විඤ්ඤාණක්ඛන්ධකථා

451. ඉතරෙසු පන යංකිඤ්චි වෙදයිතලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා වෙදනාක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි සඤ්ජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි විජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යස්මා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ විඤ්ඤාතෙ ඉතරෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති, තස්මා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං ආදිං කත්වා වණ්ණනං කරිස්සාම.

යංකිඤ්චි විජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බොති හි වුත්තං. කිඤ්ච විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණං? යථාහ ‘‘විජානාති විජානාතීති ඛො, ආවුසො, තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.449). විඤ්ඤාණං චිත්තං මනොති අත්ථතො එකං. තදෙතං විජානනලක්ඛණෙන සභාවතො එකවිධම්පි ජාතිවසෙන තිවිධං කුසලං, අකුසලං, අබ්‍යාකතඤ්ච.

452. තත්ථ කුසලං භූමිභෙදතො චතුබ්බිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං. සෙය්‍යථිදං – සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා ඤාණවිප්පයුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා ඤාණවිප්පයුත්තං.

යදා හි දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තං (ම. නි. 1.441) සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං චිත්තං අසඞ්ඛාරං හොති. යදා පන වුත්තනයෙන හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො වා පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරං හොති. ඉමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සඞ්ඛාරොති එතං අත්තනො වා පරෙසං වා වසෙන පවත්තස්ස පුබ්බපයොගස්සාධිවචනං. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ වන්දථාති’’ ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං කාමාවචරකුසලං වෙදිතබ්බං.

රූපාවචරං පන ඣානඞ්ගයොගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති. සෙය්‍යථිදං, විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමාධියුත්තං පඨමං, අතික්කන්තවිතක්කං දුතියං, තතො අතික්කන්තවිචාරං තතියං, තතො විරත්තපීතිකං චතුත්ථං, අත්ථඞ්ගතසුඛං උපෙක්ඛාසමාධියුත්තං පඤ්චමන්ති.

අරූපාවචරං චතුන්නං ආරුප්පානං යොගවසෙන චතුබ්බිධං. වුත්තප්පකාරෙන හි ආකාසානඤ්චායතනජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං පඨමං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීහි දුතියතතියචතුත්ථානි. ලොකුත්තරං චතුමග්ගසම්පයොගතො චතුබ්බිධන්ති එවං තාව කුසලවිඤ්ඤාණමෙව එකවීසතිවිධං හොති.

453. අකුසලං පන භූමිතො එකවිධං කාමාවචරමෙව, මූලතො තිවිධං ලොභමූලං දොසමූලං මොහමූලඤ්ච.

තත්ථ ලොභමූලං සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිගතසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං. සෙය්‍යථිදං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං.

යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ති (ම. නි. 1.469) ආදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිගතසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං ලොභමූලං වෙදිතබ්බං.

දොසමූලං පන දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරන්ති දුවිධමෙව හොති, තස්ස පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

මොහමූලං උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං උද්ධච්චසම්පයුත්තඤ්චාති දුවිධං. තස්ස සන්නිට්ඨානවික්ඛෙපකාලෙ පවත්ති වෙදිතබ්බාති එවං අකුසලවිඤ්ඤාණං ද්වාදසවිධං හොති.

454. අබ්‍යාකතං ජාතිභෙදතො දුවිධං විපාකං කිරියඤ්ච. තත්ථ විපාකං භූමිතො චතුබ්බිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරං දුවිධං කුසලවිපාකං අකුසලවිපාකඤ්ච. කුසලවිපාකම්පි දුවිධං අහෙතුකං සහෙතුකඤ්ච.

තත්ථ අලොභාදිවිපාකහෙතුවිරහිතං අහෙතුකං, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡනකිච්චා මනොධාතු, සන්තීරණාදිකිච්චා ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො චාති අට්ඨවිධං.

තත්ථ චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රූපමත්තාරම්මණරසං, රූපාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානං, රූපාරම්මණාය කිරියමනොධාතුයා අපගමපදට්ඨානං. සොතාදිසන්නිස්සිතසද්දාදිවිජානනලක්ඛණානි සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි, සද්දාදිමත්තාරම්මණරසානි, සද්දාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානානි, සද්දාරම්මණාදීනං කිරියමනොධාතූනං අපගමපදට්ඨානානි.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරං රූපාදිවිජානනලක්ඛණා මනොධාතු, රූපාදිසම්පටිච්ඡනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිඅපගමපදට්ඨානා.

අහෙතුකවිපාකා සළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා දුවිධාපි සන්තීරණාදිකිච්චා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, සන්තීරණාදිරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, හදයවත්ථුපදට්ඨානා. සොමනස්සුපෙක්ඛායොගතො පන ද්විපඤ්චට්ඨානභෙදතො ච තස්සා භෙදො. එතාසු හි එකා එකන්තමිට්ඨාරම්මණෙ පවත්තිසබ්භාවතො සොමනස්සසම්පයුත්තා හුත්වා සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන පඤ්චද්වාරෙ චෙව ජවනාවසානෙ ච පවත්තනතො ද්විට්ඨානා හොති. එකා ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙ පවත්තිසබ්භාවතො උපෙක්ඛාසම්පයුත්තා හුත්වා සන්තීරණතදාරම්මණපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තනතො පඤ්චට්ඨානා හොති.

අට්ඨවිධම්පි චෙතං අහෙතුකවිපාකවිඤ්ඤාණං නියතානියතාරම්මණත්තා දුවිධං. උපෙක්ඛාසුඛසොමනස්සභෙදතො තිවිධං. විඤ්ඤාණපඤ්චකං හෙත්ථ නියතාරම්මණං යථාක්කමං රූපාදීසුයෙව පවත්තිතො, සෙසං අනියතාරම්මණං. තත්‍ර හි මනොධාතු පඤ්චසුපි රූපාදීසු පවත්තති, මනොවිඤ්ඤාණධාතුද්වයං ඡසූති. කායවිඤ්ඤාණං පනෙත්ථ සුඛයුත්තං, ද්විට්ඨානා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොමනස්සයුත්තා, සෙසං උපෙක්ඛායුත්තන්ති. එවං තාව කුසලවිපාකාහෙතුකං අට්ඨවිධං වෙදිතබ්බං.

අලොභාදිවිපාකහෙතුසම්පයුත්තං පන සහෙතුකං, තං කාමාවචරකුසලං විය සොමනස්සාදි භෙදතො අට්ඨවිධං. යථා පන කුසලං දානාදිවසෙන ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති, න ඉදං තථා. ඉදඤ්හි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙසුයෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. සඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරභාවො පනෙත්ථ ආගමනාදිවසෙන වෙදිතබ්බො. සම්පයුත්තධම්මානඤ්ච විසෙසෙ අසතිපි ආදාසතලාදීසු මුඛනිමිත්තං විය නිරුස්සාහං විපාකං, මුඛං විය සඋස්සාහං කුසලන්ති වෙදිතබ්බං.

කෙවලං හි අකුසලවිපාකං අහෙතුකමෙව, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡනකිච්චා මනොධාතු, සන්තීරණාදිකිච්චා පඤ්චට්ඨානා මනොවිඤ්ඤාණධාතූති සත්තවිධං. තං ලක්ඛණාදිතො කුසලාහෙතුකවිපාකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

කෙවලඤ්හි කුසලවිපාකානි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණානි, ඉමානි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණානි. තානි ච උපෙක්ඛාසුඛසොමනස්සභෙදතො තිවිධානි, ඉමානි දුක්ඛඋපෙක්ඛාවසෙන දුවිධානි. එත්ථ හි කායවිඤ්ඤාණං දුක්ඛසහගතමෙව, සෙසානි උපෙක්ඛාසහගතානි. සා ච තෙසු උපෙක්ඛා හීනා දුක්ඛං විය නාතිතිඛිණා, ඉතරෙසු උපෙක්ඛා පණීතා සුඛං විය නාතිතිඛිණා. ඉති ඉමෙසං සත්තන්නං අකුසලවිපාකානං පුරිමානඤ්ච සොළසන්නං කුසලවිපාකානං වසෙන කාමාවචරං විපාකවිඤ්ඤාණං තෙවීසතිවිධං.

රූපාවචරං පන කුසලං විය පඤ්චවිධං. කුසලං පන සමාපත්තිවසෙන ජවනවීථියං පවත්තති. ඉදං උපපත්තියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන. යථා ච රූපාවචරං, එවං අරූපාවචරම්පි කුසලං විය චතුබ්බිධං. පවත්තිභෙදොපිස්ස රූපාවචරෙ වුත්තනයො එව. ලොකුත්තරවිපාකං චතුමග්ගයුත්තචිත්තඵලත්තා චතුබ්බිධං, තං මග්ගවීථිවසෙන චෙව සමාපත්තිවසෙන ච ද්විධා පවත්තති. එවං සබ්බම්පි චතූසු භූමීසු ඡත්තිංසවිධං විපාකවිඤ්ඤාණං හොති.

කිරියං පන භූමිභෙදතො තිවිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරං දුවිධං අහෙතුකං සහෙතුකඤ්ච. තත්ථ අලොභාදිකිරියහෙතුවිරහිතං අහෙතුකං, තං මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුභෙදතො දුවිධං.

තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිපුරෙචරරූපාදිවිජානනලක්ඛණා මනොධාතු, ආවජ්ජනරසා, රූපාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා, භවඞ්ගවිච්ඡෙදපදට්ඨානා, සා උපෙක්ඛායුත්තාව හොති.

මනොවිඤ්ඤාණධාතු පන දුවිධා සාධාරණා අසාධාරණා ච. තත්ථ සාධාරණා උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකකිරියා සළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා, කිච්චවසෙන පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙසු වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, අහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු භවඞ්ගානං අඤ්ඤතරාපගමපදට්ඨානා.

අසාධාරණා සොමනස්සසහගතාහෙතුකකිරියා සළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා, කිච්චවසෙන අරහතං අනුළාරෙසු වත්ථූසු හසිතුප්පාදනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, එකන්තතො හදයවත්ථුපදට්ඨානාති. ඉති කාමාවචරකිරියං අහෙතුකං තිවිධං.

සහෙතුකං පන සොමනස්සාදිභෙදතො කුසලං විය අට්ඨවිධං. කෙවලඤ්හි කුසලං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං උප්පජ්ජති, ඉදං අරහතංයෙවාති අයමෙත්ථ විසෙසො. එවං තාව කාමාවචරං එකාදසවිධං.

රූපාවචරං පන අරූපාවචරඤ්ච කුසලං විය පඤ්චවිධං චතුබ්බිධඤ්ච හොති. අරහතං උප්පත්තිවසෙනෙව චස්ස කුසලතො විසෙසො වෙදිතබ්බොති. එවං සබ්බම්පි තීසු භූමීසු වීසතිවිධං කිරියවිඤ්ඤාණං හොති.

455. ඉති එකවීසති කුසලානි ද්වාදසාකුසලානි ඡත්තිංස විපාකානි වීසති කිරියානීති සබ්බානිපි එකූනනවුති විඤ්ඤාණානි හොන්ති. යානි පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසහි ආකාරෙහි පවත්තන්ති.

කථං? යදා හි අට්ඨන්නං කාමාවචරකුසලානං ආනුභාවෙන දෙවමනුස්සෙසු සත්තා නිබ්බත්තන්ති, තදා නෙසං මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතං කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානං අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා අට්ඨ සහෙතුකකාමාවචරවිපාකානි, මනුස්සෙසු පණ්ඩකාදිභාවං ආපජ්ජමානානං දුබ්බලද්විහෙතුකකුසලවිපාකඋපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු චාති පටිසන්ධිවසෙන නව විපාකචිත්තානි පවත්තන්ති. යදා රූපාවචරාරූපාවචරකුසලානුභාවෙන රූපාරූපභවෙසු නිබ්බත්තන්ති, තදා නෙසං මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතං කම්මනිමිත්තමෙව ආරම්මණං කත්වා නව රූපාරූපාවචරවිපාකානි පටිසන්ධිවසෙන පවත්තන්ති.

යදා පන අකුසලානුභාවෙන අපායෙ නිබ්බත්තන්ති, තදා නෙසං මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතං කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානං අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා එකා අකුසලවිපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු පටිසන්ධිවසෙන පවත්තතීති එවං තාවෙත්ථ එකූනවීසතියා විපාකවිඤ්ඤාණානං පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ පන නිරුද්ධෙ තං තං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමනුබන්ධමානං තස්ස තස්සෙව කම්මස්ස විපාකභූතං තස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ තාදිසමෙව භවඞ්ගවිඤ්ඤාණං නාම පවත්තති, පුනපි තාදිසන්ති එවං අසති සන්තානවිනිවත්තකෙ අඤ්ඤස්මිං චිත්තුප්පාදෙ නදීසොතං විය සුපිනං අපස්සතො නිද්දොක්කමනකාලාදීසු අපරිමාණසඞ්ඛ්‍යම්පි පවත්තතියෙවාති එවං තෙසඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණානං භවඞ්ගවසෙනාපි පවත්ති වෙදිතබ්බා.

එවං පවත්තෙ පන භවඞ්ගසන්තානෙ යදා සත්තානං ඉන්ද්‍රියානි ආරම්මණගහණක්ඛමානි හොන්ති, තදා චක්ඛුස්සාපාථගතෙ රූපෙ රූපං පටිච්ච චක්ඛුපසාදස්ස ඝට්ටනා හොති, තතො ඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගචලනං හොති, අථ නිරුද්ධෙ භවඞ්ගෙ තදෙව රූපං ආරම්මණං කත්වා භවඞ්ගං විච්ඡින්දමානා විය ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා කිරියමනොධාතු උප්පජ්ජති. සොතද්වාරාදීසුපි එසෙව නයො. මනොද්වාරෙ පන ඡබ්බිධෙපි ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ භවඞ්ගචලනානන්තරං භවඞ්ගං විච්ඡින්දමානා විය ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා අහෙතුකකිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පජ්ජති උපෙක්ඛාසහගතාති එවං ද්වින්නං කිරියවිඤ්ඤාණානං ආවජ්ජනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

ආවජ්ජනානන්තරං පන චක්ඛුද්වාරෙ තාව දස්සනකිච්චං සාධයමානං චක්ඛුපසාදවත්ථුකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතද්වාරාදීසු සවනාදිකිච්චං සාධයමානානි සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි පවත්තන්ති. තානි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තෙසු විසයෙසු කුසලවිපාකානි, අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තෙසු විසයෙසු අකුසලවිපාකානීති එවං දසන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරා උප්පජ්ජති චිත්තං මනො මානසං තජ්ජා මනොධාතූ’’තිආදිවචනතො (විභ. 184) පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරා තෙසඤ්ඤෙව විසයං සම්පටිච්ඡමානා කුසලවිපාකානන්තරං කුසලවිපාකා, අකුසලවිපාකානන්තරං අකුසලවිපාකා මනොධාතු උප්පජ්ජති. එවං ද්වින්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං සම්පටිච්ඡනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

‘‘මනොධාතුයාපි උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරා උප්පජ්ජති චිත්තං මනො මානසං තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති (විභ. 184) වචනතො පන මනොධාතුයා සම්පටිච්ඡිතමෙව විසයං සන්තීරයමානා අකුසලවිපාකමනොධාතුයා අනන්තරා අකුසලවිපාකා, කුසලවිපාකාය අනන්තරා ඉට්ඨාරම්මණෙ සොමනස්සසහගතා, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ උපෙක්ඛාසහගතා උප්පජ්ජති විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතූති එවං තිණ්ණං විපාකවිඤ්ඤාණානං සන්තීරණවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

සන්තීරණානන්තරං පන තමෙව විසයං වවත්ථාපයමානා උප්පජ්ජති කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු උපෙක්ඛාසහගතාති එවං එකස්සෙව කිරියවිඤ්ඤාණස්ස වොට්ඨබ්බනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

වොට්ඨබ්බනානන්තරං පන සචෙ මහන්තං හොති රූපාදිආරම්මණං, අථ යථාවවත්ථාපිතෙ විසයෙ අට්ඨන්නං වා කාමාවචරකුසලානං ද්වාදසන්නං වා අකුසලානං නවන්නං වා අවසෙසකාමාවචරකිරියානං අඤ්ඤතරවසෙන ඡ සත්ත වා ජවනානි ජවන්ති, එසො තාව පඤ්චද්වාරෙ නයො.

මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං තානියෙව. ගොත්‍රභුතො උද්ධං රූපාවචරතො පඤ්ච කුසලානි පඤ්ච කිරියානි, අරූපාවචරතො චත්තාරි කුසලානි චත්තාරි කිරියානි, ලොකුත්තරතො චත්තාරි මග්ගචිත්තානි චත්තාරි ඵලචිත්තානීති ඉමෙසු යං යං ලද්ධපච්චයං හොති, තං තං ජවතීති එවං පඤ්චපඤ්ඤාසාය කුසලාකුසලකිරියවිපාකවිඤ්ඤාණානං ජවනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

ජවනාවසානෙ පන සචෙ පඤ්චද්වාරෙ අතිමහන්තං, මනොද්වාරෙ ච විභූතමාරම්මණං හොති, අථ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරජවනාවසානෙ ඉට්ඨාරම්මණාදීනං පුරිමකම්මජවනචිත්තාදීනඤ්ච වසෙන යො යො පච්චයො ලද්ධො හොති, තස්ස තස්ස වසෙන අට්ඨසු සහෙතුකකාමාවචරවිපාකෙසු තීසු විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතූසු ච අඤ්ඤතරං පටිසොතගතං නාවං අනුබන්ධමානං කිඤ්චි අන්තරං උදකමිව භවඞ්ගස්සාරම්මණතො අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ ජවිතං ජවනමනුබන්ධං ද්වික්ඛත්තුං සකිං වා විපාකවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. තදෙතං ජවනාවසානෙ භවඞ්ගස්ස ආරම්මණෙ පවත්තනාරහං සමානං තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණං කත්වා පවත්තත්තා තදාරම්මණන්ති වුච්චති. එවං එකාදසන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං තදාරම්මණවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

තදාරම්මණාවසානෙ පන පුන භවඞ්ගමෙව පවත්තති, භවඞ්ගෙ විච්ඡින්නෙ පුන ආවජ්ජනාදීනීති එවං ලද්ධපච්චයචිත්තසන්තානං භවඞ්ගානන්තරං ආවජ්ජනං ආවජ්ජනානන්තරං දස්සනාදීනීති චිත්තනියමවසෙනෙව පුනප්පුනං තාව පවත්තති, යාව එකස්මිං භවෙ භවඞ්ගස්ස පරික්ඛයො. එකස්මිං හි භවෙ යං සබ්බපච්ඡිමං භවඞ්ගචිත්තං, තං තතො චවනත්තා චුතීති වුච්චති. තස්මා තම්පි එකූනවීසතිවිධමෙව හොති. එවං එකූනවීසතියා විපාකවිඤ්ඤාණානං චුතිවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

චුතිතො පන පුන පටිසන්ධි, පටිසන්ධිතො පුන භවඞ්ගන්ති එවං භවගතිඨිතිනිවාසෙසු සංසරමානානං සත්තානං අවිච්ඡින්නං චිත්තසන්තානං පවත්තතියෙව. යො පනෙත්ථ අරහත්තං පාපුණාති, තස්ස චුතිචිත්තෙ නිරුද්ධෙ නිරුද්ධමෙව හොතීති.

ඉදං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.