনাহ ‘‘সামঞ্ঞত্থস্স ভাৱনাপাৰিপূৰিঅগমনং জানিত্ৱা’’তি. অনন্তৰৱাৰে সঙ্খাপীতি সমণধম্মস্স নিপ্ফজ্জনভাৱং জানিত্ৱা. সো পুগ্গলো অনাপুচ্ছা পক্কমিতব্বং, নানুবন্ধিতব্বোতি ‘‘সো পুগ্গলো’’তি পদস্স ‘‘নানুবন্ধিতব্বো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. যস্স যেন হি সম্বন্ধো, দূৰট্ঠেনপি সো ভৱতি. তং পুগ্গলন্তি সো পুগ্গলোতি পচ্চত্তৱচনং উপযোগৱসেন পৰিণামেত্ৱা তং পুগ্গলং অনাপুচ্ছা পক্কমিতব্বন্তি অত্থো. অত্থৱসেন হি ৱিভত্তিপৰিণামোতি. আপুচ্ছা পক্কমিতব্বন্তি চ কতঞ্ঞুকতৱেদিতায নিযোজনং. এৱৰূপোতি যং নিস্সায ভিক্খুনো গুণেহি ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা, পচ্চযেহি ন পৰিস্সযো, এৱৰূপো দণ্ডকম্মাদীহি নিগ্গণ্হাতি চেপি, ন পৰিচ্চজিতব্বোতি দস্সেতি ‘‘সচেপী’’তিআদিনা.
সেৱনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. সুতৱাসুত্তাদিৱণ্ণনা
৭-১০. সত্তমে অভব্বো খীণাসৱো ভিক্খু সঞ্চিচ্চ পাণন্তিআদি দেসনাসীসমেৱ, সোতাপন্নাদযোপি পন অভব্বাৱ, পুথুজ্জনখীণাসৱানং নিন্দাপসংসত্থম্পি এৱং ৱুত্তং. পুথুজ্জনো নাম গাৰয্হো মাতুঘাতাদীনি কৰোতি, খীণাসৱো পন পাসংসো কুন্থকিপিল্লিকঘাতাদীনিপি ন কৰোতীতি. সন্নিধিকাৰকং কামে পৰিভুঞ্জিতুন্তি যথা গিহিভূতো সন্নিধিং কত্ৱা ৱত্থুকামে পৰিভুঞ্জতি, এৱং তিলতণ্ডুলসপ্পিনৱনীতাদীনি সন্নিধিং কত্ৱা ইদানি পৰিভুঞ্জিতুং অভব্বোতি অত্থো. ৱত্থুকামে পন নিদহিত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তা তন্নিস্সিতং কিলেসকামম্পি নিদহিত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তি নামাতি আহ ‘‘ৱত্থুকামকিলেসকামে’’তি. ননু চ খীণাসৱস্সেৱ ৱসনট্ঠানে তিলতণ্ডুলাদযো পঞ্ঞাযন্তীতি? ন পন তে অত্তনো অত্থায নিধেন্তি, অফাসুকপব্বজিতাদীনং অত্থায নিধেন্তি. অনাগামিস্স কথন্তি? তস্সপি পঞ্চ কামগুণা সব্বসোৱ পহীনা, ধম্মেন পন লদ্ধং ৱিচাৰেত্ৱা পৰিভুঞ্জতি. অকপ্পিযকামগুণে সন্ধাযেতং ৱুত্তং, ন মঞ্চপীঠঅত্থৰণপাৱুৰণাদিসন্নিস্সিতং. সেয্যাথাপি পুব্বে অগাৰিযভূতোতি যথা পুব্বে গিহিভূতো পৰিভুঞ্জতি, এৱং পৰিভুঞ্জিতুং অভব্বো. অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তা হি সোতাপন্নাদযো যাৱজীৱং গিহিব্যঞ্জনেন তিট্ঠন্তি. খীণাসৱো পন অৰহত্তং পত্ৱাৱ মনুস্সভূতো পৰিনিব্বাতি ৱা পব্বজতি ৱা. চাতুমহাৰাজিকাদীসু কামাৱচৰদেৱেসু মুহুত্তম্পি ন তিট্ঠতি. কস্মা? ৱিৱেকট্ঠানস্স অভাৱা. ভুম্মদেৱত্তভাৱে পন ঠিতো অৰহত্তং পত্ৱাপি তিট্ঠতি ৱিৱেকট্ঠানসম্ভৱা. অট্ঠমাদীনি উত্তানত্থানেৱ.
সুতৱাসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্বোধিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.