සොණදණ්ඩගුණකථා
303. නානාවෙරජ්ජකානන්ති නානාවිධෙසු රජ්ජෙසු, අඤ්ඤෙසු අඤ්ඤෙසු කාසිකොසලාදීසු රජ්ජෙසු ජාතා, තානි වා තෙසං නිවාසා, තතො වා ආගතාති නානාවෙරජ්ජකා, තෙසං නානාවෙරජ්ජකානං. කෙනචිදෙව කරණීයෙනාති තස්මිං කිර නගරෙ ද්වීහි කරණීයෙහි බ්‍රාහ්මණා සන්නිපතන්ති – යඤ්ඤානුභවනත්ථං වා මන්තසජ්ඣායනත්ථං වා. තදා ච තස්මිං නගරෙ යමඤ්ඤා නත්ථි. සොණදණ්ඩස්ස පන සන්තිකෙ මන්තසජ්ඣායනත්ථං එතෙ සන්නිපතිතා. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘කෙනචිදෙව කරණීයෙනා’’ති. තෙ තස්ස ගමනං සුත්වා චින්තෙසුං – ‘‘අයං සොණදණ්ඩො උග්ගතබ්‍රාහ්මණො යෙභුය්‍යෙන ච අඤ්ඤෙ බ්‍රාහ්මණා සමණං ගොතමං සරණං ගතා, අයමෙව න ගතො. ස්වායං සචෙ තත්ථ ගමිස්සති, අද්ධා සමණස්ස ගොතමස්ස ආවට්ටනියා මායාය ආවට්ටිතො, තං සරණං ගමිස්සති. තතො එතස්සාපි ගෙහද්වාරෙ බ්‍රාහ්මණානං සන්නිපාතො න භවිස්සතී’’ති. ‘‘හන්දස්ස ගමනන්තරායං කරොමා’’ති සම්මන්තයිත්වා තත්ථ අගමංසු. තං සන්ධාය – අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණාතිආදි වුත්තං.
තත්ථ ඉමිනාපඞ්ගෙනාති ඉමිනාපි කාරණෙන. එවං එතං කාරණං වත්වා පුන – ‘‘අත්තනො වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අතුස්සනකසත්තො නාම නත්ථි. හන්දස්ස වණ්ණං භණනෙන ගමනං නිවාරෙස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා භවඤ්හි සොණදණ්ඩො උභතො සුජාතොතිආදීනි කාරණානි ආහංසු.
උභතොති ද්වීහි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති භොතො මාතා බ්‍රාහ්මණී, මාතුමාතා බ්‍රාහ්මණී, තස්සාපි මාතා බ්‍රාහ්මණී; පිතා බ්‍රාහ්මණො, පිතුපිතා බ්‍රාහ්මණො, තස්සාපි පිතා බ්‍රාහ්මණොති, එවං භවං උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති සංසුද්ධා තෙ මාතුගහණී කුච්ඡීති අත්ථො. සමවෙපාකිනියා ගහණියාති එත්ථ පන කම්මජතෙජොධාතු ‘‘ගහණී’’ති වුච්චති.
යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතුපිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං. අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො. අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙන්ති. අක්ඛිත්තොති – ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපකුට්ඨොති න උපකුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා ලද්ධපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන. ඉතිපි – ‘‘හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.
අඩ්ඪොති ඉස්සරො. මහද්ධනොති මහතා ධනෙන සමන්නාගතො. භවතො හි ගෙහෙ පථවියං පංසුවාලිකා විය බහුධනං, සමණො පන ගොතමො අධනො භික්ඛාය උදරං පූරෙත්වා යාපෙතීති දස්සෙන්ති. මහාභොගොති පඤ්චකාමගුණවසෙන මහාඋපභොගො. එවං යං යං ගුණං වදන්ති, තස්ස තස්ස පටිපක්ඛවසෙන භගවතො අගුණංයෙව දස්සෙමාති මඤ්ඤමානා වදන්ති.
අභිරූපොති අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි අභිරූපො අධිකරූපො. දස්සනීයොති දිවසම්පි පස්සන්තානං අතිත්තිකරණතො දස්සනයොග්ගො. දස්සනෙනෙව චිත්තපසාදජනනතො පාසාදිකො. පොක්ඛරතා වුච්චති සුන්දරභාවො, වණ්ණස්ස පොක්ඛරතා වණ්ණපොක්ඛරතා, තාය වණ්ණසම්පත්තියා යුත්තොති අත්ථො. පොරාණා පනාහු – ‘‘පොක්ඛරන්ති සරීරං වදන්ති, වණ්ණං වණ්ණමෙවා’’ති. තෙසං මතෙන වණ්ණඤ්ච පොක්ඛරඤ්ච වණ්ණපොක්ඛරානි. තෙසං භාවො වණ්ණපොක්ඛරතා. ඉති පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතායාති උත්තමෙන පරිසුද්ධෙන වණ්ණෙන චෙව සරීරසණ්ඨානසම්පත්තියා චාති අත්ථො. බ්‍රහ්මවණ්ණීති සෙට්ඨවණ්ණී. පරිසුද්ධවණ්ණෙසුපි සෙට්ඨෙන සුවණ්ණවණ්ණෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. බ්‍රහ්මවච්ඡසීති මහාබ්‍රහ්මුනො සරීරසදිසෙනෙව සරීරෙන සමන්නාගතො. අඛුද්දාවකාසො දස්සනායාති ‘‘භොතො සරීරෙ දස්සනස්ස ඔකාසො න ඛුද්දකො මහා, සබ්බානෙව තෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගානි දස්සනීයානෙව, තානි චාපි මහන්තානෙවා’’ති දීපෙන්ති.
සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා. වුද්ධං වද්ධිතං සීලමස්සාති වුද්ධසීලී. වුද්ධසීලෙනාති වුද්ධෙන වද්ධිතෙන සීලෙන. සමන්නාගතොති යුත්තො. ඉදං වුද්ධසීලීපදස්සෙව වෙවචනං. සබ්බමෙතං පඤ්චසීලමත්තමෙව සන්ධාය වදන්ති.
කල්‍යාණවාචොතිආදීසු කල්‍යාණා සුන්දරා පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා වාචා අස්සාති කල්‍යාණවාචො. කල්‍යාණං මධුරං වාක්කරණං අස්සාති කල්‍යාණවාක්කරණො. වාක්කරණන්ති උදාහරණඝොසො. ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ වා භවත්තා පොරී. පොරියා නාගරිකිත්ථියා සුඛුමාලත්තනෙන සදිසාති පොරී, තාය පොරියා. විස්සට්ඨායාති අපලිබුද්ධාය සන්දිට්ඨවිලම්බිතාදිදොසරහිතාය. අනෙලගලායාති එලගළෙනවිරහිතාය. යස්ස කස්සචි හි කථෙන්තස්ස එලා ගළන්ති, ලාලා වා පග්ඝරන්ති, ඛෙළඵුසිතානි වා නික්ඛමන්ති, තස්ස වාචා එලගළං නාම හොති, තබ්බිපරිතායාති අත්ථො. අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියාති ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වා භාසිතත්ථස්ස විඤ්ඤාපනසමත්ථාය.
ජිණ්ණොති ජරාජිණ්ණතාය ජිණ්ණො. වුද්ධොති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වුද්ධිභාවමරියාදප්පත්තො. මහල්ලකොති ජාතිමහල්ලකතාය සමන්නාගතො. චිරකාලප්පසුතොති වුත්තං හොති. අද්ධගතොති අද්ධානං ගතො, ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතොති අධිප්පායො. වයොඅනුප්පත්තොති පච්ඡිමවයං සම්පත්තො, පච්ඡිමවයො නාම වස්සසතස්ස පච්ඡිමො තතියභාගො.
අපි ච ජිණ්ණොති පොරාණො, චිරකාලප්පවත්තකුලන්වයොති වුත්තං හොති. වුද්ධොති සීලාචාරාදිගුණවුද්ධියා යුත්තො. මහල්ලකොති විභවමහන්තාය සමන්නාගතො. අද්ධගතොති මග්ගප්පටිපන්නො බ්‍රාහ්මණානං වතචරියාදිමරියාදං අවීතික්කම්ම චරණසීලො. වයොඅනුප්පත්තොති ජාතිවුද්ධභාවම්පි අන්තිමවයං අනුප්පත්තො.