১. সুত্তন্তভাজনীযং

৩৫৫. চত্তাৰো সতিপট্ঠানা – ইধ ভিক্খু অজ্ঝত্তং কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি বহিদ্ধা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং, অজ্ঝত্তং ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি বহিদ্ধা ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং, অজ্ঝত্তং চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি বহিদ্ধা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি বহিদ্ধা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

১. কাযানুপস্সনানিদ্দেসো

৩৫৬. কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তং কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু অজ্ঝত্তং কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তং পূৰং নানপ্পকাৰস্স অসুচিনো পচ্চৱেক্খতি – ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হাৰু [নহাৰু (সী.)] অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং [অট্ঠিমিঞ্জা (সী.)] ৱক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদৰিযং কৰীসং পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৱসা খেড়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্ত’’ন্তি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা বহিদ্ধা কাযে চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু বহিদ্ধা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু বহিদ্ধা কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তং পূৰং নানপ্পকাৰস্স অসুচিনো পচ্চৱেক্খতি – ‘‘অত্থিস্স কাযে কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হাৰু অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৱক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদৰিযং কৰীসং পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৱসা খেড়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্ত’’ন্তি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কাযে চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তং পূৰং নানপ্পকাৰস্স অসুচিনো পচ্চৱেক্খতি – ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হাৰু অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৱক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদৰিযং কৰীসং পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৱসা খেড়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্ত’’ন্তি. এৱং ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

৩৫৭. অনুপস্সীতি. তত্থ কতমা অনুপস্সনা? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অনুপস্সনা’’. ইমায অনুপস্সনায উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অনুপস্সী’’তি.

৩৫৮. ৱিহৰতীতি. ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.

৩৫৯. আতাপীতি. তত্থ কতমো আতাপো [কতমং আতাপং (সব্বত্থ)]? যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো…পে… সম্মাৱাযামো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আতাপো’’. ইমিনা আতাপেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘আতাপী’’তি.

৩৬০. সম্পজানোতি. তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজঞ্ঞং’’. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজানো’’তি.

৩৬১. সতিমাতি. তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’. ইমায সতিযা উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সতিমা’’তি.

৩৬২. ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি. তত্থ কতমো লোকো? স্ৱেৱ কাযো লোকো. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘লোকো’’. তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো…পে… চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝা’’. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দোমনস্সং’’. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৱিনীতা হোন্তি পটিৱিনীতা সন্তা সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি.

কাযানুপস্সনানিদ্দেসো.

২. ৱেদনানুপস্সনানিদ্দেসো

৩৬৩. কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তং ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, দুক্খং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘দুক্খং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘সামিসং সুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘নিৰামিসং সুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা দুক্খং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘সামিসং দুক্খং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা দুক্খং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘নিৰামিসং দুক্খং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘সামিসং অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘‘নিৰামিসং অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি পজানাতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা বহিদ্ধা ৱেদনাসু চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু বহিদ্ধা ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সুখং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, দুক্খং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘দুক্খং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা সুখং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘সামিসং সুখং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা সুখং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘নিৰামিসং সুখং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা দুক্খং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘সামিসং দুক্খং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা দুক্খং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘নিৰামিসং দুক্খং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘সামিসং অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযমানং ‘‘নিৰামিসং অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি পজানাতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱেদনাসু চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সুখং ৱেদনং ‘‘সুখা ৱেদনা’’তি পজানাতি, দুক্খং ৱেদনং ‘‘দুক্খা ৱেদনা’’তি পজানাতি, অদুক্খমসুখং ৱেদনং ‘‘অদুক্খমসুখা ৱেদনা’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা সুখং ৱেদনং ‘‘সামিসা সুখা ৱেদনা’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা সুখং ৱেদনং ‘‘নিৰামিসা সুখা ৱেদনা’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা দুক্খং ৱেদনং ‘‘সামিসা দুক্খা ৱেদনা’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা দুক্খং ৱেদনং ‘‘নিৰামিসা দুক্খা ৱেদনা’’তি পজানাতি, সামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ‘‘সামিসা অদুক্খমসুখা ৱেদনা’’তি পজানাতি, নিৰামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ‘‘নিৰামিসা অদুক্খমসুখা ৱেদনা’’তি পজানাতি. এৱং ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

৩৬৪. অনুপস্সীতি …পে… ৱিহৰতীতি…পে… আতাপীতি…পে… সম্পজানোতি…পে… সতিমাতি…পে… ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি. তত্থ কতমো লোকো? সাযেৱ ৱেদনা লোকো. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘লোকো’’. তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো…পে… চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝা’’. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দোমনস্সং’’. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৱিনীতা হোন্তি পটিৱিনীতা সন্তা সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি.

ৱেদনানুপস্সনানিদ্দেসো.

৩. চিত্তানুপস্সনানিদ্দেসো

৩৬৫. কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তং চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সৰাগং ৱা চিত্তং ‘‘সৰাগং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতৰাগং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সদোসং ৱা চিত্তং ‘‘সদোসং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতদোসং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমোহং ৱা চিত্তং ‘‘সমোহং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতমোহং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সংখিত্তং ৱা চিত্তং ‘‘সংখিত্তং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ‘‘ৱিক্খিত্তং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, মহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘‘মহগ্গতং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘‘অমহগ্গতং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সউত্তৰং ৱা চিত্তং ‘‘সউত্তৰং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং ‘‘অনুত্তৰং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমাহিতং ৱা চিত্তং ‘‘সমাহিতং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অসমাহিতং ৱা চিত্তং ‘‘অসমাহিতং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘‘ৱিমুত্তং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘‘অৱিমুত্তং মে চিত্ত’’ন্তি পজানাতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা বহিদ্ধা চিত্তে চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু বহিদ্ধা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সৰাগং ৱাস্স চিত্তং ‘‘সৰাগমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতৰাগং ৱাস্স চিত্তং ‘‘ৱীতৰাগমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সদোসং ৱাস্স চিত্তং ‘‘সদোসমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতদোসং ৱাস্স চিত্তং ‘‘ৱীতদোসমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমোহং ৱাস্স চিত্তং ‘‘সমোহমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতমোহং ৱাস্স চিত্তং ‘‘ৱীতমোহমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সংখিত্তং ৱাস্স চিত্তং ‘‘সংখিত্তমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিক্খিত্তং ৱাস্স চিত্তং ‘‘ৱিক্খিত্তমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, মহগ্গতং ৱাস্স চিত্তং ‘‘মহগ্গতমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অমহগ্গতং ৱাস্স চিত্তং ‘‘অমহগ্গতমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সউত্তৰং ৱাস্স চিত্তং ‘‘সউত্তৰমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অনুত্তৰং ৱাস্স চিত্তং ‘‘অনুত্তৰমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমাহিতং ৱাস্স চিত্তং ‘‘সমাহিতমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অসমাহিতং ৱাস্স চিত্তং ‘‘অসমাহিতমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিমুত্তং ৱাস্স চিত্তং ‘‘ৱিমুত্তমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অৱিমুত্তং ৱাস্স চিত্তং ‘‘অৱিমুত্তমস্স চিত্ত’’ন্তি পজানাতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চিত্তে চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সৰাগং ৱা চিত্তং ‘‘সৰাগং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতৰাগং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সদোসং ৱা চিত্তং ‘‘সদোসং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতদোসং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমোহং ৱা চিত্তং ‘‘সমোহং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতমোহং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সংখিত্তং ৱা চিত্তং ‘‘সংখিত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ‘‘ৱিক্খিত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, মহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘‘মহগ্গতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘‘অমহগ্গতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সউত্তৰং ৱা চিত্তং ‘‘সউত্তৰং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং ‘‘অনুত্তৰং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমাহিতং ৱা চিত্তং ‘‘সমাহিতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অসমাহিতং ৱা চিত্তং ‘‘অসমাহিতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘‘ৱিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘‘অৱিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি. এৱং ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

৩৬৬. অনুপস্সীতি…পে… ৱিহৰতীতি…পে… আতাপীতি…পে… সম্পজানোতি…পে… সতিমাতি…পে… ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি. তত্থ কতমো লোকো? তংযেৱ চিত্তং লোকো. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো – তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো…পে… চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝা’’. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দোমনস্সং’’. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৱিনীতা হোন্তি পটিৱিনীতা সন্তা সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি.

চিত্তানুপস্সনানিদ্দেসো.

৪. ধম্মানুপস্সনানিদ্দেসো

৩৬৭. কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দং ‘‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দং ‘‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স পহানং হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ পহীনস্স কামচ্ছন্দস্স আযতিং অনুপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি. সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ব্যাপাদং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং থিনমিদ্ধং [থীনমিদ্ধং (সী. স্যা.)] …পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৱিচিকিচ্ছং ‘‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং ৱিচিকিচ্ছা’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৱিচিকিচ্ছং ‘‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং ৱিচিকিচ্ছা’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নায ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নায ৱিচিকিচ্ছায পহানং হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ পহীনায ৱিচিকিচ্ছায আযতিং অনুপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি.

সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰী হোতি তঞ্চ পজানাতি, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং [ৱিৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং (সী. স্যা.)] …পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং …পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰী হোতি তঞ্চ পজানাতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা বহিদ্ধা ধম্মেসু চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু বহিদ্ধা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সন্তং ৱাস্স কামচ্ছন্দং ‘‘অত্থিস্স কামচ্ছন্দো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱাস্স কামচ্ছন্দং ‘‘নত্থিস্স কামচ্ছন্দো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স পহানং হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ পহীনস্স কামচ্ছন্দস্স আযতিং অনুপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি. সন্তং ৱাস্স ব্যাপাদং…পে… সন্তং ৱাস্স থিনমিদ্ধং…পে… সন্তং ৱাস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং…পে… সন্তং ৱাস্স ৱিচিকিচ্ছং ‘‘অত্থিস্স ৱিচিকিচ্ছা’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱাস্স ৱিচিকিচ্ছং ‘‘নত্থিস্স ৱিচিকিচ্ছা’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নায ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নায ৱিচিকিচ্ছায পহানং হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ পহীনায ৱিচিকিচ্ছায আযতিং অনুপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি.

সন্তং ৱাস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘অত্থিস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱাস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘নত্থিস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰী হোতি তঞ্চ পজানাতি. সন্তং ৱাস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱাস্স ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱাস্স পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱাস্স পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱাস্স সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱাস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘অত্থিস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱাস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘নত্থিস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰী হোতি তঞ্চ পজানাতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং আসেৱিত্ৱা ভাৱেত্ৱা বহুলীকৰিত্ৱা স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ধম্মেসু চিত্তং উপসংহৰতি.

কথঞ্চ ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি? ইধ ভিক্খু সন্তং ৱা কামচ্ছন্দং ‘‘অত্থি কামচ্ছন্দো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা কামচ্ছন্দং ‘‘নত্থি কামচ্ছন্দো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স পহানং হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ পহীনস্স কামচ্ছন্দস্স আযতিং অনুপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি. সন্তং ৱা ব্যাপাদং…পে… সন্তং ৱা থিনমিদ্ধং…পে… সন্তং ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং…পে… সন্তং ৱা ৱিচিকিচ্ছং ‘‘অত্থি ৱিচিকিচ্ছা’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা ৱিচিকিচ্ছং ‘‘নত্থি ৱিচিকিচ্ছা’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নায ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নায ৱিচিকিচ্ছায পহানং হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ পহীনায ৱিচিকিচ্ছায আযতিং অনুপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি.

সন্তং ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘অত্থি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘নত্থি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰী হোতি তঞ্চ পজানাতি. সন্তং ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং…পে… সন্তং ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘অত্থি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, অসন্তং ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ‘‘নত্থি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি পজানাতি, যথা চ অনুপ্পন্নস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদো হোতি তঞ্চ পজানাতি, যথা চ উপ্পন্নস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰী হোতি তঞ্চ পজানাতি. এৱং ভিক্খু অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

৩৬৮. অনুপস্সীতি. তত্থ কতমা অনুপস্সনা? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি অনুপস্সনা. ইমায অনুপস্সনায উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অনুপস্সী’’তি.

৩৬৯. ৱিহৰতীতি. ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.

৩৭০. আতাপীতি. তত্থ কতমো আতাপো? যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো…পে… সম্মাৱাযামো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আতাপো’’. ইমিনা আতাপেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘আতাপী’’তি.

৩৭১. সম্পজানোতি. তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজঞ্ঞং’’. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজানো’’তি.

৩৭২. সতিমাতি. তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’. ইমায সতিযা উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সতিমা’’তি.

৩৭৩. ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি. তত্থ কতমো লোকো? তেৱ ধম্মা লোকো. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘লোকো’’. তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো…পে… চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝা’’. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দোমনস্সং’’. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৱিনীতা হোন্তি পটিৱিনীতা সন্তা সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি.

ধম্মানুপস্সনানিদ্দেসো.

সুত্তন্তভাজনীযং.