১. ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনা
তত্থ সংযুত্তাগমো নাম সগাথাৱগ্গো, নিদানৱগ্গো, খন্ধকৱগ্গো, সড়াযতনৱগ্গো, মহাৱগ্গোতি পঞ্চৱগ্গো হোতি. সুত্ততো –
‘‘সত্ত সুত্তসহস্সানি, সত্ত সুত্তসতানি চ;
দ্ৱাসট্ঠি চেৱ সুত্তানি, এসো সংযুত্তসঙ্গহো’’.
ভাণৱাৰতো ভাণৱাৰসতং হোতি. তস্স ৱগ্গেসু সগাথাৱগ্গো আদি, সুত্তেসু ওঘতৰণসুত্তং. তস্সাপি ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদি. সা পনেসা পঠমমহাসঙ্গীতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায আদিম্হি ৱিত্থাৰিতা, তস্মা সা তত্থ ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
১. যং পনেতং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং, তত্থ এৱন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. সাৱত্থিযং ৱিহৰতীতি এত্থ ৱীতি উপসগ্গপদং, হৰতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৱ নযেন পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৱংসদ্দো তাৱ উপমূপদেস-সম্পহংসন-গৰহণ-ৱচনসম্পটিগ্গহাকাৰনিদস্সনাৱধাৰণাদি-অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস – ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এৱমাদীসু উপমাযং আগতো. ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৱমেৱং পনাযং ৱসলী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গৰহণে. ‘‘এৱং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৱচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৱং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকাৰে. ‘‘এহি ত্ৱং মাণৱক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছ – ‘সুভো মাণৱো তোদেয্যপুত্তো ভৱন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতী’তি. এৱঞ্চ ৱদেহি – ‘সাধু কিৰ ভৱং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৱস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৱেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’তি’’আদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱাতি? সাৱজ্জা, ভন্তে. ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱাতি? ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি ৱা নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, এৱং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৱধাৰণে. স্ৱাযমিধ আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকাৰত্থেন এৱংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণং অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনা পটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং? সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি এৱং মে সুতং, মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন – ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো – ‘‘এৱং মে সুতং, মযাপি এৱং সুত’’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলসুত্তং নিদস্সেতি.
অৱধাৰণত্থেন – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২২০-২২৩) এৱং ভগৱতা – ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিৰুত্তিকুসলো পুব্বাপৰকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি – ‘‘এৱং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মেসদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স – ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ ’’ তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমন-ৱিস্সুত-কিলিন্নউপচিতানুযোগ-সোতৱিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স – ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্নাকিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি – ‘‘এৱং মযা সুতং, সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি – ‘‘এৱং মম সুতং, সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৱমেতেসু তীসু পদেসু এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৱন্তি তস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিভাৱপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.
তথা এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৱং সুত’’ন্তি.
তথা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো. এৱন্তি হি অযং আকাৰপঞ্ঞত্তি. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো. এত্তাৱতা নানাকাৰপ্পৱত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তুৱিসযে গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.
অথ ৱা এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘মযা সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন সুত’’ন্তি.
তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পৰমত্থতো অত্থি, যং এৱন্তি ৱা মেতি ৱা নিদ্দেসং লভেথ. সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানন্তি. তথা এৱন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি.
এত্থ চ এৱন্তি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতি. সুতন্তি ৱচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তৰেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৱধাৰণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৱেধসমত্থতা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্তসিদ্ধি.
অপৰো নযো – এৱন্তি ৱচনেন যোনিসো মনসিকাৰং দীপেতি, অযোনিসো মনসিকৰোতো হি নানপ্পকাৰপটিৱেধাভাৱতো. সুতন্তি ৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি, সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা তদভাৱতো. অৱিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুৰিসে অনুপনিস্সযমানস্স সৱনং অত্থীতি.
অপৰো নযো – যস্মা ‘‘এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং, সো চ এৱং ভদ্দকো আকাৰো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা হোতি, তস্মা এৱন্তি ইমিনা ভদ্দকেন আকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি. সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিৰূপদেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স ৱা সৱনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি, পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি, তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৱচনং অৰুণুগ্গং ৱিয সূৰিযস্স উদযতো, যোনিসো মনসিকাৰো ৱিয চ কুসলকম্মস্স, অৰহতি ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৱং মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপৰো নযো – এৱন্তি ইমিনা নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেন ৱচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং. এৱন্তি চ ইদং যোনিসো মনসিকাৰদীপকৱচনং ভাসমানো – ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি দীপেতি. সুতন্তি ইদং সৱনযোগদীপকৱচনং ভাসমানো – ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদৰেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পৰিবাহিৰো হোতীতি আদৰং জনেত্ৱা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বোতি.
এৱং মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা, তস্সেৱ পন ভগৱতো ৱচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমৱচনং ৱিৱৰন্তো – ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱচনং, ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;
এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.
একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
‘‘সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি’’.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি, ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি – ‘ভদ্দালি, নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি. অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.১২৯) পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৱেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৱচ্ছৰ-উতু-মাসড্ঢমাস-ৰত্তি-দিৱ-পুব্বণ্হ-মজ্ঝন্হিক-সাযন্হ-পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমযাম-মুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৱচ্ছৰাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যস্মিং যস্মিং সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰত্তিভাগে দিৱসভাগে ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং থেৰস্স সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৱং মে সুতং অসুকসংৱচ্ছৰে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকৰত্তিভাগে অসুকদিৱসভাগে ৱা’’তি এৱং ৱুত্তে ন সক্কা সুখেন ধাৰেতুং ৱা উদ্দিসিতুং ৱা উদ্দিসাপেতুং ৱা, বহু চ ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৱেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্কৰকাৰিকসমযো মাৰৱিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেসনাসমযো পৰিনিব্বানসমযোতি এৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয সুপ্পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৱ সমযা. তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু কৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তিসমযেসু পৰহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতৰং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰ’’ন্তি চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি চ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো, ৱিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তি কৰণৱচনেন, তথা অকত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকৰণত্থো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতি. অধিকৰণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৱচননিদ্দেসো কতো.
ৱিনযে চ হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিং চ এৱংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ইমং অঞ্ঞং ৱা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি.
তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;
অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৱা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৱ অত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৱেদিতব্বো.
ভগৱাতি গৰু. গৰুং হি লোকে ‘‘ভগৱা’’তি ৱদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গৰু, তস্মা ‘‘ভগৱা’’তি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –
‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;
গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২);
অপিচ –
‘‘ভগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;
ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি. –
ইমিস্সা গাথায ৱসেনস্স পদস্স ৱিত্থাৰতো অত্থো ৱেদিতব্বো. সো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৪) বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱুত্তোযেৱ.
এত্তাৱতা চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ৱচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৱতো ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতি. তেন ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৱচনং, অযং ৱো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি. একং সমযং ভগৱাতি ৱচনেন তস্মিং সমযে ভগৱতো অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো ৰূপকাযপৰিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৱংৱিধস্স নাম অৰিযধম্মস্স দেসকো দসবলধৰো ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো সোপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৱিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৱিতমদমত্তং জনং সংৱেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি. এৱন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং.
সাৱত্থিযন্তি এৱংনামকে নগৰে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসজ্জাসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ৱিহৰতিচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ‘‘ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.
জেতৱনেতি জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স ৱনে. তঞ্হি তেন ৰোপিতং সংৱড্ঢিতং পৰিপালিতং অহোসি, তস্মা ‘‘জেতৱন’’ন্তি সঙ্খং গতং. তস্মিং জেতৱনে. অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামেতি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা চতুপঞ্ঞাসহিৰঞ্ঞকোটিপৰিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতত্তা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো’’তি সঙ্খং গতে আৰামে. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথায সব্বাসৱসুত্তৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪) ৱুত্তো.
তত্থ সিযা – যদি তাৱ ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ‘‘জেতৱনে’’তি ন ৱত্তব্বং. অথ তত্থ ৱিহৰতি, ‘‘সাৱত্থিয’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৱিহৰিতুন্তি. ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং.
ননু অৱোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৱচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চৰন্তানি ‘‘গঙ্গাযং চৰন্তি, যমুনাযং চৰন্তী’’তি ৱুচ্চতি, এৱমিধাপি যদিদং সাৱত্থিযা সমীপে জেতৱনং, তত্থ ৱিহৰন্তো ৱুচ্চতি ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে’’তি. গোচৰগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৱত্থিৱচনং, পব্বজিতানুৰূপনিৱাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৱচনং.
অঞ্ঞতৰা দেৱতাতি নামগোত্তৱসেন অপাকটা একা দেৱতাতি অত্থো. ‘‘অভিজানাতি নো, ভন্তে, ভগৱা অহু ঞাতঞ্ঞতৰস্স মহেসক্খস্স যক্খস্স সংখিত্তেন তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তিং ভাসিতা’’তি এত্থ পন অভিঞ্ঞাতো সক্কোপি দেৱৰাজা ‘‘অঞ্ঞতৰো’’তি ৱুত্তো. ‘‘দেৱতা’’তি চ ইদং দেৱানম্পি দেৱধীতানম্পি সাধাৰণৱচনং. ইমস্মিং পনত্থে দেৱো অধিপ্পেতো, সো চ খো ৰূপাৱচৰানং দেৱানং অঞ্ঞতৰো.
অভিক্কন্তায ৰত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্ত-সদ্দো খযসুন্দৰাভিৰূপঅব্ভানুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.২০; চূড়ৱ. ৩৮৩) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দৰে.
‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. –
এৱমাদীসু (ৱি. ৱ. ৮৫৭) অভিৰূপে. ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতম, অভিক্কন্তং ভো গোতমা’’তি এৱমাদীসু (পাৰা. ১৫) অব্ভানুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায ৰত্তিযা, পৰিক্খীণায ৰত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থাযং দেৱপুত্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে আগতোতি ৱেদিতব্বো. নিযামো হি কিৰেস দেৱতানং যদিদং বুদ্ধানং ৱা বুদ্ধসাৱকানং ৱা উপট্ঠানং আগচ্ছন্তা মজ্ঝিমযামসমনন্তৰেযেৱ আগচ্ছন্তি.
অভিক্কন্তৱণ্ণাতি ইধ অভিক্কন্ত-সদ্দো অভিৰূপে, ৱণ্ণ-সদ্দো পন ছৱিথুতি-কুলৱগ্গ-কাৰণ-সণ্ঠানপ্পমাণ-ৰূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণোসি ভগৱা’’তি এৱমাদীসু (সু. নি. ৫৫৩) ছৱিযা. ‘‘কদা সঞ্ঞূড়্হা পন তে, গহপতি, ইমে সমণস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.৭৭) থুতিযং. ‘‘চত্তাৰোমে, ভো গোতম, ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৱগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কাৰণে. ‘‘মহন্তং হত্থিৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (পাৰা. ৬০২) পমাণে. ‘‘ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা’’তি এৱমাদীসু ৰূপাযতনে. সো ইধ ছৱিযা দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৱণ্ণা অভিৰূপচ্ছৱি, ইট্ঠৱণ্ণা মনাপৱণ্ণাতি ৱুত্তং হোতি. দেৱতা হি মনুস্সলোকং আগচ্ছমানা পকতিৱণ্ণং পকতিইদ্ধিং জহিত্ৱা ওড়াৰিকং অত্তভাৱং কত্ৱা অতিৰেকৱণ্ণং অতিৰেকইদ্ধিং মাপেত্ৱা নটসমজ্জাদীনি গচ্ছন্তা মনুস্সা ৱিয অভিসঙ্খতেন কাযেন আগচ্ছন্তি. তত্থ কামাৱচৰা অনভিসঙ্খতেনপি আগন্তুং সক্কোন্তি, ৰূপাৱচৰা পন ন সক্কোন্তি. তেসঞ্হি অতিসুখুমো অত্তভাৱো, ন তেন ইৰিযাপথকপ্পনং হোতি. তস্মা অযং দেৱপুত্তো অভিসঙ্খতেনেৱ আগতো. তেন ৱুত্তং ‘‘অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তি.
কেৱলকপ্পন্তি এত্থ কেৱল-সদ্দো অনৱসেস-যেভুয্যাব্যামিস্সানতিৰেকদড়্হত্থৱিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি এৱমাদীসু (পাৰা. ১) অনৱসেসত্থমত্থো. ‘‘কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ৪৩) যেভুয্যতা. ‘‘কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৱমাদীসু (ৱিভ. ২২৫) অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৱলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ২৪৪) অনতিৰেকতা. ‘‘আযস্মতো, ভন্তে, অনুৰুদ্ধস্স বাহিযো নাম সদ্ধিৱিহাৰিকো কেৱলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.২৪৩) দড়্হত্থতা. ‘‘কেৱলী ৱুসিতৱা উত্তমপুৰিসোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) ৱিসংযোগো অত্থো. ইধ পনস্স অনৱসেসত্থো অধিপ্পেতো.
কপ্প-সদ্দো পনাযং অভিসদ্দহন-ৱোহাৰ-কাল-পঞ্ঞত্তি-ছেদন-ৱিকপ্প-লেসসমন্তভাৱাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স, যথা তং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ২৫০) ৱোহাৰো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৱমাদীসু পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৱমাদীসু (ৱি. ৱ. ১০৯৪, ১১০১) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পো’’তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৬) ৱিকপ্পো. ‘‘আত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৱলকপ্পং ৱেড়ুৱনং ওভাসেত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৱো. ইধ পনস্স সমন্তভাৱত্থো অধিপ্পেতো. তস্মা কেৱলকপ্পং জেতৱনন্তি এত্থ ‘‘অনৱসেসং সমন্ততো জেতৱন’’ন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
ওভাসেত্ৱাতি ৱত্থালঙ্কাৰসৰীৰসমুট্ঠিতায আভায ফৰিত্ৱা, চন্দিমা ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একপজ্জোতং কৰিত্ৱাতি অত্থো.
যেনাতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনং. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি তস্মা ‘‘যত্থ ভগৱা, তত্থ উপসঙ্কমী’’তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৱা কাৰণেন ভগৱা দেৱমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কাৰণেন ভগৱা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহাৰুক্খো ৱিয. উপসঙ্কমীতি চ গতাতি ৱুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৱাতি উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপনং. অথ ৱা এৱং গতা ততো আসন্নতৰং ঠানং ভগৱতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৱাতিপি ৱুত্তং হোতি.
ইদানি যেনত্থেন লোকে অগ্গপুগ্গলস্স উপট্ঠানং আগতা, তং পুচ্ছিতুকামা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জুলিং সিৰসি পতিট্ঠপেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো – ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. তস্মা যথা ঠিতা একমন্তং ঠিতা হোতি, তথা অট্ঠাসীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৱা এতং উপযোগৱচনং. অট্ঠাসীতি ঠানং কপ্পেসি. পণ্ডিতা হি দেৱমনুস্সা গৰুট্ঠানিযং উপসঙ্কমিত্ৱা আসনকুসলতায একমন্তং তিট্ঠন্তি, অযঞ্চ দেৱো তেসং অঞ্ঞতৰো, তস্মা একমন্তং অট্ঠাসি.
কথং ঠিতো পন একমন্তং ঠিতো হোতীতি? ছ ঠানদোসে ৱজ্জেত্ৱা. সেয্যথিদং – অতিদূৰং, অচ্চাসন্নং, উপৰিৱাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং, অতিপচ্ছাতি. অতিদূৰে ঠিতো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে ঠিতো সঙ্ঘট্টনং কৰোতি. উপৰিৱাতে ঠিতো সৰীৰগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে ঠিতো অগাৰৱং পকাসেতি. অতিসম্মুখা ঠিতো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা ঠিতো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৱং পসাৰেত্ৱা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ ঠানদোসে ৱজ্জেত্ৱা অট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘একমন্তং অট্ঠাসী’’তি.
এতদৱোচাতি এতং অৱোচ. কথং নূতি কাৰণপুচ্ছা. ভগৱতো হি তিণ্ণোঘভাৱো দসসহস্সিলোকধাতুযা পাকটো, তেনিমিস্সা দেৱতায তত্থ কঙ্খা নত্থি, ইমিনা পন কাৰণেন ‘‘তিণ্ণো’’তি ন জানাতি, তেন সা তং কাৰণং পুচ্ছমানা এৱমাহ.
মাৰিসাতি দেৱতানং পিযসমুদাচাৰৱচনমেতং. নিদ্দুক্খাতি ৱুত্তং হোতি. যদি এৱং ‘‘যদা খো তে, মাৰিস, সঙ্কুনা সঙ্কু হদযে সমাগচ্ছেয্য, অথ নং ত্ৱং জানেয্যাসি ‘ৱস্সসহস্সং মে নিৰযে পচ্চমানস্সা’’’তি (ম. নি. ১.৫১২) ইদং ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি নেৰযিকসত্তো নিদ্দুক্খো নাম হোতি. কিঞ্চাপি ন নিদ্দুক্খো, ৰুড়্হীসদ্দেন পন এৱং ৱুচ্চতি. পুব্বে কিৰ পঠমকপ্পিকানং নিদ্দুক্খানং সুখসমপ্পিতানং এস ৱোহাৰো, অপৰভাগে দুক্খং হোতু ৱা মা ৱা, ৰুড়্হীসদ্দেন অযং ৱোহাৰো ৱুচ্চতেৱ নিপ্পদুমাপি নিৰুদকাপি ৱা পোক্খৰণী পোক্খৰণী ৱিয.
ওঘমতৰীতি এত্থ চত্তাৰো ওঘা, কামোঘো ভৱোঘো দিট্ঠোঘো অৱিজ্জোঘোতি. তত্থ পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগো কামোঘো নাম. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি চ ভৱোঘো নাম. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠোঘো নাম. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জোঘো নাম. তত্থ কামোঘো অট্ঠসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি, ভৱোঘো চতূসু দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তলোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি, দিট্ঠোঘো চতূসু দিট্ঠিগতসম্পযুত্তেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি, অৱিজ্জোঘো সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতি.
সব্বোপি চেস অৱহননট্ঠেন ৰাসট্ঠেন চ ওঘোতি ৱেদিতব্বো. অৱহননট্ঠেনাতি অধোগমনট্ঠেন. অযঞ্হি অত্তনো ৱসং গতে সত্তে অধো গমেতি, নিৰযাদিভেদায দুগ্গতিযংযেৱ নিব্বত্তেতি, উপৰিভাৱং ৱা নিব্বানং গন্তুং অদেন্তো অধো তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু চ গমেতীতিপি অত্থো. ৰাসট্ঠেনাতি মহন্তট্ঠেন. মহা হেসো কিলেসৰাসি অৱীচিতো পট্ঠায যাৱ ভৱগ্গা পত্থটো, যদিদং পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগো নাম. সেসেসুপি এসেৱ নযো. এৱমযং ৰাসট্ঠেনাপি ওঘোতি ৱেদিতব্বো. অতৰীতি ইমং চতুব্বিধম্পি ওঘং কেন নু ত্ৱং, মাৰিস, কাৰণেন তিণ্ণোতি পুচ্ছতি.
অথস্সা ভগৱা পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তো অপ্পতিট্ঠং খ্ৱাহন্তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পতিট্ঠন্তি অপ্পতিট্ঠহন্তো. অনাযূহন্তি অনাযূহন্তো, অৱাযমন্তোতি অত্থো. ইতি ভগৱা গূড়্হং পটিচ্ছন্নং কত্ৱা পঞ্হং কথেসি. দেৱতাপি নং সুত্ৱা ‘‘বাহিৰকং তাৱ ওঘং তৰন্তা নাম ঠাতব্বট্ঠানে তিট্ঠন্তা তৰিতব্বট্ঠানে আযূহন্তা তৰন্তি, অযং পন অৱীচিতো যাৱ ভৱগ্গা পত্থটং কিলেসোঘং কিলেসৰাসিং অপ্পতিট্ঠহন্তো অনাযূহন্তো অতৰিন্তি আহ. কিং নু খো এতং? কথং নু খো এত’’ন্তি? ৱিমতিং পক্খন্তা পঞ্হস্স অত্থং ন অঞ্ঞাসি.
কিং পন ভগৱতা যথা সত্তা ন জানন্তি, এৱং কথনত্থায পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতা পটিৱিদ্ধাতি? ন এতদত্থায পটিৱিদ্ধা. দ্ৱে পন ভগৱতো দেসনা নিগ্গহমুখেন চ অনুগ্গহমুখেন চ. তত্থ যে পণ্ডিতমানিনো হোন্তি অঞ্ঞাতেপি ঞাতসঞ্ঞিনো পঞ্চসতা ব্ৰাহ্মণপব্বজিতা ৱিয, তেসং মাননিগ্গহত্থং যথা ন জানন্তি, এৱং মূলপৰিযাযাদিসদিসং ধম্মং দেসেতি. অযং নিগ্গহমুখেন দেসনা. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাহং, আনন্দ, ৱক্খামি, পৱয্হ পৱয্হ, আনন্দ, ৱক্খামি, যো সাৰো, সো ঠস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.১৯৬). যে পন উজুকা সিক্খাকামা, তেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং কত্ৱা আকঙ্খেয্যসুত্তাদিসদিসং ধম্মং দেসেতি, ‘‘অভিৰম, তিস্স, অভিৰম, তিস্স, অহমোৱাদেন অহমনুগ্গহেন অহমনুসাসনিযা’’তি (সং. নি. ৩.৮৪) চ নে সমস্সাসেতি. অযং অনুগ্গহমুখেন দেসনা.
অযং পন দেৱপুত্তো মানত্থদ্ধো পণ্ডিতমানী, এৱং কিৰস্স অহোসি – অহং ওঘং জানামি, তথাগতস্স ওঘতিণ্ণভাৱং জানামি, ‘‘ইমিনা পন কাৰণেন তিণ্ণো’’তি এত্তকমত্তং ন জানামি. ইতি ময্হং ঞাতমেৱ বহু, অপ্পং অঞ্ঞাতং, তমহং কথিতমত্তমেৱ জানিস্সামি. কিঞ্হি নাম তং ভগৱা ৱদেয্য, যস্সাহং অত্থং ন জানেয্যন্তি. অথ সত্থা ‘‘অযং কিলিট্ঠৱত্থং ৱিয ৰঙ্গজাতং অভব্বো ইমং মানং অপ্পহায দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং, মাননিগ্গহং তাৱস্স কত্ৱা পুন নীচচিত্তেন পুচ্ছন্তস্স পকাসেস্সামী’’তি পটিচ্ছন্নং কত্ৱা পঞ্হং কথেসি. সোপি নিহতমানো অহোসি, সা চস্স নিহতমানতা উত্তৰিপঞ্হপুচ্ছনেনেৱ ৱেদিতব্বা. তস্স পন পঞ্হপুচ্ছনস্স অযমত্থো – কথং পন ত্ৱং, মাৰিস, অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘমতৰি, যথাহং জানামি, এৱং মে কথেহীতি.
অথস্স ভগৱা কথেন্তো যদাস্ৱাহন্তিআদিমাহ. তত্থ যদা স্ৱাহন্তি যস্মিং কালে অহং. সুকাৰো নিপাতমত্তং. যথা চ এত্থ, এৱং সব্বপদেসু. সংসীদামীতি পটিচ্ছন্নং কত্ৱা অতৰন্তো তত্থেৱ ওসীদামি. নিব্বুয্হামীতি ঠাতুং অসক্কোন্তো অতিৱত্তামি. ইতি ঠানে চ ৱাযামে চ দোসং দিস্ৱা অতিট্ঠন্তো অৱাযমন্তো ওঘমতৰিন্তি এৱং ভগৱতা পঞ্হো কথিতো. দেৱতাযপি পটিৱিদ্ধো, ন পন পাকটো, তস্স পাকটীকৰণত্থং সত্ত দুকা দস্সিতা. কিলেসৱসেন হি সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. তণ্হাদিট্ঠীহি ৱা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, অৱসেসকিলেসানঞ্চেৱ অভিসঙ্খাৰানঞ্চ ৱসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. তণ্হাৱসেন ৱা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, দিট্ঠিৱসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. সস্সতদিট্ঠিযা ৱা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. ওলীযনাভিনিৱেসা হি ভৱদিট্ঠি, অতিধাৱনাভিনিৱেসা ৱিভৱদিট্ঠি. লীনৱসেন ৱা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, উদ্ধচ্চৱসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. তথা কামসুখল্লিকানুযোগৱসেন সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, অত্তকিলমথানুযোগৱসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘সেয্যথাপি, চুন্দ, যে কেচি অকুসলা ধম্মা, সব্বে তে অধোভাগঙ্গমনীযা, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে উপৰিভাগঙ্গমনীযা’’তি (ম. নি. ১.৮৬).
ইমং পঞ্হৱিস্সজ্জনং সুত্ৱাৱ দেৱতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায তুট্ঠা পসন্না অত্তনো তুট্ঠিঞ্চ পসাদঞ্চ পকাসযন্তী চিৰস্সং ৱতাতি গাথমাহ. তত্থ চিৰস্সন্তি চিৰস্স কালস্স অচ্চযেনাতি অত্থো. অযং কিৰ দেৱতা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৱা তস্স পৰিনিব্বানতো পট্ঠায অন্তৰা অঞ্ঞং বুদ্ধং ন দিট্ঠপুব্বা, তস্মা অজ্জ ভগৱন্তং দিস্ৱা এৱমাহ. কিং পনিমায দেৱতায ইতো পুব্বে সত্থা ন দিট্ঠপুব্বোতি. দিট্ঠপুব্বো ৱা হোতু অদিট্ঠপুব্বো ৱা, দস্সনং উপাদায এৱং ৱত্তুং ৱট্টতি. ব্ৰাহ্মণন্তি বাহিতপাপং খীণাসৱব্ৰাহ্মণং. পৰিনিব্বুতন্তি কিলেসনিব্বানেন নিব্বুতং. লোকেতি সত্তলোকে. ৱিসত্তিকন্তি ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু আসত্তৱিসত্ততাদীহি কাৰণেহি ৱিসত্তিকা ৱুচ্চতি তণ্হা, তং ৱিসত্তিকং অপ্পতিট্ঠমানং অনাযূহমানং তিণ্ণং নিত্তিণ্ণং উত্তিণ্ণং চিৰস্সং ৱত খীণাসৱব্ৰাহ্মণং পস্সামীতি অত্থো.
সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসীতি তস্সা দেৱতায ৱচনং চিত্তেনেৱ সমনুমোদি, একজ্ঝাসযো অহোসি. অন্তৰধাযীতি অভিসঙ্খতকাযং জহিত্ৱা অত্তনো পকতিউপাদিণ্ণককাযস্মিংযেৱ ঠত্ৱা লদ্ধাসা লদ্ধপতিট্ঠা হুত্ৱা দসবলং গন্ধেহি চ মালেহি চ পূজেত্ৱা অত্তনো ভৱনংযেৱ অগমাসীতি.
ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.