රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා

29. කානි පන තානි කම්මාදීනි, කථං, කත්ථ, කදා ච රූපසමුට්ඨානානීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙ ඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු, නිරන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. අපරෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා), භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පටිසෙධෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඨිතික්ඛණාභාවෙ තෙසං උපපත්ති චෙව තත්ථ වත්තබ්බඤ්ච හෙට්ඨා කථිතමෙව, ඉධාපි පන භඞ්ගක්ඛණෙ රූපුප්පාදාභාවෙ උපපත්තියා තත්ථ වත්තබ්බෙන ච සහ සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා වුච්චති –

‘‘උප්පන්නුප්පජ්ජමානන්ති, විභඞ්ගෙ එවමාදිනං;

භඞ්ගක්ඛණස්මිං උප්පන්නං, නො ච උප්පජ්ජමානකං.

‘‘උප්පජ්ජමානමුප්පාදෙ, උප්පන්නඤ්චාතිආදිනා;

භඞ්ගුප්පාදාව අක්ඛාතා, න චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො.

‘‘‘උප්පාදො ච වයො චෙව, අඤ්ඤථත්තං ඨිතස්ස ච;

පඤ්ඤායතී’ති (අ. නි. 3.47) වුත්තත්තා, ඨිති අත්ථීති චෙ මතං.

‘‘අඤ්ඤථත්තස්ස එකස්මිං, ධම්මෙ අනුපලද්ධිතො;

පඤ්ඤාණවචනා චෙව, පබන්ධට්ඨිති තත්ථපි.

‘‘වුත්තා තස්මා න චිත්තස්ස, ඨිති දිස්සති පාළියං;

අභිධම්මෙ අභාවොපි, නිසෙධොයෙව සබ්බථා.

‘‘යදා සමුදයො යස්ස, නිරුජ්ඣති තදාස්ස කිං;

දුක්ඛමුප්පජ්ජතීත්‍යෙත්ථ, පඤ්හෙ නොති නිසෙධතො.

‘‘රූපුප්පාදො න භඞ්ගස්මිං, තස්මා සබ්බෙපි පච්චයා;

උප්පාදෙයෙව චිත්තස්ස, රූපහෙතූති කෙචන.

‘‘වුච්චතෙ තත්ථ එකස්මිං, ධම්මෙයෙව යථා මතා;

උප්පාදාවත්ථතො භින්නා, භඞ්ගාවත්ථා තථෙව තු.

‘‘භඞ්ගස්සාභිමුඛාවත්ථා, ඉච්ඡිතබ්බා අයං ඨිති;

නයදස්සනතො එසා, විභඞ්ගෙ න තු දෙසිතා.

‘‘ලක්ඛණං සඞ්ඛතස්සෙව, වත්තුමුප්පාදආදිනං;

දෙසිතත්තා න තත්ථාපි, පබන්ධස්ස ඨිතීරිතා.

‘‘උපසග්ගස්ස ධාතූනමත්ථෙයෙව පවත්තිතො;

පඤ්ඤායතීති චෙතස්ස, අත්ථො විඤ්ඤායතෙ ඉති.

‘‘භඞ්ගෙ රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා;

ආරුප්පංවාභිසන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි.

‘‘සභාවොයං යථාලාභ-යොජනාති තතො නහි;

න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො’’ති.

31. රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා හෙතුනො තබ්බිධුරතාය, අනොකාසතාය ච අරූපවිපාකා, රූපජනනෙ විසෙසපච්චයෙහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගාභාවතො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චාති චුද්දස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘ආරුප්පවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිත’’න්ති. පටිසන්ධිචිත්තං, පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කතං. කිඤ්චාපි න කතං, පච්ඡාජාතපච්චයරහිතං, පන ආහාරාදීහි ච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා, අත්තනො ච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහි චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා ච පටිසන්ධිචිත්තං රූපසමුට්ඨාපකං න හොති. චුතිචිත්තෙ පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 636; විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) තාව ‘‘වූපසන්තවට්ටමූලස්මිං සන්තානෙ සාතිසයං සන්තවුත්තිතාය ඛීණාසවස්සෙව චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 636) වුත්තං. ආනන්දාචරියාදයො පන ‘‘සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති වදන්ති. විනිච්ඡයො පන නෙසං සඞ්ඛෙපතො මූලටීකාදීසු, විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. පඨමභවඞ්ගමුපාදායාති පටිසන්ධියා අනන්තරනිබ්බත්තපඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති, න පන ඨිතං, භිජ්ජමානං වා අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙයෙව ජනකසාමත්ථියයොගතො.

32. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තිපථභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි, අත්ථතො තදවත්ථා රූපප්පවත්ති. තම්පි සන්ධාරෙති යථාපවත්තං උපත්ථම්භෙති. යථා හි වීථිචිත්තෙහි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, න එවමෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු, වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසු. තදා පන අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තඉරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්ති.

33. විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති, න කෙවලං රූපිරියාපථානෙව. අවිසෙසවචනෙපි පනෙත්ථ මනොද්වාරප්පවත්තානෙව වොට්ඨබ්බනජවනානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානි, තථා හාසජනකානි ච පඤ්චද්වාරප්පවත්තානං පරිදුබ්බලභාවතොති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙත්ථ රූපවිනිමුත්තො ඉරියාපථො, විඤ්ඤත්ති වා නත්ථි, තථාපි න සබ්බං රූපසමුට්ඨාපකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං, විඤ්ඤත්තිවිකාරජනකඤ්ච හොති. යං පන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථූපත්ථම්භකං ඉරියාපථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො. ඉරියාපථූපත්ථම්භකඤ්ච රූපජනකන්ති ඉමස්ස විසෙසදස්සනත්ථං රූපතො ඉරියාපථවිඤ්ඤත්තීනං විසුං ගහණං.

34. තෙරසාති කුසලතො චත්තාරි, අකුසලතො චත්තාරි, කිරියතො පඤ්චාති තෙරස. තෙසු හි පුථුජ්ජනා අට්ඨහි කුසලාකුසලෙහි හසන්ති, සෙක්ඛා දිට්ඨිසහගතවජ්ජිතෙහි, අසෙක්ඛා පන පඤ්චහි කිරියචිත්තෙහි, තත්ථාපි බුද්ධා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහෙව හසන්ති, න අහෙතුකෙන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතඤාණං පත්වා ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වචනතො (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). න හි විචාරණපඤ්ඤාරහිතස්ස හසිතුප්පාදස්ස බුද්ධානං පවත්ති යුත්තාති වදන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙන පන පවත්තියමානම්පි තෙසං සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා න තස්ස බුද්ධානං පවත්ති සක්කා නිවාරෙතුං.

35. පච්ඡාජාතාදිපච්චයූපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙයෙව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං ‘‘තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තා’’ත්‍යාදි.

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි නව කම්මතොයෙව ජාතත්තා කම්මජානෙව. යඤ්හි ජාතං, ජායති, ජායිස්සති ච, තං ‘‘කම්මජ’’න්ති වුච්චති යථා දුද්ධන්ති.

40. පච්චුප්පන්නපච්චයාපෙක්ඛත්තා ලහුතාදිත්තයං කම්මජං න හොති, ඉතරථා සබ්බදාභාවීහි භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතී’’ති.

43. එකන්තකම්මජානි නව, චතුජෙසු කම්මජානි නවාති අට්ඨාරස කම්මජානි, පඤ්චවිකාරරූපසද්දඅවිනිබ්භොගරූපආකාසවසෙන පන්නරස චිත්තජානි, සද්දො, ලහුතාදිත්තයං, අවිනිබ්භොගාකාසරූපානි නවාති තෙරස උතුජානි, ලහුතාදිත්තයඅවිනිබ්භොගාකාසවසෙන ද්වාදස ආහාරජානි.

44. කෙවලං ජායමානාදිරූපානං ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානරූපානං සභාවත්තා සභාවමත්තං විනා අත්තනො ජාතිආදිලක්ඛණාභාවතො ලක්ඛණානි කෙහිචි පච්චයෙහි න ජායන්තීති පකාසිතං. උප්පාදාදියුත්තානඤ්හි චක්ඛාදීනං ජාතිආදීනි ලක්ඛණානි විජ්ජන්ති, න එවං ජාතිආදීනං. යදි තෙසම්පි ජාතිආදීනි සියුං, එවං අනවත්ථානමෙව ආපජ්ජෙය්‍ය. යං පන ‘‘රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො. ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’ත්‍යාදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං, තම්පි රූපජනකපච්චයානං රූපුප්පාදනං පති අනුපරතබ්‍යාපාරානං පච්චයභාවූපගමනක්ඛණෙ ජායමානධම්මවිකාරභාවෙන උපලබ්භමානතං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. යම්පි ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනං (සං. නි. 2.20), තත්ථාපි පටිච්චසමුප්පන්නානං ලක්ඛණභාවතොති අයමෙත්ථාභිසන්ධි. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘පාඨෙ කුතොචි ජාතත්තං, ජාතියා පරියායතො;

සඞ්ඛතානං සභාවත්තා, තීසු සඞ්ඛතතොදිතා’’ති.

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.