৩. পঞ্হাপুচ্ছকং
১৫০. পঞ্চক্খন্ধা – ৰূপক্খন্ধো, ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো.
১৫১. পঞ্চন্নং খন্ধানং কতি কুসলা, কতি অকুসলা, কতি অব্যাকতা…পে… কতি সৰণা, কতি অৰণা?
১. তিকং
১৫২. ৰূপক্খন্ধো অব্যাকতো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. দ্ৱে খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি. তযো খন্ধা সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা ৱিপাকা, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা. ৰূপক্খন্ধো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযো, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা.
ৰূপক্খন্ধো অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকা. ৰূপক্খন্ধো অৱিতক্কঅৱিচাৰো. তযো খন্ধা সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰা, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰো, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰো’’তিপি, ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো’’তিপি, ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘পীতিসহগতো’’তিপি, ‘‘সুখসহগতো’’তিপি, ‘‘উপেক্খাসহগতো’’তিপি. ৱেদনাক্খন্ধো সিযা পীতিসহগতো ন সুখসহগতো ন উপেক্খাসহগতো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘পীতিসহগতো’’তি. তযো খন্ধা সিযা পীতিসহগতা, সিযা সুখসহগতা, সিযা উপেক্খাসহগতা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পীতিসহগতা’’তিপি, ‘‘সুখসহগতা’’তিপি, ‘‘উপেক্খাসহগতা’’তিপি.
ৰূপক্খন্ধো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৱনায পহাতব্বা, সিযা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা. ৰূপক্খন্ধো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা, সিযা ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা, সিযা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা. ৰূপক্খন্ধো নেৱাচযগামিনাপচযগামী. চত্তাৰো খন্ধা সিযা আচযগামিনো, সিযা অপচযগামিনো, সিযা নেৱাচযগামিনাপচযগামিনো. ৰূপক্খন্ধো নেৱসেক্খনাসেক্খো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সেক্খা, সিযা অসেক্খা, সিযা নেৱসেক্খনাসেক্খা. ৰূপক্খন্ধো পৰিত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা পৰিত্তা, সিযা মহগ্গতা, সিযা অপ্পমাণা. ৰূপক্খন্ধো অনাৰম্মণো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা পৰিত্তাৰম্মণা, সিযা মহগ্গতাৰম্মণা, সিযা অপ্পমাণাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰিত্তাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘মহগ্গতাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘অপ্পমাণাৰম্মণা’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো মজ্ঝিমো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা হীনা, সিযা মজ্ঝিমা, সিযা পণীতা. ৰূপক্খন্ধো অনিযতো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা মিচ্ছত্তনিযতা, সিযা সম্মত্তনিযতা, সিযা অনিযতা.
ৰূপক্খন্ধো অনাৰম্মণো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা মগ্গাৰম্মণা, সিযা মগ্গহেতুকা, সিযা মগ্গাধিপতিনো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘মগ্গাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘মগ্গহেতুকা’’তিপি, ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তিপি; সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো; সিযা অতীতা, সিযা অনাগতা, সিযা পচ্চুপ্পন্না. ৰূপক্খন্ধো অনাৰম্মণো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা অতীতাৰম্মণা, সিযা অনাগতাৰম্মণা, সিযা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘অতীতাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘অনাগতাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তিপি; সিযা অজ্ঝত্তা, সিযা বহিদ্ধা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা. ৰূপক্খন্ধো অনাৰম্মণো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা অজ্ঝত্তাৰম্মণা, সিযা বহিদ্ধাৰম্মণা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘অজ্ঝত্তাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘বহিদ্ধাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’’তিপি. চত্তাৰো খন্ধা অনিদস্সনঅপ্পটিঘা. ৰূপক্খন্ধো সিযা সনিদস্সনসপ্পটিঘো, সিযা অনিদস্সনসপ্পটিঘো, সিযা অনিদস্সনঅপ্পটিঘো.
২. দুকং
১৫৩. চত্তাৰো খন্ধা ন হেতূ. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা হেতু, সিযা ন হেতু. ৰূপক্খন্ধো অহেতুকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সহেতুকা, সিযা অহেতুকা. ৰূপক্খন্ধো হেতুৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা হেতুসম্পযুত্তা, সিযা হেতুৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘হেতু চেৱ সহেতুকো চা’’তিপি, ‘‘সহেতুকো চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতূ চেৱ সহেতুকা চা’’তি, সিযা সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূ, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূ’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা হেতু চেৱ সহেতুকো চ, সিযা সহেতুকো চেৱ ন চ হেতু, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘হেতু চেৱ সহেতুকো চা’’তিপি, ‘‘সহেতুকো চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘হেতু চেৱ হেতুসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘হেতুসম্পযুত্তো চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতূ চেৱ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতূ, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতূ’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা হেতু চেৱ হেতুসম্পযুত্তো চ, সিযা হেতুসম্পযুত্তো চেৱ ন চ হেতু, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘হেতু চেৱ হেতুসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘হেতুসম্পযুত্তো চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন হেতু অহেতুকো. তযো খন্ধা সিযা ন হেতূ সহেতুকা, সিযা ন হেতূ অহেতুকা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা ন হেতু সহেতুকো, সিযা ন হেতু অহেতুকো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘ন হেতু সহেতুকো’’তিপি, ‘‘ন হেতু অহেতুকো’’তিপি.
সপ্পচ্চযা, সঙ্খতা.
চত্তাৰো খন্ধা অনিদস্সনা. ৰূপক্খন্ধো সিযা সনিদস্সনো, সিযা অনিদস্সনো. চত্তাৰো খন্ধা অপ্পটিঘা. ৰূপক্খন্ধো সিযা সপ্পটিঘো, সিযা অপ্পটিঘো. ৰূপক্খন্ধো ৰূপং. চত্তাৰো খন্ধা অৰূপা. ৰূপক্খন্ধো লোকিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা লোকিযা, সিযা লোকুত্তৰা; কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা, কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যা.
চত্তাৰো খন্ধা নো আসৱা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা আসৱো, সিযা নো আসৱো. ৰূপক্খন্ধো সাসৱো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সাসৱা, সিযা অনাসৱা. ৰূপক্খন্ধো আসৱৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা আসৱসম্পযুত্তা, সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘আসৱো চেৱ সাসৱো চা’’তি, সাসৱো চেৱ নো চ আসৱো. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱা চেৱ সাসৱা চা’’তি, সিযা সাসৱা চেৱ নো চ আসৱা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সাসৱা চেৱ নো চ আসৱা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা আসৱো চেৱ সাসৱো চ, সিযা সাসৱো চেৱ নো চ আসৱো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘আসৱো চেৱ সাসৱো চা’’তিপি, ‘‘সাসৱো চেৱ নো চ আসৱো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘আসৱো চেৱ আসৱসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘আসৱসম্পযুত্তো চেৱ নো চ আসৱো’’তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱা চেৱ আসৱসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা আসৱো চেৱ আসৱসম্পযুত্তো চ, সিযা আসৱসম্পযুত্তো চেৱ নো চ আসৱো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘আসৱো চেৱ আসৱসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘আসৱসম্পযুত্তো চেৱ নো চ আসৱো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱা, সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তঅনাসৱা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱা’’তিপি, ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তঅনাসৱা’’তিপি.
চত্তাৰো খন্ধা নো সংযোজনা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা সংযোজনং, সিযা নো সংযোজনং. ৰূপক্খন্ধো সংযোজনিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সংযোজনিযা, সিযা অসংযোজনিযা. ৰূপক্খন্ধো সংযোজনৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা, সিযা সংযোজনৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনিযো চা’’তি, ‘‘সংযোজনিযো চেৱ নো চ সংযোজনং’’. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনা চেৱ সংযোজনিযা চা’’তি, সিযা সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজনা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজনা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনিযো চ, সিযা সংযোজনিযো চেৱ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনিযো চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনিযো চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তো চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনা চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজনা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজনা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তো চ, সিযা সংযোজনসম্পযুত্তো চেৱ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তো চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. ৰূপক্খন্ধো সংযোজনৱিপ্পযুত্তসংযোজনিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সংযোজনৱিপ্পযুত্তসংযোজনিযা, সিযা সংযোজনৱিপ্পযুত্তঅসংযোজনিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনৱিপ্পযুত্তসংযোজনিযা’’তিপি, ‘‘সংযোজনৱিপ্পযুত্তঅসংযোজনিযা’’তিপি.
চত্তাৰো খন্ধা নো গন্থা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা গন্থো, সিযা নো গন্থো. ৰূপক্খন্ধো গন্থনিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা গন্থনিযা, সিযা অগন্থনিযা. ৰূপক্খন্ধো গন্থৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা গন্থসম্পযুত্তা, সিযা গন্থৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থনিযো চা’’তি, ‘‘গন্থনিযো চেৱ নো চ গন্থো’’. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থা চেৱ গন্থনিযা চা’’তি, সিযা গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা গন্থো চেৱ গন্থনিযো চ, সিযা গন্থনিযো চেৱ নো চ গন্থো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থনিযো চা’’তিপি, ‘‘গন্থনিযো চেৱ নো চ গন্থো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘গন্থসম্পযুত্তো চেৱ নো চ গন্থো’’তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থা চেৱ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা গন্থো চেৱ গন্থসম্পযুত্তো চ, সিযা গন্থসম্পযুত্তো চেৱ নো চ গন্থো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘গন্থসম্পযুত্তো চেৱ নো চ গন্থো’’তি পি. ৰূপক্খন্ধো গন্থৱিপ্পযুত্তগন্থনিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা গন্থৱিপ্পযুত্তগন্থনিযা, সিযা গন্থৱিপ্পযুত্তঅগন্থনিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থৱিপ্পযুত্তগন্থনিযা’’তিপি, ‘‘গন্থৱিপ্পযুত্তঅগন্থনিযা’’তিপি.
চত্তাৰো খন্ধা নো ওঘা…পে… নো যোগা…পে… নো নীৱৰণা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা নীৱৰণং, সিযা নো নীৱৰণং. ৰূপক্খন্ধো নীৱৰণিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা নীৱৰণিযা, সিযা অনীৱৰণিযা. ৰূপক্খন্ধো নীৱৰণৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা নীৱৰণসম্পযুত্তা, সিযা নীৱৰণৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণিযো চা’’তি, ‘‘নীৱৰণিযো চেৱ নো চ নীৱৰণং’’. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণিযা চা’’তি, সিযা নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণিযো চ, সিযা নীৱৰণিযো চেৱ নো চ নীৱৰণং, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণিযো চা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণিযো চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণসম্পযুত্তো চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তো চ, সিযা নীৱৰণসম্পযুত্তো চেৱ নো চ নীৱৰণং, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণসম্পযুত্তো চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তিপি. ৰূপক্খন্ধো নীৱৰণৱিপ্পযুত্তনীৱৰণিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা নীৱৰণৱিপ্পযুত্তনীৱৰণিযা, সিযা নীৱৰণৱিপ্পযুত্তঅনীৱৰণিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণৱিপ্পযুত্তনীৱৰণিযা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণৱিপ্পযুত্তঅনীৱৰণিযা’’তিপি.
চত্তাৰো খন্ধা নো পৰামাসা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা পৰামাসো, সিযা নো পৰামাসো. ৰূপক্খন্ধো পৰামট্ঠো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা পৰামট্ঠা, সিযা অপৰামট্ঠা. ৰূপক্খন্ধো পৰামাসৱিপ্পযুত্তো. তযো খন্ধা সিযা পৰামাসসম্পযুত্তা, সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা পৰামাসসম্পযুত্তো, সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘পৰামাসসম্পযুত্তো’’তিপি, ‘‘পৰামাসৱিপ্পযুত্তো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘পৰামাসো চেৱ পৰামট্ঠো চা’’তি, ‘‘পৰামট্ঠো চেৱ নো চ পৰামাসো’’. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসা চেৱ পৰামট্ঠা চা’’তি, সিযা পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা পৰামাসো চেৱ পৰামট্ঠো চ, সিযা পৰামট্ঠো চেৱ নো চ পৰামাসো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘পৰামাসো চেৱ পৰামট্ঠো চা’’তিপি, ‘‘পৰামট্ঠো চেৱ নো চ পৰামাসো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো পৰামাসৱিপ্পযুত্তপৰামট্ঠো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তপৰামট্ঠা, সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তঅপৰামট্ঠা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসৱিপ্পযুত্তপৰামট্ঠা’’তিপি, ‘‘পৰামাসৱিপ্পযুত্তঅপৰামট্ঠা’’তিপি.
ৰূপক্খন্ধো অনাৰম্মণো. চত্তাৰো খন্ধা সাৰম্মণা. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো চিত্তং. চত্তাৰো খন্ধা নো চিত্তা. তযো খন্ধা চেতসিকা. দ্ৱে খন্ধা অচেতসিকা. তযো খন্ধা চিত্তসম্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো চিত্তৱিপ্পযুত্তো. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘চিত্তেন সম্পযুত্তো’’তিপি, ‘‘চিত্তেন ৱিপ্পযুত্তো’’তিপি. তযো খন্ধা চিত্তসংসট্ঠা. ৰূপক্খন্ধো চিত্তৱিসংসট্ঠো. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘চিত্তেন সংসট্ঠো’’তিপি, ‘‘চিত্তেন ৱিসংসট্ঠো’’তিপি. তযো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানা. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নো চিত্তসমুট্ঠানো. ৰূপক্খন্ধো সিযা চিত্তসমুট্ঠানো, সিযা নো চিত্তসমুট্ঠানো. তযো খন্ধা চিত্তসহভুনো. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নো চিত্তসহভূ. ৰূপক্খন্ধো সিযা চিত্তসহভূ, সিযা নো চিত্তসহভূ. তযো খন্ধা চিত্তানুপৰিৱত্তিনো. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নো চিত্তানুপৰিৱত্তি. ৰূপক্খন্ধো সিযা চিত্তানুপৰিৱত্তি, সিযা নো চিত্তানুপৰিৱত্তি. তযো খন্ধা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. দ্ৱে খন্ধা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. তযো খন্ধা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভুনো. দ্ৱে খন্ধা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভুনো. তযো খন্ধা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপৰিৱত্তিনো. দ্ৱে খন্ধা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপৰিৱত্তিনো.
ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো অজ্ঝত্তিকো. তযো খন্ধা বাহিৰা. ৰূপক্খন্ধো সিযা অজ্ঝত্তিকো, সিযা বাহিৰো. চত্তাৰো খন্ধা নো উপাদা. ৰূপক্খন্ধো সিযা উপাদা, সিযা নো উপাদা, সিযা উপাদিন্না, সিযা অনুপাদিন্না. চত্তাৰো খন্ধা নো উপাদানা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা উপাদানং, সিযা নো উপাদানং. ৰূপক্খন্ধো উপাদানিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা উপাদানিযা, সিযা অনুপাদানিযা. ৰূপক্খন্ধো উপাদানৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা উপাদানসম্পযুত্তা, সিযা উপাদানৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযো চা’’তি, ‘‘উপাদানিযো চেৱ নো চ উপাদানং’’. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযা চা’’তি, সিযা উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদানা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদানা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযো চ, সিযা উপাদানিযো চেৱ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযো চা’’তিপি, ‘‘উপাদানিযো চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘উপাদানসম্পযুত্তো চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানা চেৱ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদানা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদানা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা উপাদানঞ্চেৱ উপাদানসম্পযুত্তো চ, সিযা উপাদানসম্পযুত্তো চেৱ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘উপাদানসম্পযুত্তো চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তিপি. ৰূপক্খন্ধো উপাদানৱিপ্পযুত্তউপাদানিযো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা উপাদানৱিপ্পযুত্তউপাদানিযা, সিযা উপাদানৱিপ্পযুত্তঅনুপাদানিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানৱিপ্পযুত্তউপাদানিযা’’তিপি, ‘‘উপাদানৱিপ্পযুত্তঅনুপাদানিযা’’তিপি.
চত্তাৰো খন্ধা নো কিলেসা. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা কিলেসো, সিযা নো কিলেসো. ৰূপক্খন্ধো সংকিলেসিকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলেসিকা. ৰূপক্খন্ধো অসংকিলিট্ঠো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সংকিলিট্ঠা, সিযা অসংকিলিট্ঠা. ৰূপক্খন্ধো কিলেসৱিপ্পযুত্তো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা কিলেসসম্পযুত্তা, সিযা কিলেসৱিপ্পযুত্তা. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলেসিকো চা’’তি, ‘‘সংকিলেসিকো চেৱ নো চ কিলেসো’’. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৱ সংকিলেসিকা চা’’তি, সিযা সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা কিলেসো চেৱ সংকিলেসিকো চ, সিযা সংকিলেসিকো চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলেসিকো চা’’তিপি, ‘‘সংকিলেসিকো চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠো চা’’তিপি, ‘‘সংকিলিট্ঠো চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠা চা’’তি, সিযা সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠো চ, সিযা সংকিলিট্ঠো চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠো চা’’তিপি, ‘‘সংকিলিট্ঠো চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি.
ৰূপক্খন্ধো ন ৱত্তব্বো – ‘‘কিলেসো চেৱ কিলেসসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘কিলেসসম্পযুত্তো চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি. তযো খন্ধা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৱ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসা, সিযা ন ৱত্তব্বা – কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসা’’তি. সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা কিলেসো চেৱ কিলেসসম্পযুত্তো চ, সিযা কিলেসসম্পযুত্তো চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বো – ‘‘কিলেসো চেৱ কিলেসসম্পযুত্তো চা’’তিপি, ‘‘কিলেসসম্পযুত্তো চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি. ৰূপক্খন্ধো কিলেসৱিপ্পযুত্তসংকিলেসিকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা কিলেসৱিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা, সিযা কিলেসৱিপ্পযুত্তঅসংকিলেসিকা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসৱিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা’’তিপি, ‘‘কিলেসৱিপ্পযুত্তঅসংকিলেসিকা’’তিপি.
ৰূপক্খন্ধো ন দস্সনেন পহাতব্বো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ন দস্সনেন পহাতব্বা. ৰূপক্খন্ধো ন ভাৱনায পহাতব্বো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা ভাৱনায পহাতব্বা, সিযা ন ভাৱনায পহাতব্বা. ৰূপক্খন্ধো ন দস্সনেন পহাতব্বহেতুকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা, সিযা ন দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. ৰূপক্খন্ধো ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা, সিযা ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা. ৰূপক্খন্ধো অৱিতক্কো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সৱিতক্কা, সিযা অৱিতক্কা. ৰূপক্খন্ধো অৱিচাৰো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সৱিচাৰা, সিযা অৱিচাৰা. ৰূপক্খন্ধো অপ্পীতিকো, চত্তাৰো খন্ধা সিযা সপ্পীতিকা, সিযা অপ্পীতিকা. ৰূপক্খন্ধো ন পীতিসহগতো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা পীতিসহগতা, সিযা ন পীতিসহগতা. দ্ৱে খন্ধা ন সুখসহগতা. তযো খন্ধা সিযা সুখসহগতা, সিযা ন সুখসহগতা. দ্ৱে খন্ধা ন উপেক্খাসহগতা. তযো খন্ধা সিযা উপেক্খাসহগতা, সিযা ন উপেক্খাসহগতা.
ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা কামাৱচৰা, সিযা ন কামাৱচৰা. ৰূপক্খন্ধো ন ৰূপাৱচৰো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা ৰূপাৱচৰা, সিযা ন ৰূপাৱচৰা. ৰূপক্খন্ধো ন অৰূপাৱচৰো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা অৰূপাৱচৰা, সিযা ন অৰূপাৱচৰা. ৰূপক্খন্ধো পৰিযাপন্নো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা পৰিযাপন্না, সিযা অপৰিযাপন্না. ৰূপক্খন্ধো অনিয্যানিকো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা নিয্যানিকা, সিযা অনিয্যানিকা. ৰূপক্খন্ধো অনিযতো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা নিযতা, সিযা অনিযতা. ৰূপক্খন্ধো সউত্তৰো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সউত্তৰা, সিযা অনুত্তৰা. ৰূপক্খন্ধো অৰণো. চত্তাৰো খন্ধা সিযা সৰণা, সিযা অৰণাতি.
পঞ্হাপুচ্ছকং.
খন্ধৱিভঙ্গো নিট্ঠিতো.