৭. চিত্তসংযুত্তং

১. সংযোজনসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৩. চিত্তসংযুত্তস্স পঠমে মচ্ছিকাসণ্ডেতি এৱংনামকে ৱনসণ্ডে. অযমন্তৰাকথা উদপাদীতি পোৰাণকত্থেৰা অতিৰচ্ছানকথা হোন্তি, নিসিন্ননিসিন্নট্ঠানে পঞ্হং সমুট্ঠাপেত্ৱা অজানন্তা পুচ্ছন্তি, জানন্তা ৱিস্সজ্জেন্তি, তেন নেসং অযং কথা উদপাদি. মিগপথকন্তি এৱংনামকং অত্তনো ভোগগামং. সো কিৰ অম্বাটকাৰামস্স পিট্ঠিভাগে হোতি. তেনুপসঙ্কমীতি ‘‘থেৰানং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ফাসুৱিহাৰং কত্ৱা দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা উপসঙ্কমি. গম্ভীৰে বুদ্ধৱচনেতি অত্থগম্ভীৰে চেৱ ধম্মগম্ভীৰে চ বুদ্ধৱচনে. পঞ্ঞাচক্খু কমতীতি ঞাণচক্খু ৱহতি পৱত্ততি.

২. পঠমইসিদত্তসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৪. দুতিযে আযস্মন্তং থেৰন্তি তেসু থেৰেসু জেট্ঠকং মহাথেৰং. তুণ্হী অহোসীতি জানন্তোপি অৱিসাৰদত্তা ন কিঞ্চি ব্যাহৰি. ব্যাকৰোমহং ভন্তেতি ‘‘অযং থেৰো নেৱ অত্তনা ব্যাকৰোতি, ন অঞ্ঞে অজ্ঝেসতি, উপাসকোপি ভিক্খুসঙ্ঘং ৱিহেসেতি, অহমেতং ব্যাকৰিত্ৱা ফাসুৱিহাৰং কত্ৱা দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা আসনতো ৱুট্ঠায থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এৱং ওকাসমকাসি, কতাৱকাসো পন অত্তনো আসনে নিসীদিত্ৱা ব্যাকাসি.

সহত্থাতি সহত্থেন. সন্তপ্পেসীতি যাৱদিচ্ছকং দেন্তো সুট্ঠু তপ্পেসি. সম্পৱাৰেসীতি ‘‘অলং অল’’ন্তি হত্থসঞ্ঞায চেৱ ৱাচায চ পটিক্খিপাপেসি. ওনীতপত্তপাণিনোতি পাণিতো অপনীতপত্তা ধোৱিত্ৱা থৱিকায ওসাপেত্ৱা অংসে লগ্গিতপত্তাতি অত্থো.

৩. দুতিযইসিদত্তসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৫. ততিযে অৱন্তিযাতি দক্খিণাপথে অৱন্তিৰট্ঠে. কল্যাণং ৱুচ্চতীতি ‘‘চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গিস্সামী’’তি ৱচনং নিদ্দোসং অনৱজ্জং ৱুচ্চতি তযা উপাসকাতি অধিপ্পাযেন ৱদতি.

৪. মহকপাটিহাৰিযসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৬. চতুত্থে সেসকং ৱিস্সজ্জেথাতি তস্স কিৰ থেৰেহি সদ্ধিংযেৱ কংসথালং পমজ্জিত্ৱা পাযাসং ৱড্ঢেত্ৱা অদংসু. সো ভুত্তপাযাসো থেৰেহিযেৱ সদ্ধিং গন্তুকামো চিন্তেসি ‘‘ঘৰে তাৱ উপাসিকা সেসকং ৱিচাৰেতি, ইধ পনিমে দাসকম্মকাৰা মযা অৱুত্তা ন ৱিচাৰেস্সন্তি, এৱাযং পণীতপাযাসো নস্সিস্সতী’’তি তেসং অনুজানন্তো এৱমাহ. কুথিতন্তি কুধিতং, হেট্ঠা সন্তত্তায ৱালিকায উপৰি আতপেন চ অতিতিখিণন্তি অত্থো. ইদং পন তেপিটকে বুদ্ধৱচনে অসম্ভিন্নপদং. পৱেলিযমানেনাতি পটিলিযমানেন সাধু খ্ৱস্স ভন্তেতি ‘‘ফাসুৱিহাৰং কৰিস্সামি নেস’’ন্তি চিন্তেত্ৱা এৱমাহ.

ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰীতি অধিট্ঠানিদ্ধিং অকাসি. এত্থ চ ‘‘মন্দমন্দো সীতকৱাতো ৱাযতু, অব্ভমণ্ডপং কত্ৱা দেৱো একমেকং ফুসাযতূ’’তি এৱং নানাপৰিকম্মং – ‘‘সৱাতো দেৱো ৱস্সতূ’’তি এৱং অধিট্ঠানং একতোপি হোতি. ‘‘সৱাতো দেৱো ৱস্সতূতি একতোপৰিকম্মং, মন্দমন্দো সীতকৱাতো ৱাযতু, অব্ভমণ্ডপং কত্ৱা দেৱো একমেকং ফুসাযতূ’’তি এৱং নানাঅধিট্ঠানং হোতি. ৱুত্তনযেনেৱ নানাপৰিকম্মং নানাধিট্ঠানং, একতো পৰিকম্মং একতো অধিট্ঠানম্পি হোতিযেৱ. যথা তথা কৰোন্তস্স পন পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায কতপৰিকম্মস্স পৰিকম্মানন্তৰেন মহগ্গতঅধিট্ঠানচিত্তেনেৱ তং ইজ্ঝতি. ওকাসেসীতি ৱিপ্পকিৰি.

৫. পঠমকামভূসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৭. পঞ্চমে নেলঙ্গোতি নিদ্দোসো. সেতপচ্ছাদোতি সেতপটিচ্ছাদনো. অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং. মুহুত্তং তুণ্হী হুত্ৱাতি তস্স অত্থপেক্খনত্থং তীণি পিটকানি কণ্ণে কুণ্ডলং ৱিয সঞ্চালেন্তো ‘‘অযং ইমস্স অত্থো, অযং ইমস্স অত্থো’’তি উপপৰিক্খণত্থং মুহুত্তং তুণ্হী হুত্ৱা. ৱিমুত্তিযাতি অৰহত্তফলৱিমুত্তিযা. ইমং পন পঞ্হং কথেন্তো উপাসকো দুক্কৰং অকাসি. সম্মাসম্বুদ্ধো হি ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, এতং ভিক্খুং আগচ্ছন্তং ওদাতকং তনুকং তুঙ্গনাসিক’’ন্তি (সং. নি. ২.২৪৫) অত্তনো দিট্ঠেন কথেসি. অযং পন নযগ্গাহেন ‘‘অৰহতো এতং অধিৱচন’’ন্তি আহ.

৬. দুতিযকামভূসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৮. ছট্ঠে কতি নু খো ভন্তে সঙ্খাৰাতি অযং কিৰ, গহপতি, নিৰোধং ৱলঞ্জেতি, তস্মা ‘‘নিৰোধপাদকে সঙ্খাৰে পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা এৱমাহ. থেৰোপিস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৱা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীসু অনেকেসু সঙ্খাৰেসু ৱিজ্জমানেসুপি কাযসঙ্খাৰাদযোৱ আচিক্খন্তো তযো খো গহপতীতিআদিমাহ. তত্থ কাযপ্পটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খৰীযতি নিব্বত্তীযতীতি কাযসঙ্খাৰো. ৱাচায সঙ্খৰোতি নিব্বত্তেতীতি ৱচীসঙ্খাৰো. চিত্তপ্পটিবদ্ধত্তা চিত্তেন সঙ্খৰীযতি নিব্বত্তীযতীতি চিত্তসঙ্খাৰো.

কতমো পন ভন্তেতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ‘‘ইমে সঙ্খাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সা আলুড়িতা অৱিভূতা দুদ্দীপনা. তথা হি কাযদ্ৱাৰে আদানগ্গহণমুঞ্চনচোপনানি পাপেত্ৱা উপ্পন্না অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা দ্ৱাদস অকুসলচেতনাতি এৱং কুসলাকুসলা ৱীসতি চেতনাপি, অস্সাসপস্সাসাপি কাযসঙ্খাৰোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. ৱচীদ্ৱাৰে হনুসঞ্চোপনং ৱচীভেদং পাপেত্ৱা উপ্পন্না ৱুত্তপ্পকাৰাৱ ৱীসতি চেতনাপি ৱিতক্কৱিচাৰাপি ৱচীসঙ্খাৰোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চোপনং অপত্ৱা ৰহো নিসিন্নস্স চিন্তযতো উপ্পন্না কুসলাকুসলা একূনতিংসচেতনাপি, সঞ্ঞা চ ৱেদনা চাতি ইমে দ্ৱে ধম্মাপি চিত্তসঙ্খাৰোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. এৱং ইমে সঙ্খাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সা আলুড়িতা অৱিভূতা দুদ্দীপনা, তে পাকটে ৱিভূতে কত্ৱা কথাপেস্সামী’’তি পুচ্ছি.

কস্মা পন ভন্তেতি ইধ কাযসঙ্খাৰাদিনামস্স পদত্থং পুচ্ছতি. তস্স ৱিস্সজ্জনে কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযনিস্সিতা. কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি. চিত্তপ্পটিবদ্ধাতি চিত্তনিস্সিতা. চিত্তে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি.

ইদানি ‘‘কিং নু খো এস সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং ৱলঞ্জেতি, নো ৱলঞ্জেতি, চিণ্ণৱসী ৱা তত্থ নো চিণ্ণৱসী’’তি জাননত্থং পুচ্ছন্তো কথং পন ভন্তে সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধসমাপত্তি হোতীতি আহ. তস্স ৱিস্সজ্জনে সমাপজ্জিস্সন্তি ৱা সমাপজ্জামীতি ৱা পদদ্ৱযেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো. সমাপন্নোতি পদেন অন্তোনিৰোধো. তথা পুৰিমেহি দ্ৱীহি পদেহি সচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন অচিত্তককালো.

পুব্বেৱ তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি নিৰোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপৰিচ্ছেদকালেযেৱ ‘‘এত্তকং কালং অচিত্তকো ভৱিস্সামী’’তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদং চিত্তং ভাৱিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং পন এৱং ভাৱিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায অচিত্তকভাৱায উপনেতি. ৱচীসঙ্খাৰো পঠমং নিৰুজ্ঝতীতি সেসসঙ্খাৰেহি পঠমং দুতিযজ্ঝানেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. ততো কাযসঙ্খাৰোতি ততো পৰং কাযসঙ্খাৰো চতুত্থজ্ঝানে নিৰুজ্ঝতি. ততো চিত্তসঙ্খাৰোতি ততো পৰং চিত্তসঙ্খাৰো অন্তোনিৰোধে নিৰুজ্ঝতি. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. ৱিপৰিভিন্নানীতি উপহতানি ৱিনট্ঠানি.

তত্থ কেচি ‘‘নিৰোধসমাপন্নস্স ‘চিত্তসঙ্খাৰো চ নিৰুদ্ধো’তি ৱচনতো চিত্তং অনিৰুদ্ধং হোতি, তস্মা সচিত্তকাপি অযং সমাপত্তী’’তি ৱদন্তি. তে ৱত্তব্বা – ‘‘ৱচীসঙ্খাৰোপিস্স নিৰুদ্ধো’’তি ৱচনতো ৱাচা অনিৰুদ্ধা হোতি, তস্মা নিৰোধসমাপন্নেন ধম্মম্পি কথেন্তেন সজ্ঝাযম্পি কৰোন্তেন নিসীদিতব্বং সিযা. যো চাযং মতো কালঙ্কতো, তস্সাপি চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুদ্ধোতি ৱচনতো চিত্তং অনিৰুদ্ধং ভৱেয্য, তস্মা কালঙ্কতে মাতাপিতৰো ৱা অৰহন্তে ৱা ঝাপেন্তেন আনন্তৰিযকম্মং কতং ভৱেয্য. ইতি ব্যঞ্জনে অভিনিৱেসং অকত্ৱা আচৰিযানং নযে ঠত্ৱা অত্থো উপপৰিক্খিতব্বো. অত্থো হি পটিসৰণং, ন ব্যঞ্জনং.

ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্নানীতি কিৰিযমযপৱত্তস্মিঞ্হি ৱত্তমানে বহিদ্ধাৰম্মণেসু পসাদে ঘট্টেন্তেসু ইন্দ্ৰিযানি কিলমন্তি, উপহতানি মক্খিত্তানি ৱিয হোন্তি ৱাতাদীহি উট্ঠিতৰজেন চতুমহাপথে ঠপিতআদাসো ৱিয. যথা পন থৱিকায পক্খিপিত্ৱা মঞ্জূসাদীসু ঠপিতো আদাসো অন্তোযেৱ ৱিৰোচতি, এৱং নিৰোধসমাপন্নস্স ভিক্খুনো অন্তোনিৰোধে পঞ্চ পসাদা অতিৱিয ৱিৰোচন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্নানী’’তি.

ৱুট্ঠহিস্সন্তি ৱা ৱুট্ঠহামীতি ৱা পদদ্ৱযেন অন্তোনিৰোধকালো কথিতো, ৱুট্ঠিতোতি পদেন ফলসমাপত্তিকালো. তথা পুৰিমেহি দ্ৱীহি পদেহি অচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন সচিত্তককালো. পুব্বেৱ তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি নিৰোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপৰিচ্ছেদকালেযেৱ ‘‘এত্তকং কালং অচিত্তকো হুত্ৱা ততো পৰং সচিত্তকো ভৱিস্সামী’’তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদং চিত্তং ভাৱিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৱং ভাৱিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায সচিত্তকভাৱায উপনেতি. ইতি হেট্ঠা নিৰোধসমাপজ্জন্নকালো গহিতো, ইধ নিৰোধতো ৱুট্ঠানকালো.

ইদানি নিৰোধকথং কথেতুং কালোতি নিৰোধকথা কথেতব্বা সিযা. সা পনেসা ‘‘দ্ৱীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খাৰানং পটিপস্সদ্ধিযা সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা নিৰোধসমাপত্তিযং ঞাণ’’ন্তি মাতিকং ঠপেত্ৱা সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা, তস্মা তত্থ কথিতনযেনেৱ গহেতব্বা. কো পনাযং নিৰোধো নাম? চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খা অপ্পৱত্তি. অথ কিমত্থমেতং সমাপজ্জন্তীতি? সঙ্খাৰানং পৱত্তে উক্কণ্ঠিতা সত্তাহং অচিত্তকা হুত্ৱা সুখং ৱিহৰিস্সাম, দিট্ঠধম্মনিব্বানং নামেতং যদিদং নিৰোধোতি এতদত্থং সমাপজ্জন্তি.

চিত্তসঙ্খাৰো পঠমং উপ্পজ্জতীতি নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স হি ফলসমাপত্তিচিত্তং পঠমং উপ্পজ্জতি. তংসম্পযুত্তং সঞ্ঞঞ্চ ৱেদনঞ্চ সন্ধায ‘‘চিত্তসঙ্খাৰো পঠমং উপ্পজ্জতী’’তি আহ. ততো কাযসঙ্খাৰোতি ততো পৰং ভৱঙ্গসমযে কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি.

কিং পন ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. ইমস্স পন চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি, সা ন সমুট্ঠাপেতি. কিং ৱা এতেন? ফলসমাপত্তি পঠমজ্ঝানিকা ৱা হোতু দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানিকা ৱা, সন্তসমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহাৰিকা হোন্তি, তেসং অব্বোহাৰিকভাৱো সঞ্জীৱত্থেৰৱত্থুনা ৱেদিতব্বো. সঞ্জীৱত্থেৰস্স হি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায কিংসুকপুপ্ফসদিসে ৱীতচ্চিতঙ্গাৰে মদ্দমানস্স গচ্ছতো চীৱৰে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযি, উস্মাকাৰমত্তম্পি নাহোসি. সমাপত্তিবলং নামেতন্তি ৱদন্তি. এৱমেৱ সন্তায ফলসমাপত্তিযা ৱুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহাৰিকা হোন্তীতি ভৱঙ্গসমযেনেৱেতং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

ততো ৱচীসঙ্খাৰোতি ততো পৰং কিৰিযমযপৱত্তৱলঞ্জনকালে ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি. কিং ভৱঙ্গং ৱিতক্কৱিচাৰে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. তংসমুট্ঠানা পন ৱিতক্কৱিচাৰা ৱাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তীতি কিৰিযমযপৱত্তৱলঞ্জনকালেনেৱেতং কথিতং.

সুঞ্ঞতো ফস্সোতিআদযো সগুণেনাপি আৰম্মণেনাপি কথেতব্বা. সগুণেন তাৱ সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি, তায সহজাতফস্সং সন্ধায ‘‘সুঞ্ঞতো ফস্সো’’তি ৱুত্তং. অনিমিত্তপ্পণিহিতেসুপি এসেৱ নযো. আৰম্মণেন পন নিব্বানং ৰাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতা নাম, ৰাগনিমিত্তাদীনং অভাৱা অনিমিত্তং, ৰাগদোসমোহপ্পণিধীনং অভাৱা অপ্পণিহিতং, সুঞ্ঞতং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নফলসমাপত্তিসম্ফস্সো সুঞ্ঞতো নাম. অনিমিত্তপ্পণিহিতেসুপি এসেৱ নযো.

অপৰা আগমনিযকথা নাম হোতি. সুঞ্ঞতঅনিমিত্তঅপ্পণিহিতাতি হি ৱিপস্সনাপি ৱুচ্চতি. তত্থ যো ভিক্খু সঙ্খাৰে অনিচ্চতো পৰিগ্গহেত্ৱা অনিচ্চতো দিস্ৱা অনিচ্চতো ৱুট্ঠাতি, তস্স ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি. যো দুক্খতো পৰিগ্গহেত্ৱা দুক্খতো দিস্ৱা দুক্খতো ৱুট্ঠাতি, তস্স অপ্পণিহিতা নাম. যো অনত্ততো পৰিগ্গহেত্ৱা অনত্ততো দিস্ৱা অনত্ততো ৱুট্ঠাতি, তস্স সুঞ্ঞতা নাম. তত্থ অনিমিত্তৱিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো নাম, অনিমিত্তমগ্গস্স ফলং অনিমিত্তং নাম, অনিমিত্তফলসমাপত্তিসহজাতে ফস্সে ফুসন্তে ‘‘অনিমিত্তো ফস্সো ফুসতী’’তি ৱুচ্চতি. অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতেসুপি এসেৱ নযো. আগমনিযেন কথিতে পন সুঞ্ঞতো ৱা ফস্সো অনিমিত্তো ৱা ফস্সো অপ্পণিহিতো ৱা ফস্সোতি ৱিকপ্পো আপজ্জেয্য, তস্মা সগুণেন চেৱ আৰম্মণেন চ কথেতব্বং. এৱঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি সমেতি.

ৱিৱেকনিন্নন্তিআদীসু নিব্বানং ৱিৱেকো নাম. তস্মিং ৱিৱেকে নিন্নং ওনতন্তি ৱিৱেকনিন্নং. ৱিৱেকপোণন্তি অঞ্ঞতো অগন্ত্ৱা যেন ৱিৱেকো, তেন ৱঙ্কং ৱিয হুত্ৱা ঠিতন্তি ৱিৱেকপোণং. যেন ৱিৱেকো, তেন পতমানং ৱিয ঠিতন্তি ৱিৱেকপব্ভাৰং.

৭. গোদত্তসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৯. সত্তমে নানত্থা চেৱ নানাব্যঞ্জনা চাতি ব্যঞ্জনম্পি নেসং নানং, অত্থোপি. তত্থ ব্যঞ্জনস্স নানতা পাকটা. অত্থো পন অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি ভূমন্তৰতো মহগ্গতা হোতি ৰূপাৱচৰা, আৰম্মণতো সত্তপণ্ণত্তিআৰম্মণা. আকিঞ্চঞ্ঞা ভূমন্তৰতো মহগ্গতা অৰূপাৱচৰা, আৰম্মণতো নৱত্তব্বাৰম্মণা. সুঞ্ঞতা ভূমন্তৰতো কামাৱচৰা, আৰম্মণতো সঙ্খাৰাৰম্মণা. ৱিপস্সনা হি এত্থ সুঞ্ঞতাতি অধিপ্পেতা. অনিমিত্তা ভূমন্তৰতো লোকুত্তৰা, আৰম্মণতো নিব্বানাৰম্মণা.

ৰাগো খো ভন্তে পমাণকৰণোতিআদীসু যথা পব্বতপাদে পূতিপণ্ণকসটউদকং নাম হোতি কাড়ৱণ্ণং, ওলোকেন্তানং ব্যামসতগম্ভীৰং ৱিয খাযতি, যট্ঠিং ৱা ৰজ্জুং ৱা গহেত্ৱা মিনন্তস্স পিট্ঠিপাদোত্থৰণমত্তম্পি ন হোতি; এৱমেৱ যাৱ ৰাগাদযো নুপ্পজ্জন্তি, তাৱ পুগ্গলং সঞ্জানিতুং ন সক্কা হোতি, সোতাপন্নো ৱিয সকদাগামী ৱিয অনাগামী ৱিয চ খাযতি. যদা পনস্স ৰাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, তদা ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হোতি পঞ্ঞাযতি. ইতি তে ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পুগ্গলস্স পমাণং দস্সেন্তাৱ উপ্পজ্জন্তীতি পমাণকৰণা নাম ৱুত্তা.

যাৱতা খো ভন্তে অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তিযোতি যত্তকা অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তিযো. কিত্তকা পন তা? চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি ফলানীতি দ্ৱাদস. তত্ৰ ব্ৰহ্মৱিহাৰা ফৰণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা, সেসা পমাণকাৰকানং কিলেসানং অভাৱেন নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৱ, চেতোৱিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অকুপ্পাতি অৰহত্তফলচেতোৱিমুত্তি. সা হি তাসং সব্বজেট্ঠিকা, তস্মা ‘‘অগ্গমক্খাযতী’’তি ৱুত্তা. ৰাগো খো ভন্তে কিঞ্চনন্তি ৰাগো উপ্পজ্জিত্ৱা পুগ্গলং কিঞ্চতি মদ্দতি পলিবুন্ধতি, তস্মা কিঞ্চনন্তি ৱুত্তো. মনুস্সা কিৰ গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তা ‘‘কিঞ্চেহি কপিল কিঞ্চেহি কাড়কা’’তি ৱদন্তি. এৱং মদ্দনট্ঠো কিঞ্চনট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. দোসমোহেসুপিএসেৱ নযো.

আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৱিমুত্তিযো নাম নৱ ধম্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং মগ্গফলানি চ. তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কিঞ্চনং আৰম্মণং অস্স নত্থীতি আকিঞ্চঞ্ঞং. মগ্গফলানি কিঞ্চনানং মদ্দনপলিবুন্ধনকিলেসানং নত্থিতায আকিঞ্চঞ্ঞানি, নিব্বানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞং, চেতোৱিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং.

ৰাগো খো ভন্তে নিমিত্তকৰণোতিআদীসু যথা নাম দ্ৱিন্নং কুলানং সদিসা দ্ৱে ৱচ্ছকা হোন্তি. যাৱ তেসং লক্খণং ন কতং হোতি, তাৱ ‘‘অযং অসুককুলস্স ৱচ্ছকো, অযং অসুককুলস্সা’’তি ন সক্কা হোতি জানিতুং. যদা পন তেসং তিসূলাদীসু অঞ্ঞতৰং লক্খণং কতং হোতি, তদা সক্কা হোতি জানিতুং. এৱমেৱ যাৱ পুগ্গলস্স ৰাগো নুপ্পজ্জতি, তাৱ ন সক্কা হোতি জানিতুং ‘‘অৰিযো ৱা পুথুজ্জনো ৱা’’তি. ৰাগো পনস্স উপ্পজ্জমানোৱ ‘‘সৰাগো নাম অযং পুগ্গলো’’তি সঞ্জানননিমিত্তং কৰোন্তো ৱিয উপ্পজ্জতি, তস্মা নিমিত্তকৰণোতি ৱুত্তো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো.

অনিমিত্তা চেতোৱিমুত্তিযো নাম তেৰস ধম্মা ৱিপস্সনা, চত্তাৰো আৰুপ্পা, চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি ফলানি. তত্থ ৱিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তং সুখনিমিত্তং অত্তনিমিত্তং উগ্ঘাটেতীতি অনিমিত্তা নাম. চত্তাৰো আৰুপ্পা ৰূপনিমিত্তস্স অভাৱা অনিমিত্তা নাম. মগ্গফলানি নিমিত্তকৰানং কিলেসানং অভাৱেন অনিমিত্তানি, নিব্বানম্পি অনিমিত্তমেৱ, তং পন চেতোৱিমুত্তি ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অথ কস্মা সুঞ্ঞতা চেতোৱিমুত্তি ন গহিতাতি? সা ‘‘সুঞ্ঞা ৰাগেনা’’তিআদিৱচনতো সব্বত্থ অনুপৱিট্ঠাৱ, তস্মা ৱিসুং ন গহিতাতি.

একত্থাতি আৰম্মণৱসেন একত্থা ‘‘অপ্পমাণং আকিঞ্চঞ্ঞং সুঞ্ঞতং অনিমিত্ত’’ন্তি হি সব্বানেতানি নিব্বানস্সেৱ নামানি. ইতি ইমিনা পৰিযাযেন একত্থা. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানে অপ্পমাণাপি হোতি, অঞ্ঞস্মিং আকিঞ্চঞ্ঞা, অঞ্ঞস্মিং সুঞ্ঞতা, অঞ্ঞস্মিং অনিমিত্তাতি ইমিনা পৰিযাযেন নানাব্যঞ্জনাতি.

৮. নিগণ্ঠনাটপুত্তসুত্তৱণ্ণনা

৩৫০. অট্ঠমে তেনুপসঙ্কমীতি সযং আগতাগমো ৱিঞ্ঞাতসাসনো অনাগামী অৰিযসাৱকো সমানো কস্মা নগ্গভোগ্গং নিস্সিৰিকং নিগণ্ঠং উপসঙ্কমীতি? উপৱাদমোচনত্থঞ্চেৱ ৱাদাৰোপনত্থঞ্চ. নিগণ্ঠা কিৰ ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৱকা থদ্ধখদিৰখাণুকসদিসা, কেনচি সদ্ধিং পটিসন্থাৰম্পি ন কৰোন্তী’’তি উপৱদন্তি, তস্স উপৱাদস্স মোচনত্থঞ্চ, ‘‘ৱাদঞ্চস্স আৰোপেস্সামী’’তি উপসঙ্কমি. ন খ্ৱাহং এত্থ ভন্তে ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামীতি যস্স ঞাণেন অসচ্ছিকতং হোতি. সো ‘‘এৱং কিৰেত’’ন্তি অঞ্ঞস্স সদ্ধায গচ্ছেয্য, মযা পন ঞাণেনেতং সচ্ছিকতং, তস্মা নাহং এত্থ ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামীতি দীপেন্তো এৱমাহ.

উল্লোকেত্ৱাতি কাযং উন্নামেত্ৱা কুচ্ছিং নীহৰিত্ৱা গীৱং পগ্গয্হ সব্বং দিসং পেক্খমানো উল্লোকেত্ৱা. বাধেতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি যথা ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা ন নিক্খমতি, এৱং পটিবাহিতব্বং মঞ্ঞেয্য বন্ধিতব্বং ৱা. সহধম্মিকাতি সকাৰণা. অথ মং পটিহৰেয্যাসি সদ্ধিং নিগণ্ঠপৰিসাযাতি এতেসং অত্থে ঞাতে অথ মে নিগণ্ঠপৰিসায সদ্ধিং অভিগচ্ছেয্যাসি, পতীহাৰস্স মে সন্তিকং আগন্ত্ৱা অত্তনো আগতভাৱং জানাপেয্যাসীতি অত্থো. একো পঞ্হোতি একো পঞ্হমগ্গো, একং পঞ্হগৱেসনন্তি অত্থো. একো উদ্দেসোতি একং নাম কিন্তি? অযং একো উদ্দেসো. একং ৱেয্যাকৰণন্তি ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি (খু. পা. ৪.১; অ. নি. ১০.২৭) ইদং একং ৱেয্যাকৰণং. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

৯. অচেলকস্সপসুত্তৱণ্ণনা

৩৫১. নৱমে কীৱচিৰং পব্বজিতস্সাতি কীৱচিৰো কালো পব্বজিতস্সাতি অত্থো. উত্তৰি মনুস্সধম্মাতি মনুস্সধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথা, ততো মনুস্সধম্মতো উত্তৰি. অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসোতি অৰিযভাৱং কাতুং সমত্থতায অলমৰিযোতি সঙ্খাতো ঞাণদস্সনৱিসেসো. নগ্গেয্যাতি নগ্গভাৱতো. মুণ্ডেয্যাতি মুণ্ডভাৱতো. পৱাড়নিপ্ফোটনাযাতি পাৱড়নিপ্ফোটনতো, ভূমিযং নিসীদন্তস্স আনিসদট্ঠানে লগ্গানং পংসুৰজৱালিকানং ফোটনত্থং গহিতমোৰপিঞ্ছমত্ততোতি অত্থো.

১০. গিলানদস্সনসুত্তৱণ্ণনা

৩৫২. দসমে আৰামদেৱতাতি পুপ্ফাৰামফলাৰামেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ৱনদেৱতাতি ৱনসণ্ডেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ৰুক্খদেৱতাতি মত্তৰাজকালে ৱেস্সৱণো চ দেৱতাতি এৱং তেসু তেসু ৰুক্খেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ওসধিতিণৱনপ্পতীসূতি হৰীতকামলকীআদীসু মুঞ্জপব্বজাদীসু ৱনজেট্ঠৰুক্খেসু চ অধিৱত্থা দেৱতা. সংগম্মাতি সন্নিপতিত্ৱা. সমাগম্মাতি ততো ততো সমাগন্ত্ৱা. পণিধেহীতি পত্থনাৱসেন ঠপেহি. ইজ্ঝিস্সতি সীলৱতো চেতোপণিধীতি সমিজ্ঝিস্সতি সীলৱন্তস্স চিত্তপত্থনা. ধম্মিকোতি দসকুসলধম্মসমন্নাগতো অগতিগমনৰহিতো. ধম্মৰাজাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং, ধম্মেন ৱা লদ্ধৰজ্জত্তা ধম্মৰাজা. তস্মাতি ‘‘যস্মা তেন হি, অয্যপুত্ত, অম্হেপি ওৱদাহী’’তি ৱদথ, তস্মা. অপ্পটিৱিভত্তন্তি ‘‘ইদং ভিক্খূনং দস্সাম, ইদং অত্তনা ভুঞ্জিস্সামা’’তি এৱং অৱিভত্তং ভিক্খূহি সদ্ধিং সাধাৰণমেৱ ভৱিস্সতীতি.

চিত্তসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.